9.Etyka.III

J. A. Stuchliński * Wykłady z etyki III – wykład 9

YKŁAD Z ETYKI

III

AGADNIENIA MORALNOŚCI

I ETYKI STAROśYTNEJ

OJRZAŁOŚĆ I KRES STAROśYTNOŚCI

Okres końcowy staroŜytności pozostawał pod przemoŜnym

wpływem  dynamicznie  rozwijającego  się  chrześcijaństwa  jako
religii,  a  takŜe  jako  określonego  światopoglądu,  w  skład  którego
wchodziły  takŜe  określone  zasady  moralne  oraz  kodyfikujące  je
normy etyczne.

Znaczenie istotne w kształtowaniu moralności i etyki

chrześcijańskiej miały pisma Nowego Testamentu, w szczególności
zaś cztery Ewangelie.

Poszczególni myśliciele chrześcijańscy zwracali uwagę na róŜne

aspekty moralnych nauk ewangelicznych.

Rolę szczególną w tym zakresie odegrał św. Augustyn (przełom

IV-V w.n.e.), zaliczany do dziś do czołowych postaci Kościoła.

Miejsce św. Augustyna w rozwoju duchowości i moralności

chrześcijańskiej moŜna określić zwięźle w sposób następujący:

J. A. Stuchliński * Wykłady z etyki III – wykład 9

KRZEPNIĘCIE

CHRZEŚCIJAŃSKIEJ WRAśLIWOŚCI MORALNEJ

W KOŃCU EPOKI STAROśYTNEJ

Z perspektywy dalszego rozwoju chrześcijaństwa, moŜna

przyjąć, Ŝe:

UGUSTYN

–

TO MORALNOŚĆ POGŁĘBIONEJ

DUCHOWOŚCI CHRZEŚCIJAŃSKIEJ JAKO

WPROWADZANIE W CZYN ZASAD ETYKI

OWEGO

ESTAMENTU

Chrześcijańskie poglądy etyczne św. Augustyna ukształtowane

zostały  w  końcowej  fazie  rozwoju  staroŜytnej  kultury  i  cywilizacji
zachodniej.  Nosiło  teŜ  pewne  znamiona  charakterystyczne  dla  tej
epoki  –  przynajmniej  w  zakresie  ogólnego  podejścia  do  zagadnień
filozoficznych, a szczególnie do zagadnień moralnych i etycznych.

w. Augustyn dzielił punkt wyjścia z filozofami hellenizmu i

epoki zachodniego cesarstwa rzymskiego pod tym istotnym
względem, Ŝe przyjmował, podobnie jak i oni, iŜ dla człowieka celem
jest szczęście i Ŝe filozofia ma owo szczęście znaleźć.

Inaczej jednak niŜ myśliciele epoki hellenistyczno-rzymskiej,

w. Augustyn sądził, iŜ szczęście moŜe dać jedynie Bóg.

Sądził takŜe, Ŝe do szczęścia potrzebne jest poznanie, przy czym

nie wystarcza samo dąŜenie do poznania, potrzebne było posiadanie
owego poznania.

Ale potrzebne jest tylko i wyłącznie poznanie

Boga

i własnej

duszy

. Zgłębianie

duchowości

– oto zadanie naczelne filozofii i

etyki.

J. A. Stuchliński * Wykłady z etyki III – wykład 9

PoniewaŜ św. Augustyn załoŜył, bierną, receptywną naturę

poznania,  doszedł  przez  to  do  uznania  istnienia  idealnego  świata,
złączonego  z  Bogiem.  Wieczne  istnienie  jest  właściwe  tylko  Bogu,
więc prawdy wieczne istnieją w Bogu, są ideami BoŜymi.

Dusza ludzka poznaje prawdę tylko dzięki temu, Ŝe istnieje Bóg

i  jej  udziela  swych  idei,  drogą  oświecenia  (łac.  illuminatio).  Umysł
bezpośrednio  widzi  prawdę,  właśnie  przez  oświecenie,  czyli
spotęgowanie władz poznawczych.

w. Augustyn pojmował oświecenie umysłu ludzkiego jako fakt

nadprzyrodzony, jako dzieło Łaski BoŜej. Stworzył przez to
podstawy swoistego mistycyzmu chrześcijańskiego.

Uznawał absolutną przewagę Boga nad światem oraz duszy

ludzkiej nad ludzkim ciałem.

