SYTUACJA ŻYCIOWA DZIECI PRZEBYWAJĄCYCH W WARSZAWSKICH PLACÓWKACH OPIEKUŃCZO-WYCHOWAWCZYCH

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

Autorzy:
Studenckie Koło Naukowe Badań Marketingowych „Chi Kwadrat”

Uniwersytet Warszawski.

Współpraca:
Dział badawczy Fundacji Dzieci Niczyje

Badania zrealizowano w ramach projektu Mario finansowanego przez Fundację OAK.

Fundacja Dzieci Niczyje

03-926 Warszawa, ul. Walecznych 59

Tel. (22) 616 02 68; fdn@fdn.pl; www.fdn.pl

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

Spis treści

1. Wprowadzenie

2. Cel badań

3. Metoda badawcza

4. Podsumowanie

5. Warunki mieszkaniowe

6. Dostęp do opieki zdrowotnej i edukacji

6.1. Dostęp do opieki zdrowotnej

6.2. Dostęp do edukacji

7. Zmiany miejsca zamieszkania

8. Poczucie szczęścia i bezpieczeństwa

9. Uczestnictwo w podejmowaniu decyzji

10. Plany na przyszłość

11. Wnioski

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

1. Wprowadzenie

Badanie zostało przeprowadzone w ramach projektu Mario.

Od 2008 roku działania

Programu na rzecz dzieci – ofiar handlu i dzieci cudzoziemskich bez opieki

prowadzonego

przez Fundację Dzieci Niczyje poszerzyły się o współpracę z wiodącymi europejskimi
organizacjami, które pracują w obszarze ochrony dzieci w ramach projektu Mario.

Projekt ten ma na celu wywieranie wpływu na narodowe i europejskie instytucje

odpowiedzialne  za  podejmowanie  działań  zwalczających  handel  dziećmi  i  komercyjne
wykorzystywanie dzieci. Długofalowym założeniem projektu jest zapewnienie dzieciom z grup
ryzyka  lepszej  oferty  wsparcia  i  rehabilitacji,  w  większym  stopniu  odpowiadającej  na  ich
potrzeby.  Działania  podejmowane  w  ramach  projektu  mają  wymiar  narodowy,  jak  również
europejski.  Partnerami  w  projekcie  są:  ECPAT  Holandia,  Neglected  Children  Society  z
Bułgarii, Fundacja Dzieci Niczyje, Save the Children z Albanii oraz oddziały organizacji Terre
des Hommes – Child Relief w Albanii, Kosowie i na Węgrzech.

Więcej informacji o projekcie znajduje się na stronie

www.marioproject.org

2. Cel badań

Celem badań było poznanie szeroko pojętej sytuacji życiowej wychowanków

warszawskich  placówek  opiekuńczo-wychowawczych,  ze  szczególnym  naciskiem  na
następujące kwestie: warunki mieszkaniowe, dostęp do opieki zdrowotnej i edukacji, zmiany
miejsca  zamieszkania,  poczucie  szczęścia  i  bezpieczeństwa,  uczestnictwo  w  podejmowaniu
decyzji oraz plany na przyszłość.

Wyniki badań posłużą do stworzenia adekwatnej do potrzeb dzieci oferty edukacyjnej

i pomocowej dla wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych oraz oferty
szkoleniowej dla pracowników placówek, przygotowywanej przez Fundację Dzieci Niczyje w
ramach programu Mario na lata 2012–2014.

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

3. Metoda badawcza

Badanie zostało zrealizowane na przełomie listopada i grudnia 2011 roku wśród

wychowanków czterech warszawskich placówek opiekuńczo-wychowawczych. Łącznie zostało
przeprowadzonych  dwadzieścia  indywidualnych  wywiadów  pogłębionych  z  dziećmi  w  wieku
13–16  lat  (jedenaście  z  dziewczętami  i  dziewięć  z  chłopcami).  Wszyscy  respondenci  byli
narodowości polskiej i pochodzili z Warszawy lub jej okolic. W warszawskich placówkach nie
mieszkają  dzieci  z  innych  miast  Polski,  ponieważ  obowiązuje  rejonizacja

. W ośrodkach

przebywa niewiele dzieci cudzoziemskich. W przypadku badanych przez nas placówek, dzieci
te  nie  znały  języka  polskiego  ani  angielskiego,  co  uniemożliwiło  przeprowadzenie  z  nimi
wywiadów.  Placówki  nie  miały  możliwości  zapewnienia  do  takich  celów  pomocy  tłumacza.
Badanie  zostało  przeprowadzone  przez  sześć  studentek  socjologii  Uniwersytetu
Warszawskiego  z  koła  naukowego

Chi Kwadrat

, które uczestniczyły w szkoleniu

przeprowadzonym przez pracowników Fundacji Dzieci Niczyje z problematyki
psychologicznych aspektów w kontakcie i pracy z wychowankami ośrodków opiekuńczo-
wychowawczych.

Tabela 1. Informacje o respondentach

numer
wywiadu wiek dziecka

łeć

miejsce pobytu dziecka

dom dziecka

ogotowie opiekuńcze

dom dziecka

ogotowie opiekuńcze

dom dziecka

ogotowie opiekuńcze

Ustawa z dnia 9 września 2011 r. o wsparciu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

4. Podsumowanie

Wychowankowie placówek opiekuńczo-wychowawczych to specyficzna grupa dzieci,

nierzadko narażona na przymusowe zmiany miejsca zamieszkania, które wiążą się ze zmianą
otoczenia – szkoły, znajomych, przyjaciół. Taka sytuacja nie sprzyja budowaniu poczucia
bezpieczeństwa ani trwałych i stabilnych relacji. Co więcej, decyzje o losach dzieci
podejmowane są bez ich udziału, a nawet wiedzy.

Dzieci mają zróżnicowane opinie na temat swojego pobytu w placówce. Niektóre z

nich są zadowolone z warunków mieszkaniowych oraz z zapewnionej opieki, inne uważają, że
nie spełniają one ich oczekiwań. Mogą wpływać na to różne czynniki, takie jak: wiek dziecka,
rodzaj  placówki,  sytuacja  w  domu  rodzinnym  czy  powód,  dla  którego  dziecko  zostało
umieszczone  w  placówce.  Wszystkie  dzieci  uczęszczają  do  szkół,  lecz  większość  z  nich  ma
duże trudności w nauce, które można tłumaczyć nie tylko brakiem umiejętności, ale przede
wszystkim brakiem motywacji lub warunków do nauki.

Dzieci raczej dobrze czują się w towarzystwie rówieśników z placówki. Natomiast

wychowawcy są przez dzieci oceniani różnie. Niektórzy wychowankowie wypowiadają się na
ich temat bardzo ciepło, inni traktują ich z dużym dystansem. W wypowiedziach dzieci widać
wyraźną tęsknotę za rodziną. Poczucie szczęścia kojarzy im się głównie z obecnością bliskich.

