Technik_meteorolog_311[23]_O1_01

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1.

Prawna

ochrona

pracy.

Wymagania

higieniczno-sanitarne,

bezpieczeństwa pracy oraz bezpieczeństwa przeciwpoŜarowego

4.1.1.

Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2.

Wentylacja i klimatyzacja pomieszczeń pracy. Czynniki szkodliwe,

uciąŜliwe występujące w procesach pracy

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3.

Zasady kształtowania bezpiecznych warunków pracy. Bezpieczeństwo

podczas obsługi urządzeń elektrycznych

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.4.

Środki ochrony indywidualnej i zbiorowej

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5.

Zasady ochrony przeciwpoŜarowej

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6.

Zasady eksploatacji maszyn i urządzeń oraz sprzętu pomiarowego.
Bezpieczeństwo podczas wykonywania pomiarów

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy o zasadach bezpieczeństwa

i  higieny  pracy  oraz  czynnikach  środowiska  pracy,  które  mogą  powodować  zagroŜenia  dla
bezpieczeństwa  i  zdrowia  człowieka,  zasadach  postępowania  w  sytuacjach  awaryjnych,
a takŜe udzielania pierwszej pomocy osobie, która uległa wypadkowi.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ opanowane, abyś
bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie będziesz kształtował podczas pracy
z poradnikiem,

−

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia załoŜonych celów
kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w programie jednostki modułowej,

−

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści kształcenia,

−

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz kształtować

umiejętności praktyczne,

−

sprawdzian postępów,

−

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie treści programowych,

–

literaturę uzupełniającą.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

—

przestrzegać przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy,

—

wyjaśniać rolę higieny w Ŝyciu codziennym i w pracy,

—

rozróŜniać czynniki szkodliwe dla zdrowia i Ŝycia człowieka,

—

stosować zasady zachowania się w róŜnych sytuacjach zagroŜenia,

—

stosować zasady udzielania pierwszej pomocy w nagłych wypadkach,

—

powiadamiać odpowiednie instytucje o zaistniałym zagroŜeniu,

—

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

—

korzystać z komputera i jego oprogramowania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

—

zinterpretować podstawowe przepisy prawa dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy,

—

określić podstawowe obowiązki pracodawcy w zakresie zapewnienia bezpiecznych
i higienicznych warunków pracy,

—

określić prawa i obowiązki pracownika w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy,

—

zadbać o stan wyposaŜenia oraz ład i porządek w miejscu pracy,

—

rozpoznać zagroŜenia związane z wykonywaną pracą,

—

scharakteryzować czynniki szkodliwe, uciąŜliwe i niebezpieczne występujące na
stanowiskach pracy,

—

dobrać i zastosować odzieŜ ochronną oraz środki ochrony indywidualnej do określonych
prac,

—

zastosować podręczny sprzęt oraz środki gaśnicze, zgodnie z zasadami ochrony
przeciwpoŜarowej,

—

zastosować zasady bezpiecznej pracy podczas obsługiwania urządzeń elektrycznych,

—

określić zagroŜenia związane z wykonywaną pracą,

—

podjąć działania w przypadku zagroŜenia poŜarowego, zgodnie z instrukcją
przeciwpoŜarową,

—

zastosować podręczny sprzęt oraz środki gaśnicze, zgodnie z zasadami ochrony
przeciwpoŜarowej,

—

zastosować procedury udzielania pierwszej pomocy w stanach zagroŜenia zdrowia
i Ŝycia,

—

zastosować zasady bezpiecznej pracy podczas obsługiwania urządzeń elektrycznych oraz
przyrządów pomiarowych,

—

przewidzieć i zapobiec zagroŜeniom Ŝycia i zdrowia pracowników,

—

zastosować zasady ochrony środowiska.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA.

4.1. Prawna ochrona pracy. Wymagania higieniczno-sanitarne,

bezpieczeństwa

pracy

oraz

bezpieczeństwa

przeciwpoŜarowego

4.1.1. Materiał nauczania

Prawna ochrona pracy

Powszechnie obowiązujące źródła prawa pracy, moŜna uszeregować w hierarchicznym

systemie,  w  którym  najwaŜniejszą  pozycję  zajmuje  Konstytucja  Rzeczypospolitej  Polskiej
(Dz. U. z 1997 r.,  Nr 78, poz. 483), która jest ustawą zasadniczą i  gwarantuje m. in. nadzór
państwa  nad  warunkami  wykonywania  pracy.  Dalej  są  to:  Kodeks  pracy  i  inne  ustawy  oraz
ratyfikowane  umowy  międzynarodowe,  akty  wykonawcze,  ponadzakładowe  i  zakładowe
układy zbiorowe pracy oraz regulaminy pracy. Wiele rozwiązań dotyczących prawa pracy ma
swoje  źródło  w Konwencjach  Międzynarodowej  Organizacji  Pracy  lub  w  Dyrektywach  Unii
Europejskiej.  Proces  dostosowywania  naszego  prawa  do  wymogów  dyrektyw  unijnych  trwa
od  kilku  lat.  Dyrektywy  dotyczące  bezpieczeństwa  pracy  stanowią  obowiązujące  prawo
w Unii Europejskiej.

Podstawowym polskim aktem prawnym w dziedzinie prawa pracy, regulującym m.in.

kwestie bezpieczeństwa i higieny pracy jest ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – kodeks pracy
(Dz. U. z 1974 r. Nr 24, poz.141 z późn. zm.).

Jako uzupełnienie Kodeksu pracy naleŜy traktować rozporządzenia i zarządzenia Rady

Ministrów  oraz  naczelnych  i  centralnych  organów  administracji  państwowej,  m.in.
rozporządzenia  i  zarządzenia  Ministra  Pracy  i  Polityki  Społecznej  oraz  rozporządzenia
i zarządzenia  Ministra  Rolnictwa  i  Rozwoju  Wsi.  Rozporządzenia  i  zarządzenia  stanowią
przepisy  wykonawcze  do  Kodeksu  pracy,  zawierają  normy  szczegółowo  regulujące  pewne

zagadnienia, np.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 sierpnia 2004 r. w sprawie

wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych
prac (Dz. U. z 2004 r., Nr 200, poz. 2047).

Układy zbiorowe pracy są porozumieniem między pracodawcą a związkami

zawodowymi i dotyczą wszystkich pracowników zatrudnionych przez pracodawcę.

Kodeks pracy wymaga od pracodawców stworzenia regulaminów pracy określających

godziny pracy, przerwy w pracy, wymogi bezpieczeństwa. Regulaminu pracy nie wprowadza
się, jeŜeli w zakładzie pracy obowiązują postanowienia układu zbiorowego pracy lub, gdy
pracodawca zatrudnia mniej niŜ 20 pracowników.
Obowiązki i uprawnienia stron uczestniczących w procesie pracy

Kodeks pracy określa obowiązki i uprawnienia stron uczestniczących w procesie pracy.

Obowiązki pracodawcy

Ustawowym obowiązkiem kaŜdego pracodawcy jest zapewnienie pracownikom

bezpiecznych i higienicznych warunków pracy chroniących ich Ŝycie i zdrowie. Zakład
pracy, odpowiednio wykorzystując najnowsze zdobycze nauki i techniki, powinien właściwie
organizować pracę, usuwać ewentualne uchybienia, stosować się do nakazów organów
nadzoru nad warunkami pracy, wykonywać polecenia społecznego inspektora pracy.
Na pracodawcy spoczywa równieŜ obowiązek:

−

informowania pracowników o ryzyku zawodowym, związanym z wykonywaniem
określonej pracy,

−

stosowania środków zapobiegających chorobom zawodowym oraz innym chorobom,
które związane są z wykonywaną pracą,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

zapoznawanie pracowników z przepisami i zasadami bhp związanymi z wykonywaną
przez nich pracą,

−

zaopatrywania pracowników nieodpłatnie w środki ochrony zbiorowej i indywidualnej.

Obowiązki osoby kierującej

Osoby kierujące w jednostce gospodarczej zespołem pracowników, tzn. kierownicy

wydziałów, oddziałów, mistrzowie, brygadziści i inni obowiązani są:

−

organizować stanowiska pracy zgodnie z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny
pracy,

−

dbać o sprawność środków ochrony indywidualnej oraz ich stosowanie zgodnie
z przeznaczeniem,

−

organizować, przygotowywać i prowadzić prace, uwzględniając zabezpieczenie
pracowników przed wypadkami przy pracy, chorobami zawodowymi i innymi chorobami
związanymi z warunkami środowiska pracy,

−

dbać o bezpieczny i higieniczny stan pomieszczeń pracy i wyposaŜenia technicznego,
a takŜe o sprawność środków ochrony zbiorowej i ich stosowanie zgodnie
z przeznaczeniem,

−

egzekwować przestrzeganie przez pracowników przepisów i zasad bezpieczeństwa
i higieny pracy,

−

zapewniać wykonanie zaleceń lekarza sprawującego opiekę zdrowotną nad
pracownikami.

Obowiązki pracownika:

−

poznawanie przepisów i zasad bhp oraz uczestniczenie w szkoleniach,

−

wykonywanie pracy zgodnie z przepisami i zasadami bhp,

−

dbanie o właściwy stan maszyn i urządzeń oraz utrzymywanie porządku w miejscu pracy,

−

stosowanie środków ochrony zbiorowej i indywidualnej, a takŜe odzieŜy i obuwia
roboczego zgodnie z przeznaczeniem,

−

poddawanie się wstępnym, okresowym oraz kontrolnym badaniom lekarskim
i wykonywanie zaleceń lekarskich,

−

niezwłoczne powiadamianie przełoŜonych oraz ostrzeganie współpracowników i innych
osób o zaistniałej sytuacji zagroŜenia Ŝycia i zdrowia,

−

współdziałanie z pracodawcą i przełoŜonymi w wypełnianiu obowiązków dotyczących
bezpieczeństwa i higieny pracy.
Znajomość zagadnień bezpieczeństwa i higieny pracy, jest jednym z elementów

kwalifikacji zawodowych, nie wolno, bowiem dopuścić pracownika do  wykonywania pracy,
jeŜeli nie zna on przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy. Przed dopuszczeniem do
pracy naleŜy więc przeszkolić pracownika w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy. Jest to
szkolenie  wstępne,  obejmujące,  oprócz  wykładu  zapoznającego  z  przepisami  i  zasadami
bezpieczeństwa  i  higieny  pracy,  równieŜ  instruktaŜ  wstępny  na  stanowisku  pracy.  Ponadto
zakład  pracy  obowiązany  jest  prowadzić  okresowe  szkolenia  z  zakresu  bhp,  których  celem
jest ugruntowanie, rozszerzenie i aktualizacja znajomości tych przepisów i zasad.
Podstawowe prawa pracownika:
1.