Na tym gruncie św. Augustyn wypracował swoje rozumienie

etyki  chrześcijańskiej,  skoncentrowanej  w  zupełności  na  Bogu,
odnajdywanym  w  głębi  duszy  ludzkiej.  W  związku  z  tym  dostrzegał
dwa problemy naczelne rozwaŜań etycznych:

. św. Augustyn uwaŜał, Ŝe konieczne jest dąŜenie do

uzgodnienia sprzeczności, powstającej między faktem istnienia zła i
niesprawiedliwości w świecie, a wiarą w dobrego, sprawiedliwego i

wszechmocnego Boga – była to

teodycea

(od nowo-łacińskiego

słowa: theodicea, pochodzącego od słów greckich: Ò hg`H [ho theos]
„Bóg” oraz: º *\i0 [he dike] – „prawo, sprawiedliwość”)

wiat, znikomy wobec Boga, jest jednak Jego dziełem – dlatego

teŜ  jest  dobry.  Wszystko,  nawet  materia,  ma  swoje  miejsce  w
porządku  świata.  Świat,  jako  objaw  najgłębszej  istoty  boskiej,  jest
pełen  cudu,  od  najbardziej  codziennych  zjawisk,  od  powstawania
Ŝ

ywych istot z nasienia aŜ po bieg dziejów ludzkich. To tylko

przyzwyczajenie stępiło w nas poczucie cudu.

J. A. Stuchliński * Wykłady z etyki III – wykład 9

Na gruncie takiego stanowiska, pojawia się jednak powaŜna

trudność. Trudność ta daje się wyrazić w postaci następującego
dylematu:

1) świat, jako dzieło i objaw Boga, nie moŜe nie być dobry;

2) jednakŜe istnienie zła nie moŜe ulegać wątpliwości.

W  takiej  sytuacji,  św.  Augustyn  przyjął  swoiste  rozwiązanie

rozumowe tego dylematu-konfliktu, które stworzyło podwaliny
chrześcijańskiej „teodycei”, czyli obrony doskonałości stworzenia.

Zasady Augustyńskiej teodycei wyraŜają dwa znamienne

twierdzenia:

I. zło nie naleŜy do przyrody, lecz jest dziełem wolnych

stworzeń;

II. zło nie jest realne, jest tylko brakiem dobra.

To drugie twierdzenie stało się jednym z podstawowych

znamion intelektualnych stanowiska św. Augustyna. Zasługuje zatem
na nieco bardziej dokładne objaśnienie. Składają się na ten pogląd
twierdzenia następujące:

a) nie ma absolutnego zła, jest natomiast absolutne dobro;

b) istoty wolne czynią źle wtedy, gdy nie czynią dobrze, gdy

odwracają się od dobra lub zwracają ku dobru mniejszemu zamiast ku
większemu;

c) nie jest tak, Ŝe to niŜsze cele same w sobie są złe, lecz złe jest

odwrócenie się od celów wyŜszych;

d) w szczególności zła jest bądź pycha, bądź poŜądliwość:

i) pycha – to chęć wystarczenia sobie samemu, bez Boga i

Jego pomocy;

J. A. Stuchliński * Wykłady z etyki III – wykład 9

ii) poŜądliwość – to zabieganie o rzeczy przemijające i

pozbawione rzeczywistej wartości.

Z przestawionych załoŜeń św. Augustyn wyprowadzał wniosek,

e zło jest tylko negatywnej natur, nie jest natomiast czymś

pozytywnym, a więc nie jest bytem.

Nie rozwiązywało to jeszcze wszystkich trudności związanych z

obroną doskonałości stworzenia w świetle występowania zła na
ś

wiecie. Pojawiało się bowiem natychmiast pytanie zasadnicze:

dlaczego Bóg jednak i takiemu złu nie zapobiegł?

W odpowiedzi na to pytanie św. Augustyn wysunął argument,

który nawet w tradycji filozofii chrześcijańskiej nie przez wszystkich
był akceptowany:

III. zło nie psuje harmonii świata, przeciwnie, jest do niej

potrzebne. Miało się to wiązać z tym elementem etyki
chrześcijańskiej, w myśl którego ukaranie grzesznych tak samo naleŜy
do owej harmonii świata, jak nagrodzenie świętych. W tym miejscu
ś

w. Augustyn dość autorytatywnie głosił, iŜ Bóg „wolał” stworzyć

większe dobro ze złem niŜ mniejsze dobro bez zła.

Miało to wystarczać – w przekonaniu św. Augustyna – do

obrony doskonałości boskiego dzieła. Nie przez wszystkich zostało to
jednak uznane.