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

5. Warunki mieszkaniowe

Prawie wszystkie dzieci, które wzięły udział w badaniu, dzielą swój pokój z innymi

wychowankami.  Najczęściej  mieszkają  w  pokojach  od  dwu  do  czteroosobowych.  Tylko
nieliczni respondenci deklarują, że mają własny pokój. Dzieci mają ograniczony wpływ na to,
z  kim  mieszkają.  Decyzja  o  przydziale  pokoju  jest  podejmowana  bez  uwzględnienia  zdania
dziecka  i  zazwyczaj  zależy  od  tego,  w  którym  pokoju  jest  wolne  miejsce.  Szczególnym
przypadkiem  jest  sytuacja,  kiedy  w  domu  dziecka  przebywa  rodzeństwo.  Pracownicy
placówki  starają  się  wtedy  umieścić  je  w  tym  samym  pokoju.  W  jednym  pokoju  mieszkają
dzieci  w  różnym  wieku.  Zdarzało  się,  że  różnice  wieku  są  duże,  np.  pięciolatki  mieszkają
razem z czternastolatkami.

Dzieci opowiadają, że lubią swoich współlokatorów i są zadowolone z tego, że dzielą

pokój z innymi osobami. Twierdzą, że dzięki temu, nie narzekają na nudę  – mogą ze sobą
rozmawiać  o  każdej  porze,  bawić  się  i  wspólnie  sprzątać.  Niektóre  dzieci  wyrażają  jednak
chęć  posiadania  własnego  pokoju.  Jeśli  jest  taka  możliwość,  to  opiekunowie  starają  się
przenieść dziecko do innego pokoju.

R: Ja chciałam się przenieść, bo sama chciałam mieszkać. Bo ja lubię ciszę, zwłaszcza wieczorem.

B: A jak chciałaś być sama w pokoju, to kogo poprosiłaś o pomoc?

R: Uzgodniłam to z moim wychowawcą prowadzącym. [w13]

Pokoje dzieci mają standardowe wyposażenie. Zazwyczaj jest to biurko, krzesło i

łóżko dla każdego dziecka (łóżka są najczęściej dwupiętrowe). Niektóre dzieci skarżą się na
częste  przeprowadzki,  w  wyniku  których  mają  ograniczony  wpływ  na  wystrój  pokoju.  Gdy
trafiają  do  placówki,  pokój  jest  już  przygotowany  do  użytku.  Narzekają,  że  zmiana
czegokolwiek  w  pokoju  jest  bardzo  trudna  i  zależy  od  dobrej  woli  wychowawców  oraz
możliwości  finansowych  ośrodka,  które  często  są  ograniczone.  Niektóre  dzieci  wspominają
sytuacje, kiedy mogły zdecydować o kolorze ścian w pokoju. Działo się to jednak przy okazji
remontów przeprowadzanych w całej placówce, a nie na prośbę dziecka.

Mimo że dzieci mają niewielki wpływ na wystrój wnętrza (wybór koloru ścian,

zasłonek,  rodzaju  mebli),  to  mają  one  możliwość  zagospodarowania  przestrzeni  pokoju
według  swoich  potrzeb –  mogą  wieszać  plakaty,  obrazki  i ozdoby  na  ścianach,  a  także,  za
zgodą wychowawcy, mogą przemeblować swój pokój. Sprawia im to radość, ponieważ dzięki
temu mogą stworzyć własną przestrzeń, w której dobrze się czują.

Mogę robić przemeblowanie, co miesiąc robimy inne wystroje, bardzo fajnie jest. [w16]

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

To jest taka nasza twierdza, czy będziemy wieszać plakaty, czy na szafce coś namalujemy to nie
ma znaczenia. [w4]

Chociaż zdania dzieci na temat pobytu w placówce i warunków mieszkaniowych są

zróżnicowane,  to  wśród  naszych  respondentów  daje  się  jednak  zauważyć  pewną
prawidłowość.  Młodsi  –  uczniowie  szkoły  podstawowej,  mówią,  że  w  domu  dziecka  jest
ciepła  i  rodzinna  atmosfera.  Niektóre  dzieci  wychodzą  na  przepustki  i  spędzają  weekend  z
rodziną. W ciągu tygodnia przebywają w domu dziecka, gdyż w placówce są lepsze warunki
mieszkaniowe  niż  w  domu  rodzinnym.  Jeden  z  chłopców  stwierdził,  że  w  domu  dziecka
niczego  mu  nie  brakuje.  Docenia  wyposażenie  placówki  w  różnego  rodzaju  sprzęty  oraz
artykuły gospodarstwa domowego.

Mamy telewizor, komputer, mikrofalówki, toster, se radzimy, mamy dużą kuchnię i tam jemy
obiady, kolacje, śniadanie. [w8]

W placówkach dzieci mają możliwość skorzystania z komputera, w świetlicy znajduje

się duży telewizor do ogólnego użytku. W niektórych domach dziecka, podopieczni mają swój
telewizor i komputer w pokoju, ale nie jest to regułą.

Zdarzają się też głosy krytyki pod adresem placówki. Jedna z mieszkanek domu

dziecka narzeka na warunki w niej panujące, m.in. na zepsutą pralkę, przez co jest zmuszona
do ręcznego prania ubrań.

Również dzieci przebywające w pogotowiu opiekuńczym negatywnie oceniają warunki

mieszkaniowe. Zazwyczaj nie potrafią wskazać ulubionego miejsca w placówce, twierdzą, że
są cały czas kontrolowane i że mają ograniczony kontakt ze światem zewnętrznym. Dzieci nie
mogą wychodzić poza teren placówki, nie mogą spotykać się ze znajomymi z zewnątrz, gdyż
cały dzień przebywają w ośrodku (lekcje odbywają się nie terenie ośrodka). Jedna z
dziewczynek opowiada jak bardzo źle się w nim czuje:

To jest zamknięcie, nie życzę nikomu by tu był, to jest odizolowanie, nawet jak mamy te
przepustki, to jest więzienie. [w16]

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

6. Dostęp do opieki zdrowotnej i edukacji

6.1 Dostęp do opieki zdrowotnej
W większych placówkach zapewnione są dyżury pielęgniarki. Gdy dziecko źle się

czuje, zwraca się do wychowawcy, który w razie potrzeby idzie z dzieckiem do lekarza. Dzieci
opowiadają także, że zdarzyło im się pójść samym do przychodni. Niektóre z nich chodzą do
lekarza z bliskimi osobami: z mamą, tatą lub dziadkami. Placówka wyraża na to zgodę, jeżeli
osoba dorosła nie ma ograniczonych praw rodzicielskich.