W razie, gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy
i stwarzają  bezpośrednie  zagroŜenie  dla  zdrowia  lub  Ŝycia  pracownika  albo,  gdy
wykonywana  przez  niego  praca  grozi  takim  niebezpieczeństwem  innym  osobom,
pracownik  ma  prawo  powstrzymać  się  od  wykonywania  pracy,  zawiadamiając  o  tym
niezwłocznie przełoŜonego.

JeŜeli powstrzymanie się od wykonywania pracy nie usuwa zagroŜenia, o którym mowa
w pkt1, pracownik ma prawo oddalić się z miejsca zagroŜenia, zawiadamiając o tym
niezwłocznie przełoŜonego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Za czas powstrzymania się od wykonywania pracy lub oddalenia się z miejsca zagroŜenia
w przypadkach, o których mowa w pkt 1 i 2, pracownik zachowuje prawo do
wynagrodzenia.

Pracownik ma prawo, po uprzednim zawiadomieniu przełoŜonego, powstrzymać się
od wykonywania

pracy

wymagającej

szczególnej

sprawności

psychofizycznej

w przypadku, gdy jego stan psychofizyczny nie zapewnia bezpiecznego wykonywania
pracy i stwarza zagroŜenie dla innych osób.

Przepisy pkt 1, 2 i 4 nie dotyczą pracownika, którego obowiązkiem pracowniczym jest
ratowanie Ŝycia ludzkiego lub mienia.

Minister  Pracy  i  Polityki  Socjalnej  w  porozumieniu  z  Ministrem  Zdrowia  i  Opieki
Społecznej  określa,  w  drodze  rozporządzenia,  rodzaje  prac  wymagających  szczególnej
sprawności psychofizycznej.

Ochrona pracy kobiet i młodocianych

Grupami pracowniczymi, chronionymi w sposób szczególny są kobiety i młodociani.

Pracodawca  zatrudniający  kobiety  i  pracowników  młodocianych  powinien  sporządzić
zakładowy  wykaz  prac  wzbronionych  kobietom  i  młodocianym.  Kodeks  pracy  zakazuje
zatrudniania kobiet przy pracach szczególnie uciąŜliwych i szkodliwych dla zdrowia. Rodzaje
tych  prac  określa  rozporządzenie  Rady  Ministrów  z  10  września  1996  r.  w  sprawie  wykazu
prac  szczególnie  uciąŜliwych  lub  szkodliwych  dla  zdrowia  kobiet  (Dz.U.  z  1996r.  Nr 14,
poz. 545 z późn. zm.).

Młodocianym w rozumieniu Kodeksu pracy jest osoba, która ukończyła 16 lat,

a nie przekroczyła 18 roku Ŝycia. Zabronione jest zatrudnianie osoby, która nie ukończyła 16
lat. Wolno zatrudniać tylko tych młodocianych, którzy:

−

ukończyli co najmniej gimnazjum,

−

przedstawią świadectwo lekarskie stwierdzające, Ŝe praca danego rodzaju nie zagraŜa ich
zdrowiu.

Poza tym;

−

młodocianego nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych, ani w porze nocnej,

−

przerwa w pracy młodocianego powinna trwać nieprzerwanie nie mniej niŜ 14 godzin
(łącznie z porą nocną),

−

czas pracy osoby w wieku do 16 lat nie moŜe przekroczyć 6 godzin na dobę,

−

czas pracy osoby w wieku powyŜej 16 lat nie moŜe przekroczyć 8 godzin na dobę.

Pracodawca jest obowiązany prowadzić ewidencję pracowników młodocianych.
Nie  wolno  zatrudniać  młodocianych  przy  pracach  wzbronionych,  które  są  zawarte
w rozporządzeniu  Rady  Ministrów  z  24  sierpnia  2004  r.  w  sprawie  wykazu  prac
wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (Dz.U.
z  2004  r.  Nr  200,  poz.  2047  z  późn.  zm.).  Dyrektywy  unijne  92/85/EWG  i  94/33/EWG
dotyczą  ochrony  pracy  kobiet  i młodocianych.  Szczególnie  dotyczy  to  gospodarstw  rolnych,
w których dzieci nie powinny wykonywać prac związanych z:

−

opakowaniami po środkach trujących,

−

odchodami zwierzęcymi,

−

pozostałościami po uboju zwierząt,

−

maszynami i urządzeniami rolniczymi.

Nadzór i kontrola przestrzegania prawa pracy

W celu zapewnienia zatrudnionym naleŜytych warunków bezpieczeństwa i higieny pracy

powołane  zostały  określone  organy  nadzoru.  NajwaŜniejszym  ich  zadaniem  jest  działalność
kontrolna  dotycząca  przestrzegania  zasad  bhp,  działalność  profilaktyczna,  wyraŜająca  się
na przykład wydawaniem nakazów dla zapewnienia właściwych warunków bhp w przyszłości
i  usunięcia  stwierdzonych  zagroŜeń  oraz  działalność  polegająca  na  stosowaniu  środków
represyjnych w razie stwierdzenia uchybień w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Instytucjami powołanymi do nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy oraz zasad

i przepisów  higieny  pracy  i  warunków  środowiska  pracy  są  przede  wszystkim:  Państwowa
Inspekcja  Pracy  (PIP)  oraz  Państwowa  Inspekcja  Sanitarna,  działające  na  podstawie
odrębnych przepisów.

Państwowa Inspekcja Pracy jest podległym Sejmowi RP organem nadzoru i kontroli

przestrzegania prawa pracy, w szczególności przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny
pracy. Zakres jej działania i uprawnień określa Ustawa z 6 marca 1981 r. o Państwowej
Inspekcji Pracy (Dz. U. z 1985 r. Nr 54, poz. 276 z póŜn. zm.).

Do zadań ustawowych Państwowej Inspekcji Pracy naleŜy między innymi:

−

nadzór  i  kontrola  przestrzegania  przez  pracodawców  prawa  pracy,  w  szczególności
przepisów  i  zasad  bezpieczeństwa  i  higieny  pracy,  przepisów  dotyczących  stosunku
pracy,  wynagrodzenia  za  pracę  i  innych  świadczeń  ze  stosunku  pracy,  czasu  pracy,
urlopów, ochrony pracy kobiet, młodocianych i osób niepełnosprawnych,

−

kontrola przestrzegania przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy przy projektowaniu
budowy, przebudowy i modernizacji zakładów pracy oraz stanowiących ich wyposaŜenie
maszyn i urządzeń technicznych oraz technologii,

−

uczestniczenie w przyjmowaniu do eksploatacji wybudowanych lub przebudowanych
zakładów pracy lub ich części,

−

nadzór i kontrola przestrzegania przez pracodawców wymagań bezpieczeństwa i higieny
pracy przy konstruowaniu i produkcji maszyn, urządzeń i narzędzi pracy;

−

analizowanie przyczyn wypadków przy pracy i chorób zawodowych, kontrola stosowania
ś

rodków zapobiegających tym wypadkom i chorobom oraz udział w badaniu

okoliczności i przyczyn wypadków cięŜkich, zbiorowych i śmiertelnych,

−

ciganie wykroczeń przeciwko prawom pracownika i udział w postępowaniu w tych

sprawach w charakterze oskarŜyciela publicznego,

−

wnoszenie powództw oraz uczestniczenie w postępowaniu przed sądem pracy
w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy,

−

udzielanie porad technicznych i prawnych,

−

opiniowanie projektów aktów prawnych oraz inicjowanie prac legislacyjnych w zakresie
prawa pracy,

−

inicjowanie przedsięwzięć w sprawach ochrony pracy w rolnictwie indywidualnym.
Państwowa Inspekcja Sanitarna sprawuje nadzór i kontrolę przestrzegania zasad,

przepisów higieny pracy i warunków środowiska pracy. Instytucja ta została powołana w celu
ochrony  zdrowia  przed  wpływem  czynników  szkodliwych  i  uciąŜliwych,  a  w  szczególności
w celu  zapobiegania  powstawaniu  chorób  zakaźnych  i  zawodowych.  Oprócz  wymienionych
instytucji waŜną rolę odgrywają organy technicznego nadzoru i kontroli, takie jak np. Urząd
Dozoru  Technicznego  czy  WyŜszy  Urząd  Górniczy,  których  zakres  kontroli  ma  znaczący
wpływ na stan bezpieczeństwa w zakładach pracy.
Podstawowe obowiązki i odpowiedzialność pracodawcy w dziedzinie bhp

Pracodawca ponosi odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie

pracy i jest obowiązany chronić zdrowie i Ŝycie pracowników przez zapewnienie
bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. W szczególności pracodawca jest
obowiązany:

−

organizować pracę w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy,

−

zapewniać przestrzeganie w zakładzie pracy przepisów oraz zasad bezpieczeństwa
i higieny pracy, wydawać polecenia usunięcia uchybień w tym zakresie oraz kontrolować
wykonanie tych poleceń,

−

zapewniać wykonanie zarządzeń wydawanych przez organy nadzoru nad warunkami
pracy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

zapewniać wykonanie zaleceń społecznego inspektora pracy.
Pracodawca oraz osoba kierująca pracownikami obowiązani są znać i stosować,

w zakresie niezbędnym do wykonywania ciąŜących na nich obowiązków, przepisy o ochronie
pracy, w tym przepisy oraz zasady bezpieczeństwa i higieny pracy. W ramach podstawowych
obowiązków w dziedzinie bhp określonych w Dziale X Kodeksu Pracy pracodawca jest
obowiązany m.in.:

−

zapewnić pracownikom obiekty i pomieszczenia pracy spełniające wymagania przepisów
bhp,

−

wyposaŜać stanowiska pracy w maszyny i urządzenia techniczne, które spełniają
wymagania oceny zgodności i są oznakowane znakiem CE,

−

oceniać i dokumentować ryzyko zawodowe związane z wykonywanymi pracami,
informować pracowników o ryzyku oraz o zasadach ochrony przed zagroŜeniami,

−

poddawać pracowników profilaktycznym badaniom lekarskim,

−

przeprowadzać szkolenia pracowników w dziedzinie bhp,

−

wydawać pracownikom instrukcje i wskazówki dotyczące bhp na stanowiskach pracy,

−

dostarczyć pracownikowi środki ochrony indywidualnej oraz odzieŜ i obuwie robocze,

−

konsultować z pracownikami lub ich przedstawicielami wszystkie działania związane
z bezpieczeństwem i higieną pracy.