. św. Augustyn uwaŜał takŜe, Ŝe w kwestiach moralności i

etyki uznać trzeba rolę pierwszoplanową

Łaski BoŜej

Cechą charakterystyczną poglądów etycznych Augustyna było

przypisywanie złu innego pochodzenia, niŜ pochodzenie dobra:

a) zło miało pochodzić wyłącznie od człowieka, było zatem

rzeczą przyrody;

J. A. Stuchliński * Wykłady z etyki III – wykład 9

b) dobro pochodziło natomiast od Boga, było zatem rzeczą

Łaski BoŜej.

Zgodnie z tym stanowiskiem, dobrymi są jedynie ci, którzy

dostąpili Łaski – są więc dobrzy nie z siebie, lecz z Łaski BoŜej.

Łaski zaś dobrzy dostąpili nie zasługując na nią, poniewaŜ Łaska

jest „dana darmo” i nie byłaby Łaską, gdyby była udzielana za
zasługi.

Oznaczało to, iŜ człowiek jest odpowiedzialny za zło, ale nie za

dobro. Etyka św. Augustyna była zatem swoiście przepołowiona:

bez łaski człowiek nie moŜe dobrze czynić, a na łaskę nie

moŜe zasłuŜyć.

Dla św. Augustyna nie było ludzi godnych łaski – przyznanie, iŜ

wolność ludzka współdziała w zbawieniu byłoby, w jego
przekonaniu, pomniejszeniem Boga:

Łaski nie daje się uzasadnić, jest ona faktem ostatecznym.

W świetle takich załoŜeń etycznych, ludzie dzielą się na tych, co

dostąpili  Łaski  BoŜej,  i  tych,  co  Jej  nie  dostąpili  –  chociaŜ  jedni  i
drudzy  nie  zasłuŜyli  na  nią.  JednakŜe,  to  właśnie  przez  Łaskę  BoŜą
jedni są dobrzy, a drudzy źli.

Wynikało z tego, Ŝe przeznaczenie ludzi jest dwojakie:

a) złym naleŜy się kara i będą ukarani i potępieni,

b) dobrzy będą natomiast zbawieni.

Łaska jest zatem przyczyną, Ŝe ludzkość dzieli się na dwie

kategorie, zbawionych i potępionych.

J. A. Stuchliński * Wykłady z etyki III – wykład 9

Jedna część stworzeń idzie z Bogiem, inna przeciw niemu, jedna

stanowi „państwo BoŜe” (civitas Dei), druga – „państwo ziemskie”
(civitas terrena).

W myśl stanowiska św. Augustyna, upadek człowieka postawił

go po stronie przeciwnej Bogu. Bóg jednakŜe łaską swą nawrócił i
uratował część ludzkości; ta część ludzkości naleŜy odtąd do państwa
BoŜego.

Wraz z ponownym przyjściem na świat Chrystusa kończą się

dzieje ziemskie. Po nim czas zostaje pochłonięty przez wieczność, ci,
co  naleŜą  do  państwa  BoŜego,  wejdą  w  wieczną  szczęśliwość,  a  inni
w  wieczne  zatracenie:  dzieje  kończą  się  rozdziałem  ostatecznym  i
nieodwołalnym.  Była  to  pierwsza  postać  historiozofii,  czyli
rozwaŜań,  mających  na  celu  wyszukanie  praw  ogólnych,  rządzących
biegiem dziejów ludzkich.

W ujęciu św. Augustyna, historiozofia ma sens eschatologiczny,

tj. związana jest z „rzeczami ostatecznymi” dla człowieka, takimi jak:
los pośmiertny, sąd ostateczny, niebo i piekło.

Taki „kres” dziejów ludzkości był potrzebny – w przekonaniu

w. Augustyna – dla okazania zarówno sprawiedliwości BoŜej, która

karze, jak i miłosierdzia BoŜego, które zbawia. Jest to perspektywa
charakterystyczna dla Augustyńskiej odmiany etyki chrześcijańskiej.

imię

uwzględnienia

czynników

empirycznych

chrześcijańskiej wizji świata ludzkiego, wystąpił przeciw czystemu
augustynizmowi

–

jako

supra-naturalizmowi,

opartemu

przekonaniu o nieustannym działaniu łaski nadprzyrodzonej – w XIII
w.  Tomasz  z  Akwinu.  Kościół  stanął  w  tej  sprawie  po  stronie
tomizmu,  ceniąc  jednak  nadal  głęboko  uduchowioną  etykę  św.
Augustyna.