Dzieci kierowane są także do przychodni na obowiązkowe badania kontrolne i

szczepienia. Niektóre placówki korzystają z usług prywatnych lekarzy.

Jest bardzo dobra opieka medyczna. Jeśli ząb boli, to nie chodzimy do jakiejś pierwszej lepszej
kliniki, stomatologa pierwszego lepszego, tylko my mamy na przykład prywatne kliniki. [w4]

Rozmówcy wspominają, że czasem wychowawcy podejrzewają ich o symulowanie

choroby. Jedna z dziewczynek przywołuje sytuację, gdy wychowawca zbagatelizował jej
zwichniętą kostkę. Dopiero kiedy okazało się, że nie może samodzielnie się poruszać,
pojechał z nią do szpitala.

6.2 Dostęp do edukacji
Wszyscy respondenci to uczniowie szkół podstawowych lub gimnazjalnych.

Respondenci z domów dziecka uczęszczają do szkół znajdujących się w pobliżu placówki,
natomiast w pogotowiu opiekuńczym lekcje odbywają się na terenie placówki.

Rozmówcy mają problemy z nauką. Siedmioro respondentów nie zdało do następnej

klasy. Nawet jeśli udaje im się otrzymać promocję, bardzo często pod koniec semestru
muszą poprawiać oceny z kilku przedmiotów. Jedna z rozmówczyń miała w ostatnim
semestrze aż siedem zagrożeń oceną niedostateczną. Co ciekawe, dzieci uważają, że jedno
zagrożenie z przedmiotu nie świadczy o problemach w szkole:

No z matematyki mam zagrożenie, ale ogólnie to nie mam trudności. [w14]

Swoje złe wyniki w szkole respondenci tłumaczą brakiem sprzyjających warunków do

nauki, kłótniami rodziców czy wagarowaniem. Niektórzy z nich przez kilka miesięcy w ogóle
nie chodzili do szkoły lub ukrywali się przez kilka dni w domach znajomych. Jedna z
respondentek nie zdała z czwartej do piątej klasy, ponieważ miała bardzo trudną sytuację w
domu – rodzice często się kłócili. W rezultacie dziewczynka co trzy miesiące zmieniała
miejsce zamieszkania oraz szkołę, co spowodowało duże zaległości w nauce.

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

Respondenci nie wierzą w swoje intelektualne możliwości. Nie mają ambitnych

planów. Zależy im tylko na tym, aby zdać do następnej klasy. Uważają, że nie są w stanie
uzyskać lepszych ocen.

Jeden z chłopców ożywił się przy pytaniach związanych ze szkołą. Przyznał, że

chodzenie do szkoły sprawia mu dużą przyjemność, jednak nie lubi się uczyć. Zależy mu
tylko na tym, żeby przejść z klasy do klasy. Twierdzi, że nie ma dużych szans na otrzymanie
dobrych stopni. Pamięta jednak o każdej dobrej ocenie, jaką udało mu się dostać i z chęcią o
tym opowiada.

Część dzieci przyznaje, że źle zachowują się w szkole, przeszkadzają na lekcjach,

wdają się w konflikty z nauczycielami, wagarują. Szczególnie dzieci umieszczone w
pogotowiu opiekuńczym wykazują się niesubordynacją. Niektóre z nich mają sprawy karne w
sądzie.

Na podstawie wypowiedzi respondentów można wnioskować, że pracownicy placówek

wspierają  dzieci  w  związku  z  ich  problemami  z  nauką.  Podopieczni  mają  wydzielony  czas,
który przeznaczony jest na odrabianie lekcji. Do ośrodka przychodzą również wolontariusze,
którzy  udzielają  korepetycji  z  różnych  przedmiotów.  Rozmówcy  wiele  razy  wspominają,  że
zdarza  się  im  korzystać  z  ich  pomocy.  Zwracają  jednak  uwagę,  że  nie  zawsze  jest  ona
skuteczna, czasem wydaje im się, że opanowali materiał, ale mimo to z klasówek otrzymują
złe  oceny.  Może  to  być  związane  z  brakiem  umiejętności  skupienia  się  na  lekcji.  Jedna  z
rozmówczyń, która ma trudności z matematyką, chodzi na dodatkowe zajęcia w szkole, ale
pomoc  nie  jest  skuteczna.  Jej  zdaniem  w  klasie  jest  za  dużo  osób,  przez  co  nie  potrafi
skoncentrować się na omawianych zagadnieniach.

Szczególnie często dzieci wskazują na trudności w nauce języków obcych. Tylko

niektóre chodzą na dodatkowe lekcje. W związku z obowiązującym systemem nauczania w
Polsce, zajęcia te często okazują się niezbędne, a brak możliwości korzystania z nich można
uznać za element dyskryminacyjny.

Nie potrafię się tego nauczyć, tutaj mi pomagają, ale i tak tego nie rozumiem, to jest za trudne.
[w16]

Problemy w szkole mogą mieć kilka przyczyn. Przede wszystkim dzieci bardzo często

zmieniają miejsce zamieszkania, co wiąże się ze zmianą szkoły, zaś zaaklimatyzowanie się w
nowym środowisku często wymaga czasu. Jeden z rozmówców przez przeprowadzki zmieniał
szkołę czterokrotnie. Inny rozmówca twierdzi, że nie może skoncentrować się na nauce,
ponieważ tęskni za dawną klasą i wychowawczynią, na której pomoc mógł zawsze liczyć. W
obecnej sytuacji brakuje mu takiego wsparcia. Inny powód problemów w szkole to brak
pomocy ze strony najbliższych. Rodzice rozmówców nie interesują się ich edukacją – jedna z

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

dziewczynek zaczęła wagarować, ponieważ jej tata przestał się nią zajmować i nie zwracał
na nią uwagi.

Dzieci nie mają też wpływu na wybór klasy. Bardzo często są kierowane do klasy

ogólnej, integracyjnej albo do takiej, w której zostały jeszcze wolne miejsca. Zdarza się, że
dzieci chodzą do klasy, która jest uznawana za najgorszą w szkole. Jedna z dziewczynek
wspomniała:

W szkole są profile klas, ale nie mogłam sobie wybrać jaką chciałam, bo przyszłam do domu
dziecka 29.08 i musiałam zapisać się do tej klasy, gdzie jest najmniej osób – czyli do integracyjnej.
[w4]

Respondenci nie mają dużego wpływu na wybór szkoły, gdyż wychowawcy nie

zgadzają  się  na  to,  aby  uczęszczali  oni  do  szkół  zlokalizowanych  w  dużej  odległości  od
placówki.  Jednak  tylko  dla  części  badanych  wybór  klasy  i  szkoły  jest  ważny.  Większość
odnosiła się do tego tak, jakby nie miało to dla nich znaczenia.

R: Najpierw miałam iść na X (ulica gdzie mieści się gimnazjum), ale mówię, że nie chce mi się tam
iść… i poszłam tutaj.