Podstawowe prawa i obowiązki pracownika w dziedzinie bhp

Obowiązki pracownika
Podstawowym obowiązkiem pracownika jest przestrzeganie przepisów i zasad

bezpieczeństwa i higieny pracy. W szczególności pracownik jest obowiązany:

−

znać przepisy i zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, brać udział w szkoleniu
i instruktaŜu z tego zakresu oraz poddawać się wymaganym egzaminom sprawdzającym,

−

wykonywać pracę w sposób zgodny z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny
pracy oraz stosować się do wydawanych w tym zakresie poleceń i wskazówek
przełoŜonych,

−

dbać o naleŜyty stan maszyn, urządzeń i sprzętu oraz o porządek i ład w miejscu pracy,

−

stosować środki ochrony zbiorowej, a takŜe przydzielone środki ochrony indywidualnej
oraz odzieŜ i obuwie robocze, zgodnie z ich przeznaczeniem,

−

poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym oraz innym zaleconym badaniom
lekarskim i stosować się do wskazań lekarskich,

−

niezwłocznie zawiadomić przełoŜonego o zauwaŜonym w zakładzie pracy wypadku albo
zagroŜeniu Ŝycia lub zdrowia ludzkiego oraz ostrzec współpracowników, a takŜe inne
osoby znajdujące się w rejonie zagroŜenia, o groŜącym im niebezpieczeństwie,

−

współdziałać z pracodawcą i przełoŜonym w wypełnianiu obowiązków dotyczących
bezpieczeństwa i higieny pracy.
Pracownik ma prawo:

−

powstrzymać się od wykonywania pracy, gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom
bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagroŜenie dla zdrowia lub Ŝycia
pracownika albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwem
innym osobom,

−

oddalić się z miejsca zagroŜenia, jeŜeli powstrzymywanie się od wykonywania pracy
nie usuwa zagroŜenia,

−

do wynagrodzenia za czas powstrzymywania się od wykonywania pracy lub oddalania się
z miejsca zagroŜenia.
Pracownik ma obowiązek niezwłocznie powiadomić przełoŜonego o powstrzymaniu się

od wykonania pracy lub oddaleniu się z miejsca pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Odpowiedzialność porządkowa pracowników (Art. 108 Kodeksu Pracy)

Za nieprzestrzeganie przez pracownika ustalonego porządku, regulaminu pracy

przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, przepisów przeciwpoŜarowych, opuszczanie pracy
bez usprawiedliwienia, stawienie się do pracy w stanie nietrzeźwości lub spoŜywanie
alkoholu w czasie pracy – pracodawca moŜe stosować: karę upomnienia, nagany i karę
pienięŜną.
Ochrona przeciwpoŜarowa

Ochrona przeciwpoŜarowa polega na podejmowaniu działań mających na celu ochronę

ycia, zdrowia i mienia przed poŜarem, klęską Ŝywiołową lub innym miejscowym

zagroŜeniem przez:

−

zapobieganie powstawaniu i rozprzestrzenianiu się poŜaru, klęski Ŝywiołowej, lub innego
miejscowego zagroŜenia;

−

zapewnienie sił i środków do zwalczania poŜaru, klęski Ŝywiołowej lub innego
miejscowego zagroŜenia;

−

prowadzenie działań ratowniczych.

Podstawowe przepisy prawne

NajwaŜniejszym polskim aktem prawnym, regulującym zagadnienia związane z ochroną

przeciwpoŜarową  jest  ustawa  o  ochronie  przeciwpoŜarowej  (Dz.U.  z 2002  r.  Nr  147,  poz.
1229, z późn. zm.). Przepisy wykonawcze do Ustawy znajdują się w Rozporządzeniu Ministra
Spraw  Wewnętrznych  i  Administracji  z  dnia  21  kwietnia  2006  r.  w sprawie  ochrony
przeciwpoŜarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz. U. z 2006 r., Nr.
80  poz.  563).  Rozporządzenie  określa  między  innymi  warunki  zabezpieczenia
przeciwpoŜarowego zbioru, transportu i składowania palnych płodów rolnych.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Kogo i w jaki sposób chroni system ochrony pracy?

Co oznaczają pojęcia: ,,bezpieczeństwo pracy” i ,,higiena pracy”?

Jakie kary moŜe stosować pracodawca wobec pracownika za naruszanie przepisów bhp?

Kto ponosi odpowiedzialność za stan bhp w zakładzie pracy?

Jakie ma prawo pracownik, gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bhp?

Jakie obowiązki w zakresie bhp ma pracownik według przepisów Kodeksu Pracy?

Do kogo naleŜy obowiązek przeszkolenia pracownika w zakresie bhp?

Kiedy naleŜy organizować szkolenia z zakresu bhp i kto je finansuje?

Jakie są rodzaje szkoleń z zakresu bhp?

10.

Na czym polega ochrona przeciwpoŜarowa?

11.

Jaki akt prawny reguluje zagadnienia związane z ochroną przeciwpoŜarową?

4.1.3.

Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Na podstawie przepisów Kodeksu pracy dotyczących profilaktycznych badań lekarskich

ustal i wypisz:

−

rodzaje badań i kto im podlega,

−

kiedy są przeprowadzane badania i kto je finansuje.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować odpowiedni rozdział Kodeksu pracy,

określić rodzaje badań i kto im podlega,

określić, kiedy są przeprowadzane badania i kto je finansuje,

wypisać właściwe określenia, dotyczące profilaktycznych badań lekarskich,

zaprezentować efekty pracy zespołu na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

duŜe arkusze papieru,

−

mazaki,

−

tablica flipchart,

−

Kodeks pracy, wybrane rozporządzenia,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Do przedstawionego w tabeli zestawienia obowiązków pracodawcy dopisz obowiązki

pracownika.

Pracodawca jest obowiązany

Pracownik jest obowiązany

Organizować pracę w sposób zapewniający
bezpieczne i higieniczne warunki pracy

Dbać

sprawność

rodków

ochrony

indywidualnej oraz ich stosowanie zgodnie
z przeznaczeniem

Zapewnić przeszkolenie pracownika w zakresie
bezpieczeństwa

higieny

pracy

przed

dopuszczeniem go do pracy oraz prowadzenie
okresowych szkoleń w tym zakresie

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować obowiązki pracodawcy i pracownika,

dokonać porównania obowiązków pracodawcy i pracownika,

wpisać do tabeli właściwe określenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

przybory do pisania,

−

Kodeks pracy.

−

notatnik,

−

literatura z rozdziału 6.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

scharakteryzować system ochrony pracy?

scharakteryzować zasady bezpieczeństwa i higieny pracy?

wyjaśnić, jakie mogą być nałoŜone kary na pracownika za nie
przestrzeganie przepisów bhp?

wskazać osobę odpowiedzialną za stan bhp w zakładzie pracy?

określić dokumenty regulujące prawa i obowiązki pracownika
i pracodawcy w zakresie bhp?

określić prawa pracownika wynikające z przepisów bhp?

scharakteryzować obowiązki pracownika zgodnie z Kodeksem
pracy?

określić częstotliwość szkoleń pracowniczych w zakresie bhp?

określić rodzaje szkoleń bhp?

10)

scharakteryzować metody ochrony przeciwpoŜarowej w zakładzie
pracy?

11)

scharakteryzować

akty

prawne

dotyczące

ochrony

przeciwpoŜarowej?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Wentylacja i klimatyzacja pomieszczeń pracy. Czynniki

szkodliwe, uciąŜliwe występujące w procesach pracy

4.2.1.

Materiał nauczania

Wentylacja i klimatyzacja pomieszczeń pracy

Wentylacja jest zorganizowanym procesem wymiany powietrza z jednoczesnym

usuwaniem na zewnątrz substancji wydzielających się w pomieszczeniu.

Klimatyzacja jest procesem nadawania powietrzu w pomieszczeniu określonych

parametrów i właściwości poŜądanych ze względów higienicznych i ze względu na dobre
samopoczucie ludzi, lub parametrów wymaganych przez technologię produkcji.