Podsumowując:

Dzieło św. Augustyna, Wyznania, dramatyczny, ale i zarazem

budujący, obraz przemian wewnętrznych rodzącej się i kształtującej

J. A. Stuchliński * Wykłady z etyki III – wykład 9

duchowości  chrześcijańskiej  końca  epoki  zachodniego  cesarstwa
rzymskiego,  naleŜy  rozwaŜać  pod  kątem  charakterystycznej  dlań
koncentracji  uwagi  na  wnętrzu  ludzkiej  duszy  i  odnajdywaniu  w
niej  Boga.  NaleŜy  przy  tym  pamiętać,  Ŝe  jest  to  zarazem  motyw
znamienny w kulturze wczesnego chrześcijaństwa i Ŝe stanowisko św.
Augustyna jest podsumowaniem epoki staroŜytnej w filozofii i etyce,
a  zarazem  zapowiedzią  dominacji  kultury  chrześcijańskiej  w
nadchodzącym średniowieczu.

W odniesieniu do tych właśnie elementów dociekań etycznych

w. Augustyna naleŜy przemyśleć wskazane wyŜej zasady naczelne

moralności i etyki wczesnego chrześcijaństwa.

J. A. Stuchliński * Wykłady z etyki III – wykład 9

CHODZĄCE W GRĘ TEMATY ZALICZENIOWE

W przedstawionym powyŜej kontekście naleŜy odczytywać

dzieło św. Augustyna Wyznania i opracowywać podane niŜej
zagadnienia zaliczeniowe.

Warto przy tum rozwaŜyć stanowisko etyczne św. Augustyna w

wietle krótkich omówień, podanych w wykładzie poprzednim, a

dotyczących przede wszystkim myśli etycznej Sokratesa, jak teŜ w
ś

wietle omówienia podanego w tym wykładzie, dotyczącego myśli

etycznej Marka Aureliusza.

W charakterze zagadnień zaliczeniowych, w grę mogą wchodzić

tematy następujące:

1) Postawa Ŝyciowa zajmowana przez św. Augustyna w świetle

jego Wyznań, jako wyraz moralnego sprzeciwu wobec zła, walki ze
złem i ostatecznego odrzucenia zła.

2) Stanowisko etyczne św. Augustyna jako wyraz odnajdywania

Boga we wnętrzu duszy ludzkiej.

3. W jakim znaczeniu moŜna mówić o św. Augustynie, Ŝe

ucieleśniał

ideał

właśnie

„świętego”

rozumieniu

chrześcijańskim.

4. Jakie znaczenie moŜe mieć Augustyńska, pogłębiona

duchowość chrześcijańska w dobie dzisiejszej.

J. A. Stuchliński * Wykłady z etyki III – wykład 9

II.

AGADNIENIA MORALNOŚCI

I ETYKI W EPOCE NOWOśYTNEJ

Epoka nowoŜytna w dziejach kultury i cywilizacji zachodniej

przyniosła nowe uwarunkowania w zakresie więzi moralnych między
ludźmi, jak teŜ w odniesieniu do dociekań filozoficznych i opartych
na ich gruncie rozwaŜań i unormowań etycznych.

W miejsce dominacji religii i teologii chrześcijańskiej w

redniowieczu, w epoce nowoŜytnej ukształtowała się wiodąca rola

nauk ścisłych, zaczątkowo rozwijającej się techniki, jak teŜ rodzącej
się w zaląŜkach gospodarki rynkowej, z pierwszymi zjawiskami
charakterystycznymi dla kształtującego się następnie kapitalizmu.

Racje osobowe, moralne, przestawały mieć znaczenie istotne.

Chrześcijaństwo

nowoŜytne,

szczególności

róŜnych

odnowieniowych  formach,  obstawało  przy  wiodącej  roli  racji
religijnych,  boskich.  Tym  samym  zaś  przedkładało  takŜe  racje
ludzkie,  wyŜsze  w  uznawanej  hierarchii  wartości,  nad  czysto
przedmiotowe  racje  przyrodniczo-poznawcze  lub  techniczne,  a  tym
bardziej nad racje gospodarczo-ekonomiczne.