B: A komu tak powiedziałaś, że nie chcesz?

R: No wychowawcom, doradzali mi jeszcze. [w6]

Niektóre dzieci uczęszczają na zajęcia dodatkowe. Oprócz lekcji wyrównawczych mają

możliwość uczestniczenia w zajęciach, które odpowiadają ich zainteresowaniom. Chłopcy
bardzo często wybierają sport, dziewczynki natomiast zajęcia z rysunku, tańca, jazdy konnej.
Niektórym dzieciom brakuje motywacji do uczestnictwa w dodatkowych lekcjach, często też
wolą spędzać czas w ośrodku, np. oglądając telewizję.

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

7. Zmiany miejsca zamieszkania

Losy respondentów mają dużo cech wspólnych. Najpierw dziecko zostaje oddane pod

opiekę  jednego  z  rodziców  lub  innego  członka  rodziny.  Tak  dzieje  się  w  sytuacji  rozwodu
rodziców,  którzy  „wymieniają”  się  wtedy  dzieckiem  między  sobą.  W  przypadku  rodzin
wielodzietnych  część  dzieci  oddawana  jest  do  dziadków.  Zdarza  się  również,  że  dziecko
przeprowadzało się kilkakrotnie razem z rodziną, w poszukiwaniu lepszych warunków.

Następnie dzieci trafiają do pogotowia opiekuńczego. Jest to miejsce „przejściowe” –

dzieci czekały tutaj często na rozprawę w sądzie, na to, jak rozwinie się ich sytuacja – czy
wrócą do domu, czy zostaną umieszczone w domu dziecka. Pobyt w pogotowiu opiekuńczym
trwa około sześciu miesięcy (choć zdarzały się przypadki, kiedy dziecko przebywało w takim
miejscu  dłużej).  Placówki  są  osobne  dla  dziewcząt  i  osobne  dla  chłopców.  Bardzo  często
dziecko  do  ostatniej  chwili  nie  jest  informowane  o  przeprowadzce  do  pogotowia
opiekuńczego  (zarówno  w  przypadkach  interwencji  sądu,  jak  również  w  wyniku  decyzji
rodziców). Żaden rozmówca nie wspomniał o rozmowie z rodzicami na ten temat.

Po pobycie w pogotowiu dzieci trafiają do domów dziecka. Zazwyczaj mieszkają już

cały czas w jednej placówce, choć zdarzają się kolejne przeprowadzki. Czasami mają miejsce
również przypadki rozdzielenia rodzeństwa do różnych placówek. Pobyty w domach dziecka
mogą być także przerywane chwilowymi powrotami do domu rodzinnego.

Później trafiłem do domu i przez dwa, trzy lata tam mieszkałem, później okazało się, że znowu są
jakieś problemy. Trafiłem do ośrodka na Bonifacego i miałem przepustki do domu, i jeździłem do
domu. Później okazało się, że muszę tu trafić. I też przez pierwszy rok miałem przepustki. Tylko, że
teraz mama nie ma praw rodzicielskich. [w8]

Dzieci twierdzą, że bardzo nie lubią przeprowadzek. Nawet jeśli zostały zabrane z

rodziny patologicznej, chcą do niej wrócić, idealizują to miejsce. Nie lubią zmieniać otoczenia,
szkoły i znajomych.

Inne podwórko, inne miejsce, inni koledzy, koleżanki, inni sąsiedzi... tak dziwnie zmieniać ciągle,
raz w tą, raz w tą... tak dziwnie… [w2]

R: Dla mnie to [przeprowadzanie się] jest chyba gorsze niż dostanie jedynki na koniec roku.

B: Męczące?

R: Bardzo męczące. Trzeba się znowu pakować, zostawiać mniejszą ilość rzeczy, część wyrzucić, bo
stare, itd. no i ogólnie nowe miejsce, no… ale do taty jak się przeprowadzę, to nie będzie to nowe
miejsce, kiedyś już u niego mieszkałem. [w9]

Dzieci trafiły do placówek z różnych powodów. Część respondentów pochodzi z rodzin

patologicznych, w których rodzice bądź dalsza rodzina nie zapewniła im odpowiedniej opieki i

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

nie wywiązywała się ze swoich obowiązków. Wiele dzieci obarcza siebie winą za znalezienie
się w domu dziecka, twierdząc, że trafiło do placówek z powodu opuszczania lekcji.

No trochę przeginałem ze szkołą, u nas to większość osób, która tu jest, to przeginała ze szkołą.
Dlatego mnie tu zabrali, ale u babci jest fajnie. [w14]

Sąd kazał, bo nie chodziłam do szkoły, po prostu byłam niegrzeczna. Mój tata jest alkoholikiem,
nie obchodziło go to. [w16]

Niektórzy rozmówcy trafili do domu dziecka, ponieważ w domu rodzinnym nie ma dla

nich odpowiednich warunków socjalnych. Często są to dzieci z rodzin wielodzietnych (6–8
dzieci), których mieszkania są zbyt małe (część dzieci mieszka w placówce, część w domu).
Niektóre z dzieci przebywają w placówce od poniedziałku do piątku, a weekend spędzają z
rodziną.

Respondenci często bardzo racjonalnie, z dystansem, wypowiadają się o swojej

sytuacji. Twierdzą, że tak będzie im lepiej. Oczywiście tęsknią za domem, ale w placówce też
czują się dobrze (są nieliczne głosy dzieci, które twierdzą, że w placówce jest im bardzo źle).
Dzieci zdają się bardzo dorośle podchodzić do zaistniałej sytuacji – nie wiadomo na ile są to
ich własne refleksje, a na ile zdania powtarzane za dorosłymi.

Nie wiem. Dla mnie i tutaj, tam... ale wiem, że jakbym miała wracać do domu, to bym nie miała
warunków. Bym na pewno rzuciła szkołę i zrobiła tak, jak moja siostra. [w6]

W trakcie rozmów pojawiły się dwa przypadki dzieci, które mogły trafić do nowej

rodziny.  Jeden  chłopiec  mógł  zamieszkać  z  rodziną  zastępczą,  jednak  jego  babcia  nie
wyraziła  na  to  zgody.  Zapytany  o  ocenę  tej  decyzji,  odpowiedział,  że  był  wtedy  mały  i
posłuchał się babci. Drugiego chłopca chciała zaadoptować rodzina z Włoch. On jednak nie
chciał tam jechać i jak sam mówił, musiał długo negocjować z wychowawczynią, ale udało
mu się pozostać w domu dziecka.

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

8. Poczucie szczęścia i bezpieczeństwa

Prawie wszystkie dzieci przebywające w domach dziecka deklarują, że dobrze czują

się w obecnym miejscu zamieszkania. Jednocześnie pomimo nieraz trudnej sytuacji w domu
rodzinnym, w ich wypowiedziach wyraźna jest tęsknota za rodzicami.