NajwaŜniejszymi parametrami stanu powietrza, które powinny być utrzymane

w pomieszczeniu, są: temperatura, wilgotność, prędkość i kierunek ruchu powietrza oraz
stęŜenie zanieczyszczeń. Urządzenia wentylacyjne i klimatyzacyjne mają za zadanie utrzymać
odpowiedni stan powietrza w całym pomieszczeniu lub tylko w jego części przez wymianę
powietrza. Ustalenia dotyczące ogrzewania i wentylacji wg przepisów są następujące:

−

w pomieszczeniach pracy naleŜy zapewnić temperaturę odpowiednią do rodzaju
wykonywanej pracy (metod pracy i wysiłku fizycznego niezbędnego do jej wykonania),
lecz nie niŜszą niŜ 14°C (287 K). W pomieszczeniach biurowych oraz tam, gdzie jest
wykonywana lekka praca fizyczna temperatura nie moŜe być niŜsza niŜ 18°C (291 K),

−

pomieszczenia i stanowiska pracy powinny być zabezpieczone przed niekontrolowaną
emisją ciepła w drodze promieniowania, przewodzenia i konwekcji oraz przed napływem
chłodnego powietrza z zewnątrz,

−

w pomieszczeniach pracy powinna być wymiana powietrza wynikająca z potrzeb
uŜytkowych i funkcji tych pomieszczeń, bilansu cieplnego i wilgotności oraz
zanieczyszczeń stałych i gazowych,

−

w pomieszczeniach pracy, w których wydzielają się substancje szkodliwe dla zdrowia,
powinna być taka wymiana powietrza, aby nie były przekraczane wartości najwyŜszych
dopuszczalnych stęŜeń tych substancji,

−

w pomieszczeniach pracy, gdzie występuje wydzielanie się ciepła przez promieniowanie
naleŜy stosować nawiewną wentylację miejscową,

−

urządzenia, z których mogą wydzielać się szkodliwe substancje (gazy, pary lub pyły)
powinny być hermetyczne lub mieć wyciągi miejscowe,

−

powietrze doprowadzone do pomieszczenia pracy z zewnątrz, przy zastosowaniu
klimatyzacji lub wentylacji mechanicznej powinno być oczyszczone z pyłów i substancji
szkodliwych dla zdrowia, nie moŜe powodować przeciągów, wyziębiania lub przegrzania
pomieszczenia, nie powinno być skierowane bezpośrednio na stanowisko pracy,

−

maksymalna temperatura nawiewanego powietrza nie powinna przekraczać 70°C (343 K)
przy nawiewie powietrza na wysokości nie mniejszej niŜ 3,5 m od poziomu podłogi
stanowiska pracy i 45°C (318 K) – w pozostałych przypadkach.
W przypadku zastosowania systemu klimatyzacji lub wentylacji mechanicznej naleŜy

zapewnić  konserwację  urządzeń  i  instalacji  klimatyzacyjnych  i  wentylacyjnych  w  celu
niedopuszczenia  do  awarii  oraz  stosować  środki  mające  na  celu  ograniczenie  natęŜenia
i rozprzestrzeniania  się  hałasu  i  drgań  powodowanych  pracą  urządzeń  klimatyzacyjnych
i wentylacyjnych.  Wskaźnikiem  intensywności  wymiany  powietrza  w  pomieszczeniu  jest
krotność  n  wymian,  to  jest  stosunek  ilości  V  świeŜego  powietrza,  jaką  trzeba  dostarczyć
do pomieszczenia w m

/h, do pojemności L tego pomieszczenia w m

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do prawidłowego przebiegu procesów Ŝyciowych w pomieszczeniach, w których

nie wydzielają się substancje szkodliwe dla zdrowia, niezbędna ilość powietrza wynosi
20 m

/h dla jednej osoby. Przy określaniu warunków wewnątrz pomieszczeń naleŜy

równocześnie uwzględnić stan czystości powietrza.
Czynniki szkodliwe, uciąŜliwe i niebezpieczne w procesie pracy

Proces pracy odbywa się w konkretnym, materialnym środowisku, w którym mogą

występować czynniki fizyczne, chemiczne i biologiczne (jest to tzw. środowisko pracy).
Czynniki te mogą stanowić zagroŜenie dla zdrowia

a nawet Ŝycia osób wykonujących pracę.

W zaleŜności od sposobu oddziaływania czynników środowiska pracy na organizm człowieka
zostały sklasyfikowane jako:
1.

Czynniki niebezpieczne, których oddziaływanie moŜe spowodować nagły uraz, a nawet
ś

mierć. Zaliczamy do nich przede wszystkim:

−

ruchome części maszyn,

−

ostrza, krawędzie, elementy wystające,

−

powierzchnie śliskie, nierówne, szorstkie, gorące,

−

przemieszczające się pojazdy, środki transportowe,

−

prąd elektryczny.

Czynniki szkodliwe i uciąŜliwe, których oddziaływanie moŜe prowadzić do pogorszenia
sprawności fizycznej i psychicznej, stanu zdrowia, wywołać schorzenie. Czynniki
te klasyfikujemy na:
a) fizyczne takie jak:

−

hałas,

−

drgania mechaniczne (wibracja),

−

mikroklimat,

−

promieniowanie optyczne (widzialne, podczerwone, ultrafioletowe),

−

pyły,

b)  chemiczne,
c)  biologiczne,
d)  czynniki  psychofizyczne,  których  oddziaływanie  nie  stanowi  zagroŜenia  dla  Ŝycia

lub zdrowia  człowieka,  ale  utrudnia  pracę  lub  przyczynia  się  w  inny  sposób  do
obniŜenia  zdolności  do  wykonywania  pracy,  bądź  teŜ  wpływają  na  zmniejszenie
wydajności.

Zalicza się do nich:

−

obciąŜenie fizyczne (statyczne i dynamiczne),

−

obciąŜenie psychonerwowe.
NaleŜy zastrzec, Ŝe przedstawiony podział nie jest całkiem jednoznaczny, gdyŜ

w zaleŜności  od  poziomu  oddziaływania  dany  czynnik  moŜe  być  niebezpieczny  lub  teŜ
szkodliwy.  Na przykład  chemiczna  substancja  toksyczna  (trucizna)  będąca  czynnikiem
szkodliwym w określonej dawce moŜe spowodować nagłą śmierć, czyli zadziałać jak czynnik
niebezpieczny.
Charakterystyka czynników niebezpiecznych

Ruchome elementy maszyn i urządzeń technicznych stanowią zagroŜenie powstania

urazów na skutek uderzenia, wciągnięcia, pochwycenia lub zgniecenia. Źródłem takich
zagroŜeń są m.in.:

−

obracające się wały, koła zębate, głowice, walce, sprzęgła, wrzeciona,

−

elementy przekładni i układów napędowych (zębatych, pasowych, łańcuchowych),

−

elementy mechanizmów jak: dźwignie, drąŜki, korbowody, suwaki, korby,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

obracające się narzędzia tnące: noŜe, frezy, piły.
ZagroŜenia urazowe mogą równieŜ wystąpić w trakcie zabiegów technologicznych,

w których odpryskują elementy obrabianego materiału (wióry, opiłki, trociny), a takŜe
odpadające obluzowane lub zuŜyte części maszyn, narzędzi, osprzętu oraz obrabiane
przedmioty.

Przemieszczanie się ludzi po powierzchniach stwarza zagroŜenie upadkiem

lub poślizgnięciem, co moŜe spowodować takie urazy jak: stłuczenia, złamania, zwichnięcia.
Zdarzenia takie mogą nastąpić podczas dojścia do stanowiska pracy lub opuszczanie go oraz
wykonywania czynności roboczych, konserwacyjnych i naprawczych. Miejscem tych zdarzeń
są z reguły drogi komunikacyjne i transportowe, przejścia technologiczne, wejścia i dojścia
do maszyn lub stanowisk pracy.

Powierzchnie gorące stwarzają zagroŜenie poparzenia, czyli trwałego uszkodzenia części

miękkich organizmu człowieka na skutek oddziaływania skrajnie wysokiej temperatury.

Do poparzeń dochodzi najczęściej podczas obsługi:

−

pieców grzewczych, kotłów centralnego ogrzewania,

−

rurociągów pary wodnej,

−

silników spalinowych, układów wydechowych.
Prąd elektryczny, zarówno stały jak i zmienny stwarza dla człowieka zagroŜenie

poraŜenia. PoraŜenie prądem elektrycznym następuje na skutek przepływu przez ciało
człowieka. Skutki poraŜenia mogą być dwojakiego rodzaju:

−

cieplne, powodujące uszkodzenia tkanek, takie jak: poparzenie, zwęglenie, pękanie
naczyń krwionośnych,

−

elektrolityczne, oddziałujące na układ nerwowy i wywołujące: skurcze mięśni, utratę
ś

wiadomości, zatrzymanie oddychania, zakłócenia lub zatrzymanie pracy serca,

migotanie komór sercowych.
Stopień poraŜenia zaleŜy od natęŜenia prądu, czasu i drogi przepływu przez ciało

człowieka. Człowiek jest mniej wraŜliwy na działanie prądu stałego niŜ zmiennego.
W praktyce uwaŜa się, Ŝe natęŜenie prądu o wartości powyŜej 15 mA jest niebezpieczne dla
człowieka. W zakresie wartości napięcia prądu za tzw. Bezpieczne przyjmuje się dla prądu
zmiennego 50 V a dla stałego 110 V.
Charakterystyka wybranych czynników szkodliwych i uciąŜliwych

Hałas – to wszelkie niepoŜądane, nieprzyjemne lub szkodliwe dźwięki oddziałujące na

zmysł  i narząd  słuchu,  a  takŜe  na  inne  zmysły  oraz  części  organizmu  człowieka.  Jest
najczęściej  występującym  czynnikiem  szkodliwym,  powodującym  choroby  zawodowe.
Jednostką  określającą  poziom  hałasu  jest  decybel  –  dB.  MoŜe  oddziaływać  jako  czynnik
szkodliwy, jeŜeli osiąga poziom około 80–120 dB, powodując trwały ubytek słuchu (chorobę
zawodową).  Staje  się  czynnikiem  niebezpiecznym  na  poziomie  130–140 dB,  gdyŜ  moŜe
spowodować  wówczas  natychmiastowe,  nieodwracalne  uszkodzenie  słuchu.  W  granicach
75–80 dB  traktowany  jest  jako  czynnik  uciąŜliwy,  gdyŜ  ogranicza  zdolność  do  koncentracji,
utrudnia  komunikację  werbalną,  zrozumiałość  sygnałów.  Negatywne  oddziaływanie  hałasu
zaleŜy od jego natęŜenia oraz czasu trwania naraŜenia, czyli tzw. „dawki” hałasu. Im wyŜsze
jest natęŜenie i dłuŜszy czas naraŜenia, tym bardziej szkodliwy jest hałas. Źródła hałasu:

−

mechaniczne: maszyny, urządzenia i narzędzia o napędzie mechanicznym, elektrycznym,
pneumatycznym,

−

aerodynamiczne i hydrodynamiczne: ruch cieczy i gazów w rurociągach, wentylatorach,

−

technologiczne: towarzyszące obróbce materiałów np. kruszenie, przesiewanie.
Przykładowe, przybliŜone maksymalne wartości hałasu dla określonych grup urządzeń:

silniki spalinowe 125 dB, obrabiarki do metali 105 dB, piły tarczowe, strugarki do drewna
115 dB, pilarki łańcuchowe spalinowe 110dB, ciągniki, kombajny zboŜowe 11 B.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ograniczanie emisji hałasu do środowiska pracy moŜliwe jest poprzez:

−

zmianę technologii na mniej hałaśliwą,

−

wymianę maszyn i urządzeń powodujących nadmierny hałas,

−

stosowanie ekranów dźwiękochłonnych na stanowisku pracy,

−

wykładanie ścian i sufitów pomieszczeń materiałem dźwiękochłonnym.
Drgania mechaniczne (wibracje) – w zaleŜności od drogi przenoszenia na człowieka

rozróŜniamy drgania o oddziaływaniu:

−

przez kończyny górne (drgania miejscowe), czyli drgania przenoszone przez ręce ze
strony narzędzi, maszyn wytwarzających drgania np. wiertarek, pilarek, młotów
udarowych,

−

ogólnym (drgania ogólne), przenoszone na korpus człowieka przez plecy, boki, miednicę,
nogi ze strony podłoŜa, siedzisk operatorów maszyn, pojazdów np. ciągników rolniczych,
maszyn samobieŜnych, walców drogowych.