Z drugiej jednak strony, jedną z wiodących, typowych postaci

ideowych w początkach nowoŜytności (głównie w wieku XVII), były
stanowiska  racjonalistyczne  (od  łacińskiego  słowa:  ratio  –  „rozum,
umysł”),  stawiające  na  pierwszym  planie  wiedzę  rozumową,  a  więc
wiedzę  ścisłą,    w  szczególności  wiedzę  matematyczną  lub
zmatematyzowaną,  np.  nowoŜytną  fizykę,  na  czele  z  mechaniką
klasyczną.

J. A. Stuchliński * Wykłady z etyki III – wykład 9

ARODZINY NOWOśYTNEJ WRAśLIWOŚCI

MORALNEJ W UJĘCIU CHRZEŚCIJAŃSKIM

ASCAL

–

MORALNOŚĆ POGŁĘBIONEJ DUCHOWOŚCI

CHRZEŚCIJAŃSKIEJ JAKO OBRONA PRZED DOMINACJĄ

NOWOśYTNYCH NAUK ŚCISŁYCH I RACJI CZYSTO

TECHNICZNO

EKONOMICZNYCH W śYCIU CZŁOWIEKA

Na gruncie racjonalistycznym ukształtowała się teŜ pierwsza w

pełni rozwinięta postać etyki nowoŜytnej, którą wypracował Blaise
P

ASCAL

(1623-1662), filozof francuski. Etyka Pascala wyraŜała

pogłębioną  wersję  moralności  chrześcijańskiej  –  i  zarazem  jedno  z
najgłębszych  ujęć  moralno-etycznych  w  dziejach  filozofii  zachodniej
w ogóle.

Pascal miał znakomite osiągnięcia poznawcze w dziedzinie

matematyki  (m.in.  zasada  indukcji  matematycznej,  część  podstaw
rachunku  prawdopodobieństwa,  konstrukcja  jednej  z  pierwszych
maszyn  matematycznych,  ogólne  kryterium  podzielności  liczb
całkowitych,  sposób  obliczania  współczynników  w  rozwinięciu
pewnej  postaci  dwumianu:  „trójkąt  Pascala”,  prekursorstwo  w
opracowywaniu  rachunku  róŜniczkowego)  oraz  fizyki  (badanie
zjawisk  ciśnienia  atmosferycznego  i  zjawisk  z  zakresu  hydrostatyki:
prawo Pascala).

JednakŜe ostatecznie aspiracje religijne wzięły w Pascalu górę

całkowicie  nad  naukowymi.  Wiódł  wówczas  Ŝywot  mistyka  i  ascety,
oddanego  całkowicie  Bogu.  Na  tym  gruncie  ukształtowało  się
ostatecznie jego stanowisko etyczne.

Stając na gruncie swego stanowiska etycznego w zdecydowanej

opozycji do dominującej postawy nowoŜytnej, racjonalistycznej i
ś

cisło-przyrodniczej, wiedział jednak doskonale, właśnie dzięki swym

osiągnięciom naukowym, na czym owa postawa polega.

J. A. Stuchliński * Wykłady z etyki III – wykład 9

Pascal dostrzegł w całej pełni, iŜ w sprawach Ŝyciowo

doniosłych,  nauki  ścisłe  nie  dają  się  stosować,  nie  rozwiązują  w
szczególności  zagadnień  etycznych  i  religijnych.  Chodziło  mu  o
sprawy  doniosłe  praktycznie,  o  szczęście  i  zbawienie  duszy.
Bezradność  racjonalnej  metody  w  sprawach  istotnych  i  Ŝyciowo
doniosłych  Pascal  nie  tylko  stwierdził,  ale  przeŜył  jako  wewnętrzną
tragedię.  Swe  przekonanie  o  nieskuteczności  wiedzy  praktycznej
rozciągał i na wiedzę teoretyczną.  Wynikło stąd potępienie wszelkiej
wiedzy: wiedza jest tylko „próŜnością” i „szaleństwem”.

Pascal znalazł jednak wyjście ze swych zwątpień, przez „serce” i

wiarę.  „Serce”  –  to  właściwa  człowiekowi  zdolność  poznawania
rzeczy  nadprzyrodzonych.  Uznał,  iŜ  istnieje  „porządek  serca”,  róŜny
od  porządku  rozumu,  który  uczeni  skłonni  są  uwaŜać  za  jedyny.
„Serce ma swoje racje, których rozum nie zna” – głosił.