Natomiast dzieci z pogotowia opiekuńczego zgodnie i jednoznacznie stwierdzają, że

nie czują się w placówce najlepiej. Narzekają na agresywny sposób komunikowania się ze
sobą mieszkańców placówki oraz brak możliwości wychodzenia na zewnątrz. Jeden z
chłopców, który zanim trafił do domu dziecka, przebywał właśnie w pogotowiu opowiada:

Teraz  jest  dobrze,  gorzej  jest  w  pogotowiu,  tam  są  kraty,  zamknięcie,  nie  można  wychodzić  i
ogólnie ludzie też tutaj (w pogotowiu opiekuńczym) nie są za  „mili” i nie jest tam przyjemnie, w
takim  miejscu  nie  jest  przyjemnie,  zamknięcie  całą  dobę  w  jednym  miejscu  to  wystarczający
powód, by tego nie lubić. [w15]

Niektórym rozmówcom zdarzają się kilkudniowe ucieczki, ponieważ w placówce czują

się odizolowani i chcą odwiedzić swoich dawnych przyjaciół.

Respondentom nie jest łatwo mówić o poczuciu szczęścia. Z trudem przywołują dobre

wspomnienia.  Nie  wiadomo  na  ile  jest  to  rzeczywiście  powiązane  z  brakiem  miłych
momentów  w  życiu,  a  na  ile  z  niechęcią  do  dzielenia  się  tymi  wspomnieniami.  Dobre
momenty kojarzą się dzieciom z różnego rodzaju wyjazdami (z rówieśnikami – kolonie, obozy
albo  z  najbliższymi  –  wyjazdy  wakacyjne  z  rodzicami).  Nikt  z  rozmówców  nie  wskazał  na
wspomnienia  związane  z  samą  placówką  (wyjazdy  z  mieszkańcami  tak,  ale  już  wydarzenia
wewnątrz budynku – nie).

Dzieci mają też kłopot z opisaniem szczęśliwej osoby. Część z nich twierdziła, że nie

zna nikogo takiego, bądź nie interesuje się tym, czy ktoś jest szczęśliwy, czy nie. Jeśli już
wskazują na kogoś takiego, to często są to osoby posiadające rodzinę i dom.

Szczęśliwa osoba to taka, która mieszka w domu rodzinnym. Nikt nią nie manipuluje, nie mówi, co
ma robić, nie zakazuje wszystkiego, nie zabiera tego dzieciństwa całego. [w18]

Nawet jeśli dzieci wskazują na kogoś, kto jest bogaty i sławny, to obok tych

atrybutów wymieniają szczęście rodzinne.

R: No, nie wiem, nie znam takich osób. Tzn. mógłbym tysiąc piosenkarzy i piłkarzy wymieniać.

B: A taki piłkarz jak sobie żyje?

R: No dobrze, ma rodzinę, ma pieniądze, marzenia. [w8]

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

Zdaniem dzieci osoby szczęśliwe to te, które mają rodzinę. To, co dla wielu dzieci jest

codziennością – spędzanie czasu z rodzicami – dla wychowanków placówek opiekuńczo-
wychowawczych jest czymś wyjątkowym, czymś, co decyduje o szczęściu.

Najważniejszymi osobami w życiu rozmówców są zazwyczaj członkowie ich rodzin

(każdy z rozmówców wspomniał kogoś z rodziny – jeśli nie rodziców, to rodzeństwo bądź
dziadków). Mówią tak nawet te z dzieci, których rodzice sami zadecydowali o umieszczeniu
ich w placówce. To, że to właśnie rodzina jest dla nich najważniejsza, argumentują w bardzo
prosty sposób.

R: Najważniejsza chyba dla każdego jest mama.

B: Dlaczego?

R: No bo chyba urodziła mnie, wychowała mnie i ją kocham. [w11]

Mama, bo jedną się ma mamę. [w14]

Szczęście to dla dzieci również szerokie grono przyjaciół, brak problemów, spełnienie

marzeń i osiągnięcie sukcesu (co wiąże się według nich z pieniędzmi i dobrą pracą). Część
respondentów  uważa  się  za  osoby  szczęśliwe.  Niektórzy  czują  się  w  ten  sposób,  idąc  do
szkoły bądź przebywając w niej. Jedna dziewczynka czuje się tak dzięki swojemu środowisku,
ludziom, którzy ją otaczają. Dziewczynka, która uciekła z domu rodzinnego twierdzi, że jest
szczęśliwa, ponieważ trafiła do placówki. Trzeba jednak zauważyć, że dziecko to, jako jedno
z  nielicznych,  samo  zadecydowało  o  pobycie  w  placówce.  To  w  domu  rodzinnym  była
nieszczęśliwa, placówka jest przeciwieństwem tego, co ją spotkało w domu. Dzieci wstydzą
się przed rówieśnikami ze szkoły, że mieszkają w domu dziecka. Często ukrywają to bądź po
prostu nie mówią o tym głośno (lub mówią jedynie zaufanym osobom). Jedna dziewczynka
zdecydowała się na takie rozwiązanie po przykrych doświadczeniach w poprzedniej szkole.

Zaczęli mówić, że jestem taka i taka, takie nie fajne słowa. Tak jakby mnie określali, jaki już mam
charakter, a przecież mnie nie znali. [w4]

Prawie wszyscy rozmówcy twierdzą, że lubią swoich znajomych zarówno tych z domu

dziecka, jak i ze szkoły. Pojawiają się nieliczne głosy z negatywnym lub ambiwalentnym
stosunkiem do swoich rówieśników. Dzieci często spotykają się ze znajomymi ze szkoły po
lekcjach (kino, spacer, łyżwy). Problem mają jedynie te dzieci, które powtarzały rok (czasami
więcej niż raz). Wtedy różnica wieku powoduje gorsze relacje z osobami z klasy.

Rozmówcy przeważnie bardzo pozytywnie wypowiadali się o współmieszkańcach.

Mówią, że są jak jedna wielka rodzina, że traktują się jak rodzeństwo. Potrafią razem się

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

śmiać, szczerze porozmawiać, ale też pokłócić. Być może czynnikiem spajającym jest
wspólnota losu.

Tutaj wiele dzieci trafia z pogotowia opiekuńczego, ja jestem stamtąd, moja rodzina jest stamtąd,
koledzy, my wszyscy stamtąd jesteśmy. [w8]

Tak jak na kolonii, tylko, że wszyscy są ze sobą bardziej zżyci. [w7]

Jednak zdarzały się również mniej entuzjastyczne głosy:

R: No wiadomo, trzymam się swojej grupy, ale nie mam jakiś bliskich znajomych.

B: A masz tu jakieś fajne osoby?