−

Drgania powodują zmiany chorobowe takie jak:

−

zwyrodnienia stawów nadgarstków, łokciowych i kręgosłupa, torbiele kostne, bielenie
rąk,

−

uszkodzenia i skurcze drobnych naczyń krwionośnych, obniŜenie temperatury skóry rąk,

−

bóle rąk i nóg, zaburzenia czucia i wraŜliwości.
PowyŜsze zmiany chorobowe określane są jako choroba wibracyjna (zespół wibracyjny),

która jest chorobą zawodową. Szkodliwy wpływ drgań na organizm człowieka zaleŜy od ich
parametrów, czasu naraŜenia a takŜe temperatury otoczenia. W warunkach zimna nasila się
występowanie zmian chorobowych. Metody eliminowania wpływu drgań:

−

dbałość o stan techniczny maszyn i narzędzi wywołujących drgania,

−

wymiana zuŜytych maszyn i narzędzi, powodujących nadmierne drgania,

−

stosowanie wibroizolacji maszyn i urządzeń.
Mikroklimat – czyli środowisko termiczne miejsca pracy jest czynnikiem mającym

wpływ na samopoczucie, zdrowie i wydajność pracy. W zaleŜności od układu takich
parametrów jak: temperatura, wilgotność względna, prędkość ruchu powietrza,
promieniowania cieplnego rozróŜnia się:

−

mikroklimat zimny, występuje gdy temperatura powietrza nie przekracza +10°C,
ś

rodowisko to powoduje obniŜenie temperatury ciała prowadzące do utraty świadomości,

zwolnienia i zatrzymania oddechu i w końcu zatrzymania krąŜenia. Ochrona osób przed
wpływem mikroklimatu zimnego polega głównie na: stosowaniu odzieŜy ciepłochronnej,
udostępnianiu pomieszczeń do ogrzania się w czasie przerw, dostarczaniu ciepłych
napojów i posiłków profilaktycznych.

−

mikroklimat  gorący,  praca  w  tych  warunkach  powoduje  intensywne  pocenie  się,  utratę
elektrolitów,  zaburzenia  w  gospodarce  energetycznej.  Zdarzają  się  omdlenia  cieplne,
wyczerpanie  i  udar.  W  warunkach  mikroklimatu  gorącego  powinno  się  stosować,
wentylację i klimatyzację, nawilŜacze powietrza, posiłki i napoje profilaktyczne.

−

mikroklimat umiarkowany, środowisko termiczne korzystne dla pracujących. Odczucie
zadowolenia przez pracownika pracującego w danym środowisku termicznym określone
jest jako tzw. komfort termiczny.

Na równowagę cieplną ciała osoby pracującej oprócz parametrów powietrza mają wpływ:

wysiłek, metabolizm, izolacyjność cieplna odzieŜy roboczej.

Promieniowanie widzialne jest to promieniowanie optyczne zdolne do bezpośredniego

wywoływania wraŜeń wzrokowych (zakres długości fal świetlnych 400–780 nm). Oświetlenie
miejsc  i  stanowisk  pracy  jest  czynnikiem  mającym  istotny  wpływ  na  wydajność  i jakość
pracy  oraz  zdrowie  pracowników.  Najkorzystniejszym  dla  wzroku  jest  światło  naturalne,
słoneczne  o barwie  zbliŜonej  do  koloru  jasnoŜółtego.  Przy  braku  odpowiedniego  światła

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

naturalnego  stosuje  się  oświetlenie  elektryczne  –  ogólne  pomieszczeń  pracy  i miejscowe
stanowisk  pracy  lub złoŜone,  czyli  ogólne  i  miejscowe  jednocześnie.  Podstawowymi
parametrami  określającymi  prawidłowość  oświetlenia  jest  natęŜenie  i równomierność.
Niewłaściwe  warunki  oświetleniowe  wywołują  wiele  niekorzystnych  zmian  i  reakcji
organizmu  ludzkiego,  m.in.  zmęczenie  oczu  i zmęczenie  nerwowe  objawiające  się  bólami
głowy, łzawieniem i zaczerwienieniem powiek i spojówek, zmniejszeniem ostrości widzenia,
uczuciem  niechęci,  nudności.  Szczególnie  niekorzystnie  oddziałuje  na  wzrok  efekt  tzw.
olśnienia świetlnego, czyli krótkotrwałego błysku o bardzo duŜym natęŜeniu.
Promieniowanie  podczerwone  (cieplne)  jest  rodzajem  promieniowania  optycznego
niewidzialnego dla oka ludzkiego (długość fal optycznych 780 nm – 1 mm). Promieniowanie
podczerwone  emitowane  jest  m.in.  podczas  następujących  prac:  obsługa  pieców  hutniczych
i grzewczych,  kucie  metali  na  gorąco,  spawanie,  cięcie  i  stapianie  metali.  Promieniowanie
podczerwone w zaleŜności od parametrów moŜe działać jako:

−

czynnik niebezpieczny powodując: udar cieplny, zapaść serca, oparzenia skóry,

−

czynnik szkodliwy wywołując: zaćmę hutniczą, zapalenie spojówek, pigmentację skóry,
a po latach nawet owrzodzenia i raka skóry,

−

czynnik uciąŜliwy, powoduje zmęczenie.
Ograniczanie wpływu promieniowania podczerwonego:

−

stosowanie izolacji termicznej urządzeń,

−

stosowanie przenośnych ekranów osłaniających pracowników,

−

stosowanie wentylacji osłabiające skutki promieniowania.
Promieniowaniem

ultrafioletowym

(nadfioletowym)

nazywamy

promieniowanie

optyczne  niewidzialne  o  zakresie  długości  fal  od  100 nm  do  400 nm.  Najczęstszym
i najskuteczniejszym  źródłem  promieniowania  ultrafioletowego  są  prace  spawalnicze
z uŜyciem  łuku  elektrycznego.  Szczególnie  niebezpieczne  są  palniki  plazmowe,  w  których
plazma  osiąga  temperaturę  wielu  tysięcy  stopni.  Promieniowanie  ultrafioletowe  moŜe
stanowić  zagroŜenie  dla  oczu  i  skóry  osoby  naraŜonej.  Nadmierne  naraŜenie  powoduje
rumień skóry, zaczerwienienie, obrzęk a nawet pęcherze. Skutki naraŜenia oczu to zapalenie
spojówek i rogówki objawiające się uczuciem piasku w oczach.

Ograniczanie szkodliwego wpływu promieniowania ultrafioletowego polega w głównej

mierze na stosowaniu stałych i przenośnych ścianek i parawanów, pomalowanych farbą
pochłaniającą promieniowanie.

Pyłem nazywamy zbiór cząstek stałych o wymiarach poniŜej 300

m (mikrometrów),

które  wyrzucone  do  powietrza  atmosferycznego  pozostają  w  nim  przez  pewien  określony
czas.  Najbardziej  pyłotwórcze  procesy  technologiczne  to:  kruszenie,  mielenie,  przesiewanie
surowców, transport i mieszanie materiałów sypkich, czyszczenie, szlifowanie, polerowanie.
Pyły  powstają  przy  obróbce  materiałów  pochodzenia  mineralnego  jak  równieŜ  roślinnego.
W rolnictwie występuje  wiele procesów technologicznych związanych z emisją szkodliwych
pyłów  pochodzenia  roślinnego  jak:  zbiór  siana  i zbóŜ,  czyszczenie  ziarna,  przygotowywanie
pasz  treściwych.  W zaleŜności  od  sposobu  działania  na  organizm  ludzki  wyróŜnia  się  pyły
o działaniu:

−

pylicotwórczym, to pyły o średnicy 1 – 3

m, które przedostają się do płuc, gdzie na

skutek nagromadzenia wywołują schorzenia zwane pylicami,

−

draŜniące, powodują draŜnienie zewnętrznych części ciała jak oczy, skóra, błony śluzowe
górnych dróg oddechowych,

−

alergiczne (uczulające), wywołują róŜne reakcje uczuleniowe organizmu, są to pyły
pochodzenia roślinnego: bawełny, wełny, lnu, pyłki kwiatowe,

−

toksyczne, pyły związków chemicznych powodujące zatrucia np. pyły związków miedzi,
ołowiu, cynku, manganu, niklu,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

rakotwórcze, powodują powstanie chorób nowotworowych np. pyły azbestu, z buku,
dębu.
Ograniczenie lub likwidacja emisji pyłu odbywa się poprzez:

−

zmianę procesu technologicznego,

−

zmianę surowca na mniej pylący,

−

stosowanie urządzeń odpylających,

−

stosowanie urządzeń wentylacyjnych.
Szkodliwe czynniki chemiczne

Substancje toksyczne – to pierwiastki i związki chemiczne o działaniu toksycznym na
organizm człowieka. Zalicza się do nich metale cięŜkie i ich związki, np. kadmu, ołowiu
i rtęci.