W ścisłym związku z tym poglądem pozostawał szczególny

dowód istnienia Boga, skonstruowany przez Pascala. Jako matematyk,
Pascal rozumował następująco: albo Bóg jest, albo go nie ma; jedno z
dwojga musimy przyjąć, decyzja jest nieuchronna, poniewaŜ albo Ŝyć
będziemy  z  Bogiem,  albo  bez  Niego.  Pascal  po  prostu  uznał,  Ŝe
przyjęcie  istnienia  Boga  jest  z  naszej  strony  hazardem.  Całe  to
rozumowanie znane jest pod nazwą „zakładu  Pascala”: stawiając na
istnienie  Boga,  ryzykujemy  niewiele,  bo  tylko  jedno  doczesne  Ŝycie;
jeśli  zaś  okaŜe  się,  iŜ  mamy  rację,  to  zyskamy  coś  niepomiernie
większego:  wieczne  Ŝycie  i  szczęście.  ZałoŜeniem  było  tu,  Ŝe  Bóg
nagradza wiarę, a karze niewiernych.

W gruncie rzeczy, był to jednak dowód szczególny istnienia

Boga,

tym

mianowicie

znaczeniu,

miał

charakter

probabilistyczny i eudajmonistyczny. Opierał się w rozumowaniu, na
prawdopodobieństwie i na oczekiwaniu szczęścia.

Ostatecznie, był to zaś jedynie dowód, na to, Ŝe naleŜy tak Ŝyć,

jak gdyby Bóg istniał.

gruncie

zarysowanego

stanowiska,

Pascal

określił

postulowany  przez  siebie  „porządek  dóbr”:  dobra  materialne  nigdy,
przy  Ŝadnym  ich  mnoŜeniu,  nie  dosięgną  poziomu  dóbr  duchowych;
przewaga  ducha  nad  ciałem  jest  nieskończona,  jak  teŜ  równie

J. A. Stuchliński * Wykłady z etyki III – wykład 9

nieskończona  jest  przewaga  nadprzyrodzonego,  Boskiego  porządku
nad  przyrodzonym  –  nadprzyrodzony  porządek  objawia  się  na  ziemi
w miłości. Jedynie zatem rozsądna jest etyka słuŜby BoŜej.

Cechą człowieka jest wielkość i zarazem nicość: spotykają się w

nim  wszystkie  szczeble  hierarchii  dóbr;  składa  się  z  dwóch
składników  –  ciała  i  myśli,  z  których  jeden  jest  nieskończenie
cenniejszy od drugiego. Stąd brało się słynne powiedzenie Pascala:

„

Człowiek jest trzciną najsłabszą w przyrodzie, ale to

trzcina myśląca

”

Oznaczało to, Ŝe nawet gdyby człowiek był zgnieciony przez

cały wszechświat, to jeszcze byłby czymś szlachetniejszym od tego,
co go zabija, poniewaŜ człowiek wie, Ŝe umiera, i zna przewagę, jaką
wszechświat ma nad nim. A świat nie wie o tym nic. A zatem – cała
godność ludzka leŜy w myśli.

W przedstawionej powyŜej perspektywie ideowej, naleŜy

odczytywać  Myśli  Pascala  –  wielkiego  uczonego,  który  zarazem  w
doskonale  „wyczuwał”  w  sposób  intuicyjny  głębię  duchowości
człowieka,  osadzając  swoje  „rozumienie”  natury  ludzkiej  na
wraŜliwości chrześcijańskiej.

J. A. Stuchliński * Wykłady z etyki III – wykład 9

CHODZĄCE W GRĘ TEMATY ZALICZENIOWE

W przedstawionym powyŜej kontekście naleŜy odczytywać

dzieło Blaise’a Pascala Myśli i opracowywać podane niŜej
zagadnienia zaliczeniowe.

Warto przy tum rozwaŜyć stanowisko etyczne Pascala w świetle

krótkiego

omówienia,

podanego

wykładzie

poprzednim,

dotyczącego myśli etycznej św. Augustyna.

W charakterze zagadnień zaliczeniowych, w grę mogą wchodzić

tematy następujące:

1) Postawa Ŝyciowa zajmowana przez Blaise’a Pascala w świetle

jego Myśli, jako wyraz moralnej roli i odpowiedzialności za swój
duchowy los.

2) Stanowisko etyczne Blaise’a Pascala jako wyraz Ŝycia

zgodnego z „porządkiem serca”.

3. W jakim znaczeniu moŜna mówić o Blaise Pascalu, Ŝe

ucieleśniał on ideał bezkompromisowego uczonego doby nowoŜytnej.

4. Jakie znaczenie moŜe mieć myśl etyczna w postaci

zaproponowanej przez Blaise’a Pascala w dobie dzisiejszej.