R: No to zależy od dnia, jak mają humor. [w13]

Najbardziej negatywnie o kolegach i koleżankach z placówki wypowiadają się

mieszkańcy pogotowia opiekuńczego. Jest to szczególna sytuacja, ponieważ dzieci uczą się w
szkole mieszczącej się na terenie placówki. Mają problemy z utrzymaniem poprawnych relacji
z innymi, źle się do siebie odnoszą, często krzyczą, nie akceptują się nawzajem i często sobie
dokuczają. Niektórym dzieciom trudno jest nawiązać bliskie stosunki z rówieśnikami. Nie
mają przyjaciół ani w miejscu zamieszkania, ani w szkole. Nie lubią swoich współlokatorów i
twierdzą, że wolałyby mieszkać same.

Relacje dzieci z opiekunami układają się różnie, ale nie są specjalnie zażyłe. Być może

jest to reakcja obronna dzieci spowodowana częstymi przeprowadzkami i zmianą środowiska.
Dzieci niewiele mówią o swoich wychowawcach, jednak mają do nich dość ciepły stosunek.
W placówkach panuje zwyczaj zwracania się do opiekunów „ciociu” i „wujku”:

Ciocia jest dla mnie ważna, mogę jej zaufać, bardzo dużo mi pomagała i w ogóle zwracam się do
niej w trudnych sytuacjach. [w12]

Dzieci w trudnych momentach proszą o pomoc wychowawców. Zdarza się to

szczególnie w sytuacjach złego samopoczucia lub choroby.  Jednak niektórzy respondenci nie
potrafią wskazać konkretnej sytuacji, w której uzyskali wsparcie od opiekunów. Wiele dzieci
przyznawało, że ma swoich ulubionych wychowawców. Kilkoro dzieci deklaruje, że większym
zaufaniem  darzą  psychologa,  ponieważ  potrafi  on  dochować  tajemnicy.  Wychowawcy
natomiast  mogą  „wygadać”  i  „zrobić  aferę”.  Jedna  z  dziewczynek  wspomniała,  że  pomimo
dobrych  relacji  z  opiekunami,  nie  ufa  im.  Twierdziła,  że  zdarzały  się  sytuacje,  w  których
opiekunki nie dochowały powierzonej im tajemnicy.

Z ust respondentów padają też inne negatywne stwierdzenia pod adresem

wychowawców. Pojawiały się opinie, że nie interesują się dziećmi i nie przestrzegają ich
praw. Respondenci skarżą się, że wychowawcy, aby przywołać swoich podopiecznych do

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

porządku straszą je osobą pani dyrektor. Dzieci twierdzą również, że wiele zależy od humoru
wychowawców.

B: A jak mają złe dni, to co się dzieje?

R: To się na przykład na mnie wyżywają. Krzyczą z byle powodu. [w6]

Szczególnie negatywne opinie na temat wychowawców występują u dzieci z

pogotowia opiekuńczego. Nie czują wsparcia pracowników placówki. Dzieci skarżą się, że
wychowawcy źle odnoszą się do swoich podopiecznych:

Drą się na przykład, czego to ja nie zrobiłam, a ktoś powinien inny to zrobić. [w20]

Jedna z dziewczynek stwierdziła, że w pogotowiu opiekuńczym nie ma żadnego

wsparcia i musi liczyć tylko na siebie:

To miejsce jest chore, ludzie się czepiają o byle co, bo każdy chce być lepszy. Nie ma wsparcia od
innych, trzeba liczyć na samego siebie, nikt inny ci nie pomoże. [w16]

Należy pamiętać jednak, że dzieci doświadczają bardzo trudnych sytuacji, które mają

wpływ na ich samopoczucie i obecną ocenę rzeczywistości.

Dzieci z trudnością mówią o swoich lękach. Niektóre z nich mają obawy związane z

bliskimi – martwią się o chorą babcię czy o to, że stracą rodziców. Inne czują lęk przed swoją
rodziną. Te dzieci, które czekają na rozwiązanie spraw w sądzie, boją się ich negatywnego
rozpatrzenia (dwoje dzieci chce wrócić do domu, jedna dziewczynka wręcz przeciwnie).

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

9. Uczestnictwo w podejmowaniu decyzji

Dla części wychowanków pytania o udział w podejmowaniu decyzji są niezrozumiałe.

Niektóre  dzieci  reagują  zdziwieniem,  mają  kłopoty  z  udzieleniem  odpowiedzi.  W  wielu
wypowiedziach  można  dostrzec  poczucie  bezradności  i  pogodzenie  się  ze  swoją  obecną
sytuacją.  Wydaje  się,  że  niektóre  z  nich  nie  mają  świadomości  posiadania  jakichkolwiek
praw.

B: A jest tak czasem, że chciałabyś, żeby dorośli się pytali ciebie o zdanie, a tego nie robią?

R: Może i bywa, ale… no już tak jest.

B: A co to za sytuacje?

R: (długa pauza). No jejku... ale... no... znaczy... jak mam tak? Nie wiem. [w13]

B: A czy ktoś Cię zapytał gdzie chciałbyś być?

R: No nie.

B: A chciałbyś, żeby Cię zapytali?

R: No nie. To i tak nic nie zmieni, więc… [w5]

Dla części badanych możliwość udziału w podejmowaniu decyzji jest na tyle

abstrakcyjną kwestią, że nie są oni w stanie odnieść jej do swojego codziennego życia.
Jednak po dopytaniu o konkretne wydarzenia, wspominają o problemach związanych z
nieuwzględnieniem ich zdania w wielu sytuacjach.

Szczególnym przypadkiem jest sytuacja jednej z mieszkanek domu dziecka, która

otwarcie mówi o łamaniu jej praw w placówce. Inni rozmówcy częściej wspominają o swoich
obowiązkach niż o przywilejach. Kwestią, na którą dzieci najbardziej chciałyby mieć wpływ,
jest decyzja o umieszczeniu w domu dziecka. Zdecydowana większość wychowanków do
ostatniej chwili nie wiedziała, że zostanie przeniesiona do placówki:

(…) ja nawet nie wiedziałem, że się przeprowadzam. Dowiadywałem się dzień przed tym. [w8]

Dzieci dowiadywały się często o tym przypadkowo, gdy zobaczyły swoje spakowane

rzeczy, od dalszych znajomych. Nie miały nawet możliwości zaprotestować:

Szłam z mojej siostry chłopakiem do Biedronki i on mi powiedział. Bo po szkole zawsze chodziłam
na taką świetlicę TPT i wróciłam, patrzę, że jakaś torba leży. Otwieram ją i patrzę, że moje rzeczy.
Pytam taty, tata powiedział, że to jego. A ja taka <<yhy>>, spoko i w ogóle. [w6]

R: To w szkole jest. Kurator był i… nie wiem, jakiś facet, nie pamiętam.