Substancje draŜniące – związki chemiczne, przewaŜnie w postaci gazowej wywołujące
draŜnienie błon śluzowych i skóry. NaleŜy do nich: amoniak, chlorowodór, chlor, fosgen,
tlenki azotowe, fluor, kleje i rozpuszczalniki.

Substancje uczulające – związki chemiczne wywołujące alergie /uczulenie/ jako swoistą
reakcję organizmu: stany zapalne skóry, rumień, wypryski. Do substancji tych naleŜą
związki chromu, niklu, kobaltu, fenol.

Substancje rakotwórcze – związki chemiczne o udowodnionym działaniu rakotwórczym,
np. azbest, benzen, nikiel i związki niklu, smoły węglowe, chlorek winylu.

Substancje mutagenne – związki chemiczne powodujące zmiany w genach
przekazywanych na następne pokolenia. Zalicza się do nich: formalinę, benzen, barwniki
azotowe, kwas azotowy.

Substancje upośledzające funkcje rozrodcze.
Do charakterystycznych chemicznych substancji stwarzających zagroŜenie w rolnictwie

zaliczamy:  środki  ochrony  roślin,  nawozy  mineralne,  paliwa  i  smary.  Do  organizmu
ludzkiego  szkodliwe  czynniki  chemiczne  mogą  przedostawać  się  przez  drogi  oddechowe,
skórę  i przewód  pokarmowy.  Ograniczenie  emisji  czynników  chemicznych  uzyskuje  się
przez:

−

zastępowanie substancji toksycznych preparatami o mniejszej toksyczności,

−

hermetyzację procesów technologicznych,

−

ograniczanie substancji lotnych,

−

stosowanie wentylacji pomieszczeń,

−

stosowanie miejscowych wyciągów,

−

izolowanie pracownika w szczelnych kabinach.
Czynniki biologiczne to mikro- i mikroorganizmy oraz substancje przez nie wytwarzane,

które wywierają szkodliwy wpływ na organizm człowieka i wywołują choroby. Czynniki
biologiczne występują powszechnie w środowisku rolniczym. WyróŜnia się trzy grupy
biologicznych czynników szkodliwych:

−

mikroorganizmy pochodzenia zwierzęcego: bakterie, wirusy, grzyby i pierwotniaki,

−

alergeny i toksyny wytwarzane przez rośliny uprawne,

−

alergeny pochodzenia zwierzęcego.
Do najczęstszych chorób zawodowych wywoływanych przez czynniki biologiczne wśród

rolników naleŜą choroby alergiczne i immunotoksyczne układu oddechowego, skóry
i spojówek, a takŜe zakaźne lub inwazyjne choroby odzwierzęce. Aby uchronić się przed
wymienionymi wyŜej chorobami naleŜy:

−

zapobiegać rozwojowi i niszczyć drobnoustroje,

−

przechowywać surowce roślinne w odpowiednich warunkach (niska temperatura
i wilgotność oraz dostęp powietrza), aby nie dopuścić do rozwoju drobnoustrojów,

−

stosować wentylację pomieszczeń inwentarskich (redukować zapylenie),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

dbać o czystość pomieszczeń i higienę osobistą,

−

stosować środki ochrony indywidualnej.

Czynniki psychofizyczne

ObciąŜenie fizyczne – związane jest z wykonywaniem określonych czynności na

stanowisku pracy i składa się z obciąŜenia rąk oraz obciąŜenia nóg. ObciąŜenie fizyczne
moŜna podzielić na:

−

statyczne – wynika z pozycji ciała, jaką pracujący utrzymuje przez dłuŜszy czas podczas
pracy, wymaga długotrwałych napięć mięśniowych i jest czynnikiem zwiększającym
uciąŜliwość pracy,

−

dynamiczne – wynikające z aktywności ruchowej podczas pracy.
Miarą obciąŜenia fizycznego jest wydatek energetyczny wyraŜony w kilodŜulach (kJ).

Wielkość wydatku energetycznego stanowi o cięŜkości danej pracy: lekka, umiarkowana,
cięŜka, bardzo cięŜka. Prawidłowa organizacja pracy powinna minimalizować wysiłek
fizyczny, a w szczególności obciąŜenie statyczne, co osiąga się poprzez:

−

dobór prawidłowej pozycji pracy, zalecana siedząca, unikać pozycji wymuszonych,

−

dostosowanie stanowiska roboczego do wymagań człowieka, w szczególności stosowanie
odpowiedniego siedziska,

−

przestrzeganie dopuszczalnych norm dźwigania cięŜarów.
ObciąŜenie psychiczne – w trakcie wykonywania pracy, wynika ze sposobu i warunków

odbierania informacji, podejmowania decyzji i wykonywania czynności. RozróŜnia się trzy
stany obciąŜenia psychicznego:

−

przeciąŜenie psychiki – nadmierna aktywność całej psychiki,

−

niedociąŜenie psychiki – ograniczona aktywność psychiczna,

−

monotypia pracy, to uciąŜliwość psychiczna wynikająca z jednostajności bodźców,
działań i niezmiennej sytuacji na stanowisku pracy.

4.2.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Na czym polega proces wentylacji?

Jakie jest zadanie urządzeń klimatyzacyjnych?

Jaką temperaturę naleŜy zapewnić w pomieszczeniach pracy?

Jakie powinno być powietrze doprowadzane do pomieszczenia pracy z zewnątrz, podczas
stosowania klimatyzacji lub wentylacji mechanicznej?

Co nazywamy krotnością wymiany powietrza?

Jaka ilość powietrza potrzebna jest dla jednej osoby przebywającej w pomieszczeniu
pracy w ciągu godziny?

Jaka jest klasyfikacja zagroŜeń występujących w środowisku pracy?

Jakie skutki dla organizmu człowieka powoduje działanie prądu elektrycznego?

Jakimi drogami przedostają się do organizmu człowieka substancje chemiczne?

10.

Jaki wpływ na organizm człowieka ma hałas?

11.

Jaki wpływ na organizm człowieka mają drgania mechaniczne?

12.

Jakie są metody eliminowania oddziaływania pyłów?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wpisz w odpowiednie miejsce w tabeli wymienione poniŜej czynniki występujące

w środowisku pracy.

Hałas, obciąŜenie emocjonalne, prąd elektryczny, tlenek węgla, obciąŜenie statyczne,

mikroklimat, pył drzewny, chrom, bakterie, drgania mechaniczne, benzen, promieniowanie
ultrafioletowe, kwas azotowy, wirusy, rozpuszczalniki.

Czynniki

Rodzaj czynnika

biologiczne

chemiczne

fizyczne

psychofizyczne

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować, jakie czynniki mają wpływ na pracę,

zakwalifikować wymienione czynniki do odpowiednich kategorii,

wypełnić tabelę.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do internetu,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Oblicz wskaźnik wymiany powietrza w pomieszczeniu o kubaturze 5000 m

, do którego

dostarczono w ciągu godziny 30000m

/h powietrza.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

przeanalizować zapisy w normach i przepisach dotyczące zasad obliczania wskaźnika
wymiany powietrza,

wybrać informacje potrzebne do wykonania zadania,

wykonać obliczenia,

sporządzić notatkę,

przedstawić na forum grupy wykonane obliczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy

—

przepisy dotyczące zasad obliczania wskaźnika wymiany powietrza,

—

kalkulator,

—

materiały piśmienne,

—

notatnik,

—

literatura z rozdziału 6.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.4

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wyjaśnić proces wentylacji?

scharakteryzować urządzenia klimatyzacyjne?

określić temperaturę w pomieszczeniach pracowniczych?

scharakteryzować cechy powietrza?

obliczyć krotność wymiany powietrza?

rozpoznać rodzaje zagroŜeń występujących w środowisku pracy?

określić zagroŜenia wywołane prądem elektrycznym?

określić poziom dopuszczalnego natęŜenia hałasu?

określić metody oczyszczania powietrza z pyłów?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Zasady kształtowania bezpiecznych warunków pracy.

Bezpieczeństwo podczas obsługi urządzeń elektrycznych

4.3.1.

Materiał nauczania

Dopasowywanie warunków pracy do pracownika, bardziej niŜ pracownika do warunków

pracy jest jednym z kluczowych celów ergonomii. Jako gałąź nauki ergonomia zajmuje się
osiąganiem optymalnych relacji człowieka z jego środowiskiem pracy. Uregulowania prawne
i obowiązujące przepisy prawne nakładają obowiązki stosowania zasad ergonomii
w procesach pracy.

Ergonomia jest nauką zajmującą się zasadami i metodami dostosowania warunków pracy

człowieka do jego właściwości fizycznych i psychicznych.