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

B: Wcześniej nic nie wiedzieliście?

R: Nie, dopiero w tamtym momencie. Jezu! To jest straszny moment, jak nas wzięli do pani
pedagog, a tam jest kurator. [w8]

Pomimo że dzieci nie mają jasno sprecyzowanej opinii na ten temat, niemal każde z

nich chciałoby zostać zapytane o zdanie przed zamieszkaniem w placówce. Odczuwają silną
frustrację i bezradność związaną z zaistniałą sytuacją.

To nie jest taka sytuacja, żeby pytać o to dzieci, ale to jest po prostu straszne. Ja rozumiem,
prawda jak naprawdę jest coś: rodzice zaginęli albo już tak piją, że… ale tak jak w tych czasach się
większość dzieci zabiera, to już jest… Najgorsze, że nie ma jak tego zwalczać, no bo co? Za granicę
pisać albo..? No nie da się, tak to już jest i będzie. [w17]

Warto jednak dodać, że zdarzają się sporadyczne przypadki, w których inicjatywa

umieszczenia w domu dziecka wyszła od samego dziecka. Trzynastoletnia dziewczynka
uciekła z domu, w którym była ofiarą przemocy fizycznej ze strony rodziców – alkoholików.

Podczas sprawy w sądzie zapytana o to, gdzie chciałaby mieszkać, odpowiedziała, że

w domu dziecka. Podobną historię opisał chłopiec, któremu nie podobało się w poprzednim
domu (prawdopodobnie u rodziny zastępczej). Podkreślał on, że samodzielnie podjął taką
decyzję i podjął odpowiednie kroki, żeby swój cel osiągnąć:

podanie złożyłem

[w17]. Należy

jednak podkreślić, że takie sytuacje należały do rzadkości. Zazwyczaj dzieci dowiadują się o
konieczności przeprowadzki do domu dziecka w przeddzień terminu ustalonego przez sąd. Co
więcej, większość wychowanków nie potrafi wyjaśnić, kto podjął decyzję o umieszczeniu ich
w placówce.

Nie mają oni także wpływu na to, kiedy będą mogli pojechać do domu rodzinnego. Tę

decyzję podejmuje sąd lub dyrektor placówki. Niektóre dzieci skarżą się, że sąd i dyrekcja nie
uwzględniają ich zdania:

Co do kontaktu z rodziną, chciałabym mieć na to wpływ, że ja mówię, że chcę i nie muszę czekać
na tą odpowiedź sądu i w ogóle, tylko od razu. [w10]

Część dzieci jest zdania, że czasem ich potrzeby się bagatelizuje, nie bierze pod

uwagę. Narzekają, że narzucono im pewne zasady, z którymi nie mogą w żaden sposób
polemizować. Jedna z dziewczynek zapytana o sytuację, w której chciałaby mieć większy
wpływ na swoje życie, opowiada o potrzebie posiadania zwierzątka:

Na początku powiedziano mi, że można mieć zwierzaka, później, że nie. Niech się zdecydują, a
potem mówią. (…) w domu zawsze jest jakieś zwierzątko, można się do niego przytulić, a tutaj nie
można mieć (…). Przecież bym o nie dbała. [w7]

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

Wiele dzieci skarży się na bardzo usystematyzowany harmonogram dnia. Część dzieci

ma skrupulatnie wyznaczone godziny wstawania, powrotu ze szkoły, odrabiania lekcji. Ich
plan dnia nie może być modyfikowany. Rytm dnia jednego chłopca wygląda następująco:

Wstaję o 6:30, biorę prysznic, jem śniadanie. Do szkoły na 8:00, wracam po ósmej lub siódmej
lekcji. Po powrocie jestem zmęczony i idę spać. Od 16:00 do 19:00 wszystkie dzieci mają
odrabianie. O 19:00 jest kolacja, po kolacji można zajmować się własnymi sprawami do 22:00, w
weekend do 24:00, potem trzeba iść do łóżka. [w1]

Dzieciom najbardziej przeszkadza jednak to, że mimo wcześniejszego odrobienia

pracy domowej, w godzinach popołudniowych muszą i tak siedzieć w pokoju, i nie mają
możliwości zająć się wtedy innymi sprawami:

R: Nie raz chciałbym mieć więcej czasu.

B: A da się tak zrobić, żebyś mógł odrobić wcześniej pracę domową i mieć z głowy?

R: No mogę odrobić pracę domową wcześniej, tylko że i tak to by nic nie dało. I tak będę musiał w
tych godzinach być w pokoju. [w5]

Należy jednak dodać, że taka sytuacja jest uzależniona od zasad panujących w

placówkach i w związku z tym dotyczy tylko niektórych dzieci. Część respondentów
opowiada, że sama decyduje o tym, co robi w ciągu dnia. Z większą swobodą mogą
opuszczać dom dziecka czy wybierać czas, w którym chcą odrabiać lekcje:

Wszystko mi odpowiada. Podoba mi się to, że nie ma do niczego przymusu – np. można jeść, kiedy
się chce. Nie mam do niczego zastrzeżeń. Lubię przebywać w placówce, jest dużo swobody. Mogę
przyprowadzać swoich znajomych, mogą tu nocować, ja też mogę nocować u innych. [w12]

Dzieci, które wcześniej przebywały w pogotowiu opiekuńczym często porównywały

obecną sytuację z tym, jak były traktowane w poprzednim miejscu pobytu. To zestawienie
stawiało  dom  dziecka  w  bardziej  pozytywnym  świetle.  Równie  powszechny  jest  jednak
sprzeciw  wobec  sytuacji,  w  której  się  znajdują.  Często  punktem  odniesienia  jest  dom
rodzinny,  w  którym  nikt  ich  nie  kontrolował  i  mogły  robić  wszystko,  co  chciały.  Jest  to
prawdopodobnie jeden z powodów, dla którego tak trudno jest im się dostosować do norm,
które obowiązują w domach dziecka.

W wypowiedziach części dzieci pojawia się frustracja i złość, które mogą być skutkiem

braku poczucia posiadania wpływu na własne życie:

Po prostu gorzej być nie może, jeszcze żeby wstawili kraty w oknach, tutaj nic nie można,
wcześniej była inna pani dyrektor, która rozumiała dzieci. (…) Ona teraz co byśmy nie zrobiły
zawsze zwala na dzieci. [w18]

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

10. Plany na przyszłość

Z wywiadów wynika, że pomimo bardzo ograniczonej sprawczości dzieci, są one

przeświadczone o tym, że ich przyszłe losy zależą prawie wyłącznie od nich samych.

To, jak będzie wyglądała moja przyszłość, zależy wyłącznie ode mnie samej i od moich chęci. [w7]

Po 18-tu latach mogę sam decydować o wszystkim. Do 18-tu lat jestem pod kontrolą kogokolwiek,
ale po 18-tu mam usamodzielnienie, ale potem mogę pracować, nawet wcześniej pewnie zacznę,
żeby zapewnić sobie przyszłość. [w9]

Dla niektórych dzieci wpływ na ich przyszłość ma rodzina lub wychowawczynie z

domu dziecka. Niektórych dorosłych traktują instrumentalnie – jako środek do osiągnięcia
celu.

Na przyszłość będzie miała wpływ babcia, zależy czy mi przepisze mieszkanie… [w1]

Niektórzy badani kalkulują, co może przynieść im zyski w dorosłym życiu. Czasem

mają poczucie odpowiedzialności za rodzinę i uwzględniają ją w swoich planach:

(…) No i rodzina, trzeba jakoś pomóc. [w14]

Zdecydowana większość wychowanków wie, w jakim zawodzie chce pracować.

Przyszła praca jest jedną z pierwszych rzeczy, na które badani zwracają uwagę. Wielu z nich
ma już bardzo sprecyzowane plany zawodowe:

Kręci mnie robienie gier, moje trzy brudnopisy są zapisane moimi własnymi grami, akurat teraz
czwarty kończę już (…). Ale chyba jednak chciałbym zostać testerem gier, pisać recenzje,
sprawdzać itd… [w9]

Respondenci najczęściej wiedzą też, co należy zrobić, aby osiągnąć swój cel. Pomimo

tego, że nie radzą sobie najlepiej z nauką, mają jednak świadomość, że samemu należy
zapracować na oczekiwane efekty.

Żeby zostać biznesmenem trzeba chodzić na dodatkowy angielski, na kurs informatyczny i trzeba
jeszcze napisać dobrze test gimnazjalisty, zdać maturę i pójść na studia. [w1]

Jestem lepszy z w-fu, staram się bardziej z w-fu, bo jak chce się zostać piłkarzem, to trzeba być
lepszym z w-fu i nie mieć zagrożeń. [w14]

Niektóre dzieci nie potrafią jednak powiedzieć nic o swojej przyszłości. Nie

zastanawiają się nad nią, nie chcą o niej myśleć:

R: Ja nie mam jeszcze żadnego zawodu na myśli.

B: A jak myślisz co będziesz robił za 10 lat?

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

R: Pewnie będę w jakimś domu, lepszym. Może będę miał rodzinę, ale nie wiem.

B: A będziesz pracował? Jaką chciałbyś mieć pracę?

R: Ne wiem. [w5]

Dzieci nie są jednomyślne w opisie swojego dorosłego życia rodzinnego.

Zdecydowana większość sama deklarowała, że chciałaby mieć rodzinę, że jest to ważne.
Posiadanie małżonka i dzieci jest dla wielu wychowanków atrybutem normalności, czymś, co
jest wpisane w spokojne, dorosłe życie. Bardzo silnie podkreślają to dziewczynki, które
mówią o tym, że będą zajmowały się domem i dziećmi:

Będę wstawać rano, iść do pracy. Jeśli będę miała dzieci, to będę musiała je rano wyszykować i
zaprowadzić do szkoły, i potem do pracy. Wrócić do domu, no i nie wiem… opiekować się nim.
[w5]

Rano wstawanie, budzenie dzieci, śniadanie im robienie, do przedszkola, do szkoły, do zerówki czy
tam czegoś, zaprowadzanie, samochodem, wyjście z psem na dwór, z psami.. ze sforą psów,
szczeniaków, później pójście do pracy, po południu wrócić, odebrać dzieci, zrobić obiad, ucałować
męża, że wrócił cały i zdrowy, zrobić kolację, wykąpać dzieci, pocałować je na dobranoc,
przeczytać bajkę (…). [w2]

Część dzieci odkłada założenie rodziny na później. Skupiają one swoją uwagę na

innych aspektach życia, głównie na pracy i zarobkach. Twierdzą, że chciałyby mieć rodzinę,
ale dopiero w odpowiednim czasie. Ważne dla nich jest też zapewnienie odpowiednich
warunków do życia dla swoich najbliższych:

Nie planuję mieć rodziny, jakbym miała warunki, stałą pracę to może tak, ale na razie nie. [w15]

Sytuacja życiowa dzieci przebywających w warszawskich placówkach opiekuńczo-wychowawczych

11. Wnioski

Najbardziej krzywdzące w stosunku do wychowanków placówek opiekuńczo-

wychowawczych,  wydają  się  brak  możliwości  zabrania  głosu  w  swojej  sprawie  i
marginalizowanie  ich  potrzeb.  Kluczowe  decyzje  dotyczące  życia  dzieci  zapadają  bez  ich
udziału, a czasem nawet bez ich wiedzy. Już sam fakt umieszczenia dzieci w placówce bez
uprzedniej rozmowy ani konsultacji, świadczy o tym, że ich zdanie nie jest brane pod uwagę.
Może  dlatego  podczas  wywiadów  respondenci  byli  zaskoczeni  pytaniami  o  ich  udział  w
podejmowaniu decyzji.

Analizując wypowiedzi dzieci przebywających w domach dziecka oraz tych z

pogotowia  opiekuńczego,  da  się  zaobserwować  pewne  różnice.  Z  relacji  dzieci
przebywających  w  pogotowiu  opiekuńczym  można  wnioskować,  że  w  znacznie  mniejszym
stopniu  akceptują  one  swoją  sytuację  i  miejsce  swojego  pobytu.  Może  to  skłaniać  ich  do
podejmowania różnych ryzykownych zachowań, takich jak na przykład ucieczki z placówki.

Warto zauważyć, że z powodu relatywnie częstego przeprowadzania się i co za tym

idzie,  zmieniania  środowiska  przez  dzieci  z  placówek  opiekuńczo-wychowawczych,  pojawia
się  problem  z  nawiązywaniem  przez  nie  trwałych  relacji  z  rówieśnikami  oraz  osobami
dorosłymi.  Wiąże się  to z  brakiem posiadania  w swoim  otoczeniu  bliskich  osób,  na których
wsparcie mogą liczyć w trudnych sytuacjach. Ma to z kolei wpływ na silne przeświadczenie
panujące  wśród  dzieci,  że  tylko  od  nich  zależy  to,  jak  wyglądać  będzie  ich  dorosłe  życie.
Zgodnie  ze  spostrzeżeniem  respondentów,  jednym  z  bardziej  znaczących  czynników
decydujących  o  ich  przyszłości  jest  zdobyte  wykształcenie.  Z  przeprowadzonych  wywiadów
wynika  jednak,  że  wychowankowie  warszawskich  placówek  opiekuńczo-wychowawczych
mają duże trudności w nauce, dlatego istnieje obawa, że mogą mieć problemy z realizacją
swoich planów (szczególnie zawodowych).