Często określa się cel ergonomii jako zapewnienie człowiekowi dobrego Ŝycia,

zadowolenia,  poczucia  bezpieczeństwa  i  komfortu  psychicznego,  jakie  moŜe  on  doznawać
z chwilą  stworzenia  mu  optymalnych  warunków  do  pracy  i  wypoczynku.  Pracodawcy
powinni  kierować  się  osiągnięciami  ergonomii,  aby  zapewnić  optymalne  warunki
wykonywania pracy. NaleŜy uwzględnić następujące wskazania ergonomii:

−

projektowanie  przestrzeni  pracy  i  środków  pracy  powinno  uwzględniać  uwarunkowania
wynikające  z  wymiarów  ciała  ludzkiego  w  powiązaniu  z  procesem  pracy;  przestrzeń
pracy powinna być dostosowana do pracownika,

−

wykonywanie  pracy  powinno  być  tak  zaplanowane  i  zorganizowane,  aby  moŜna  było
uniknąć  niepotrzebnego  lub nadmiernego  obciąŜenia  mięśni,  stawów,  wiązadeł  oraz
układów oddechowego i krąŜenia,

−

postawa ciała nie powinna powodować zmęczenia pracą na skutek długotrwałego
napięcia mięśni,

−

wymagana siła mięśni powinna odpowiadać fizycznym moŜliwościom pracownika,

−

naleŜy ustalić równowagę między ruchami ciała, korzystniejszy jest bowiem ruch niŜ
długotrwały bezruch,

−

elementy  sygnalizacyjne  i  urządzenia  informacyjne  powinny  być  zaprojektowane
i usytuowane  w  sposób  zgodny  z  moŜliwościami  percepcyjnymi  oraz  ruchowymi
pracownika,

−

rodowisko pracy powinno być zaprojektowane i utrzymywane w taki sposób, aby

warunki fizyczne, chemiczne i biologiczne nie miały szkodliwego wpływu na ludzi, ale
słuŜyły zachowaniu ich zdrowia oraz utrzymywaniu zdolności i gotowości do pracy,

−

proces  pracy  powinien  być  tak  zaprojektowany,  aby  chronił  zdrowie  i  zapewniał
bezpieczeństwo  pracowników,  przyczyniał  się  do  ich  dobrego  samopoczucia  i  ułatwiał
realizację celu pracy.
Ergonomia  w  swoim  podstawowym  ujęciu  zajmuje  się  optymalizacją  pracy,  rozumianej

jako układ lub system współdziałania człowieka ze środkami pracy w określonym środowisku
materialnym  i  społecznym,  zmierzający  do  wytworzenia  tak  zwanego  produktu.  Ergonomia
określana  jest  teŜ  bardzo  często  jako:  interdyscyplinarna  nauka,  zajmująca  się
przystosowaniem  narzędzi,  maszyn,  środowiska  i  warunków  pracy  do  anatomicznych
i psychofizycznych  cech  człowieka,  zapewniając  sprawne,  wydajne  i  bezpieczne
wykonywanie przez niego pracy, przy stosunkowo niskim „koszcie biologicznym”. Zadaniem
ergonomii  jest  optymalne  kształtowanie  systemu  pracy,  zarówno  poszczególnych  jego
elementów  jak  i  relacji  między  nimi.  Oznacza  ono  zapewnienie  wydajności  pracy
wykonywanej  w  warunkach  nie  tylko  pełnego  bezpieczeństwa,  ale  pozwalających  na
wszechstronny  rozwój  pracownika  –  intelektualny,  psychiczny  i społeczny.  Te  optymalne
warunki  pracy  stwarzają  moŜliwości  i  motywację  u  pracownika  do zwiększania  wydajności.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Podstawowym  warunkiem  przy  projektowaniu  pracy  jest  jej  bezpieczeństwo.  Kształtowanie
takich  warunków  pracy  wymaga  wiedzy  o  niezawodności  działania  nie  tylko  układów
technicznych, ale i człowieka – jego moŜliwości fizycznych i psychicznych. A takŜe wiedzy
o  róŜnicach  między  moŜliwościami  poszczególnych  osób.  Bowiem  nie  kaŜda  osoba  moŜe
pracować  na  dowolnym  stanowisku  pracy.  Istnieją  przecieŜ  takie  stanowiska,  na  których
potrzebna  jest  na  przykład  ponadprzeciętna  siła  fizyczna,  albo  zdolność  do  logicznego
rozumowania.  Trzeba  pamiętać  takŜe  o  tym,  Ŝe  optymalizacja  warunków  pracy  to nie  tylko
dobre projektowanie, ale takŜe nieustanne korygowanie i uwzględnianie zmian zachodzących
w  organizacji,  czy  wyposaŜeniu  stanowiska.  Powinien  być  to  proces  ustawicznej  analizy
i oceny  warunków  pracy,  dokonywanej  w  oparciu  o  kryteria  systemowe.  Tylko  wówczas,
kiedy  ten  proces  ma  charakter  ciągły,  będzie  moŜna  stworzyć  ergonomiczne  miejsce  pracy.
Wszystkie  trzy  elementy  występujące  w  układzie  człowiek  –  środki  pracy  –  środowisko  są
waŜne  dla  prawidłowego  kształtowania  warunków  pracy,  ze  względu  na  wzajemne
oddziaływanie.  Kluczowym  zagadnieniem  jest  jednak  wiedza  o  człowieku.  Podstawą
tworzenia  zasad  kształtowania  optymalnych  warunków  pracy  jest  znajomość  moŜliwości
psychofizycznych  człowieka.  WaŜna  jest  zwłaszcza  znajomość  ograniczeń  tych  moŜliwości.
Gdy  praca  przekracza  moŜliwości  adaptacji,  pojawia  się  zmęczenie  umysłowe  i  fizyczne,
rozwijają  się  dolegliwości  i choroby  zawodowe.  Traci  na  tym  wydajność  pracy.  I  kiedy  nie
jest  to  zjawisko  dotyczące  jednej  osoby,  oznacza  to,  Ŝe  dane  miejsce  pracy  zostało  źle
zaprojektowane  i  wymaga  natychmiastowej  reorganizacji.  Konieczna  jest  znajomość  cech
człowieka  istotnych  dla wykonywania  pracy  wydolności  fizycznej,  umysłowej,  cech
psychicznych  oraz  obciąŜenia  fizycznego  (dynamicznego  i  statycznego)  i  psychicznego
wynikającego  z  danej  pracy.  Zakres  prac  w działaniach  ergonomicznych  na  tych  wszystkich
polach  aktywności  człowieka  obejmuje  zawsze  relacje  między  aktywnością  człowieka,
ś

rodkami słuŜącymi do uprawiania tej aktywności a środowiskiem. Rolą ergonomii jako nauki

jest tworzenie wiedzy kompleksowej oraz opracowywanie metod i narzędzi integrujących te
dziedziny.

Jeśli chodzi o zakres stosowanych działań, to wyróŜnia się dwa kierunki ergonomii:

−

ergonomię koncepcyjną, projektową,

−

ergonomię korekcyjną.
Ergonomia koncepcyjna zajmuje się optymalizacją układu człowiek–technika–

rodowisko na etapie projektowania. Projekty te dotyczą przede wszystkim środków

i środowiska  pracy,  natomiast  moŜliwości  psychofizyczne  człowieka  są  tu  punktem
odniesienia.  Bazą  do ergonomicznego  projektowania  są  wyniki  badań  podstawowych
i stosowanych oraz metody: diagnoza i modelowanie. Ergonomia korekcyjna jest realizowana
w  miejscu  pracy.  Zajmuje  się  analizą  istniejących  warunków  na  stanowiskach  pracy,  oceną
pod  katem  zgodności  tych  warunków  z  wymaganiami,  jakie  dyktują  psychofizyczne,
antropologiczne,  biomechaniczne  cechy  człowieka  oraz  wymaganiami  społecznymi
i organizacyjnymi cechami pracy, następnie opracowaniem projektu optymalizacji. W analizie
i  ocenie  konieczne  jest  systemowe  ujęcie  wielu  elementów  systemu  pracy  na  stanowisku
takich jak:

−

sposób i efektywność systemu komunikacji między pracownikami (przekaz informacji
wzrokowej i słuchowej),

−

podział zadań między pracownika a maszynę (komputer), (analiza wysiłku i pozycji przy
pracy),

−

ocena dostosowania narzędzi i parametrów środowiska pracy do zadania (oświetlenia,
hałasu, mikroklimatu),

−

ocena organizacji, podziału zadań i odpowiedzialności według kompetencji
pracowników,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wynikiem analizy i oceny ergonomicznej stanowiska pracy powinno być opracowanie

planu  korekty  warunków  pracy  w  zakresie,  jaki  jest  moŜliwy  w  danej  sytuacji.  Obydwa
kierunki  prac  ergonomicznych  są  ze  sobą  ściśle  powiązane.  Ergonomia  koncepcyjna  opiera
się o bazy danych dotyczące psychofizjologicznych moŜliwości człowieka i dane techniczne
do projektowania,  ale  równieŜ  o  wyniki  badań  prowadzonych  w  zakresie  ergonomii
korekcyjnej.  Natomiast  weryfikacja  przyjętych  podczas  projektowania  rozwiązań  układu
człowiek – technika – środowisko, następuje przez jego analizę w warunkach produkcyjnych.
Oczywiście,  najbardziej  racjonalne  jest  podejmowanie  odpowiednich  działań  w  zakresie
ergonomii  koncepcyjnej,  łatwiej  i  ekonomiczniej  jest,  bowiem  wprowadzać  wymogi
ergonomiczne dla nowej koncepcji projektu niŜ później go korygować.
Ogólne zasady bezpieczeństwa podczas pracy z urządzeniami elektrycznymi

Zakład pracy jest zobowiązany do utrzymywania pomieszczeń pracy, budynków oraz

terenów  i urządzeń  z  nimi  związanych  w  stanie  zapewniającym  bezpieczne  i  higieniczne
warunki  pracy.  Maszyny,  urządzenia  oraz  narzędzia  pracy  muszą  być  konstruowane
i budowane w taki sposób, aby zapewniały bezpieczne, higieniczne i dogodne warunki pracy.
Muszą  przede  wszystkim  zabezpieczać  pracownika  przed  urazami,  działaniem  substancji
chemicznych,  poraŜeniem  prądem  elektrycznym,  nadmiernym  hałasem,  szkodliwymi
wstrząsami  i  działaniem  szkodliwych  wibracji  oraz  promieniowaniem.  Maszyny  i  inne
urządzenia  techniczne  oraz  narzędzia  pracy  przed  dopuszczeniem  do  ich  produkcji  są
poddawane ocenie pod względem wymagań bezpieczeństwa i higieny pracy. Prace związane
z  eksploatacją  urządzeń  elektroenergetycznych  mogą  wykonywać  tylko  pracownicy,  którzy
spełniają  dodatkowe  wymagania  kwalifikacyjne  w zakresie  gospodarki  energetycznej,
określone w przepisach wydanych na postawie ustawy o gospodarce energetycznej. Do zadań
obsługi urządzeń elektrycznych zalicza się takie czynności, jak:

−

uruchamianie i zatrzymywanie urządzeń,

−

nadzór urządzeń w czasie ich pracy,

−

dokonywanie odczytów wskazań aparatury kontrolno-pomiarowych,

−

oględziny i przeglądy urządzeń nie wymagające ich demontaŜu,

−

prace porządkowe w pomieszczeniach.
Urządzenia mogą być uruchamiane tylko przez upowaŜnionych pracowników

z zachowaniem  kolejności  czynności  określonych  w  instrukcji  eksploatacji.  Nie  dotyczy
to urządzeń  ogólno  dostępnych,  np.  urządzeń  oświetlenia  pomieszczeń  i  terenów
zewnętrznych.  Urządzenia  elektryczne,  których  ruch  stwarza  zagroŜenie  dla  zdrowia  i  Ŝycia
ludzkiego (np. silniki elektryczne) moŜna uruchamiać dopiero po uprzednim ostrzeŜeniu osób
znajdujących  się  w  bezpośrednim  sąsiedztwie  o  zamierzonym  uruchomieniu  urządzeń.
W czasie ruchu urządzeń nie wolno zdejmować osłon z części ruchomych tych urządzeń (np.
w czasie ruchu maszyn wirujących). Zmiany osłon, ochron i innych istniejących zabezpieczeń
urządzeń  elektromagnetycznych  mogą  być  dokonywane  tylko  przez  osoby  do  tego
upowaŜnione.  Wykonywanie  oględzin  urządzeń  elektrycznych  polega  głównie  na
wzrokowym  sprawdzeniu  stanu  technicznego  tych  urządzeń;  nie  wymaga  się  przy  tym
wyłączania urządzeń spod napięcia. Podczas oględzin urządzeń zabrania się:

−

wykonywania prac przy urządzeniach z wyjątkiem czynności w zakresie obsługi
określonych w instrukcji eksploatacji,

−

zdejmowania osłon,

−

wchodzenia na konstrukcje i urządzenia,

−

zbliŜania się na niebezpieczną odległość do nie osłoniętych części urządzeń.
Przy dokonywaniu wszelkich prac z zakresu obsługi naleŜy stosować odpowiedni sprzęt

ochronny.  Prace  w  zakresie  konserwacji,  napraw,  remontów  urządzeń  elektrycznych  naleŜy
wykonywać  w  zasadzie  po  wyłączeniu  tych  urządzeń  spod  napięcia,  przy  czym  wyłączenia
spod  napięcia  naleŜy  dokonać  w  taki  sposób,  aby  uzyskać  widoczną  przerwę  izolacyjną

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

w  obwodach  zasilających  (np.  wyjęcie  wkładek  bezpiecznikowych,  zdemontowanie  części
obwodu  zasilającego).  Nie  jest  konieczne,  aby  przerwa  ta  była  widoczna  z  miejsca
wykonywania  prac.  Przy  urządzeniach  elektrycznych  niewyłączonych  spod  napięcia  są
zezwolone prace (poza pracami określonymi w instrukcji eksploatacji w zakresie obsługi):

−

polegające na wymianie wkładek bezpiecznikowych i Ŝarówek (świetlówek)
o nieuszkodzonej obudowie i oprawie,

−

przy wykonywaniu prób i pomiarów w sposób określony w szczegółowych instrukcjach
lub wskazówkach bezpieczeństwa i higieny pracy na poszczególnych stanowiskach
roboczych,

−

w  innych  przypadkach  nie  wymienionych  powyŜej,  lecz  wyłącznie  przy  zastosowaniu
specjalnych  środków  przewidzianych  w  szczegółowych  instrukcjach  stanowiskowych,
które zapewniają bezpieczne wykonywanie pracy.
Prace  konserwacyjne  i  remontowe  przy  czynnych  instalacjach  i  odbiornikach  mogą  być

wykonywane  po  wyłączeniu  spod  napięcia  całej  instalacji,  danego  obwodu  lub  odbiornika,
na którym  są  wykonywane  prace,  sprawdzeniu  braku  napięcia  i  uziemieniu.  Prace  przy
elektrycznych  urządzeniach  wirujących  mogą  być  wykonywane  po  wyłączeniu  ich  z  ruchu
i skutecznym  zabezpieczeniu  przed  nieprzewidzianym  uruchomieniem  od  strony  urządzeń
napędzających  lub  od  strony  urządzeń  napędzanych,  np.  pomp,  wentylatorów.  Nie  dotyczy
to prac  z  zakresu  obsługi  określonych  w  instrukcji  eksploatacji.  Wyłączenia  instalacji  spod
napięcia  naleŜy  dokonać  przez  wyłączenie  wyłączników,  (jeŜeli  istnieją)  i  wyjęcie  wkładek
zabezpieczających  w  rozdzielnicy  danego  budynku  lub  na  najbliŜszej  tablicy,  z  której  jest
zasilana  dana  instalacja  lub  obwód.  W  razie  wykonywania  prac  polegających  na  kuciu
w  murze  i przebijaniu  otworów  w  ścianie  przy  instalacjach  podtynkowych  i  innych,  nie
ułoŜonych  na powierzchni  ścian,  jest  wskazane  wyłączyć  spod  napięcia  wszystkie  obwody
instalacji  w budynku  lub  pomieszczeniu,  w  którym  wykonywane  te  prace.  Wyłączenie
odbiorników spod napięcia naleŜy dokonać przez wyłączenie wyłączników, wyjęcie wkładek
bezpiecznikowych  znajdujących  się  moŜliwie  najbliŜej  danego  odbiornika  lub  przez  wyjecie
wtyczki  z  gniazda  wtykowego.  Sprawdzenia  braku  napięcia  w  wyłączanej  instalacji  lub
odbiorniku  naleŜy  dokonać  neonowym  wskaźnikiem  napięcia.  NiezaleŜnie  od  sprawdzenia
braku  napięcia  po  wyłączeniu  instalacji,  ponownego  sprawdzenia  braku  napięcia  naleŜy
dokonać bezpośrednio przed przystąpieniem do pracy w kaŜdym nowym miejscu pracy. MoŜe
się zdarzyć, Ŝe część instalacji lub obwód, przy których ma być rozpoczęta praca, nie naleŜą
do  instalacji  wyłączonej  spod  napięcia.  W  miejscu  wyłączenia  instalacji  spod  napięcia  oraz
w miejscu  pracy,  Ŝyły  przewodów  instalacji  powinny  być  uziemione  przy  zastosowaniu
uziemiaczy  przenośnych.  W  instalacjach  mało  rozbudowanych,  np.  w  mieszkaniach,
w których załoŜenie uziemiaczy przenośnych jest utrudnione, moŜna nie uziemiać przewodów
wyłączonej instalacji zarówno w miejscu wyłączenia, jak i miejscu pracy pod warunkiem, Ŝe:

−

miejsce wyłączenia jest dostępne tylko dla osób wykonujących prace (np. rozdzielnica,
z której wyjęto wkładki bezpiecznikowe, zostanie zamknięta na klucz znajdujący się
u osób wykonujących prace) albo,

−

miejsce  wyłączenia  instalacji  (obwodu)  na  tablicy  ogólnie  dostępnej  jest  skutecznie
kontrolowane  przez  osoby  wykonujące  prace  przed  dokonywaniem  na  nich  manipulacji
przez  osoby  postronne,  a  wyjęte  wkładki  bezpiecznikowe  znajdują  się  cały  czas  u  osób
wykonujących prace.
Przy wstrzeliwaniu kołków stalowych w ścianę lub sufit naleŜy zabezpieczyć się, aby nie

było  nikogo  z  drugiej  strony  tej  przegrody  budowlanej,  a  pistolet  był  przed  wystrzeleniem
dociśnięty  ściśle  w  wyznaczonym  miejscu.  NapręŜenie  przewodów  wielokrąŜkiem  oraz
przebijanie  otworów  w  ścianach  powinno  się  wykonywać  stojąc  na  pewnych  (sztywnych)
rusztowaniach. Nie wolno wykonywać tych prac  z drabin. Pracownicy układający przewody
w powłoce  ołowianej  powinni  starannie  myć  ręce  przed  kaŜdym  posiłkiem  i  po  pracy.  Przy

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

posługiwaniu się lampą lutowniczą naleŜy zachować szczególną ostroŜność, mając na uwadze
moŜliwość  wybuchu  lub  spowodowanie  poŜaru.  Wszelkie  prace  w  warunkach  szczególnego
zagroŜenia  dla  zdrowia  i  Ŝycia  ludzkiego  muszą  być  wykonywane,  co  najmniej  przez  dwie
osoby,  przy  czym  jedna  z  nich  musi  mieć  aktualne  zaświadczenie  kwalifikacyjne,  a  druga
osoba  moŜe  być  osobą  pomocniczą.  Prace  w  warunkach  niezliczanych  do  szczególnego
zagroŜenia  dla zdrowia  i  Ŝycia  ludzkiego  mogą  być  wykonywane  jednoosobowo.  Do  prac
naleŜy  zawsze  uŜywać  odpowiednich  narzędzi  i  sprzętu  ochronnego  określonych
w przepisach bezpieczeństwa i higieny pracy.
Urządzenia elektryczne

KaŜde urządzenie elektryczne powinno mieć numer fabryczny oraz trwale

przymocowaną czytelną tabliczkę znamionową zawierającą: nazwę producenta, typ
urządzenia, napięcie znamionowe (V), moc (W lub kW), znak bezpieczeństwa CE
i podstawowe parametry techniczne np. obr/min.

Rys. 1. Narzędzie elektryczne z tabliczką znamionową [11, s. 48]

Istnieje pięć reguł uŜytkowania urządzeń elektrycznych:

−

przed kaŜdym uŜyciem skontrolować stan obudowy, wyłącznika i przewodu zasilającego

−

w razie jakiegokolwiek uszkodzenia urządzenie naleŜy oddać do naprawy,

−

włączając i wyłączając narzędzie z sieci zawsze naleŜy chwytać za wtyczkę, nigdy
za przewód,

−

stosować urządzenie zgodnie z jego przeznaczeniem i parametrami,

−

chronić urządzenie przed wodą i wilgocią,

−

uwaŜać  na  niebezpieczeństwo  potknięcia  się  o  luźno  leŜący  przewód  zasilający
(w przypadku gdy przewód jest długi, konieczne jest odpowiednie jego podwieszenie na
bezpieczną  wysokość  lub  teŜ  zabezpieczenie  przewodu  leŜącego  na  ziemi  w  miejscach
przejścia bądź przejazdu).
Przed  przystąpieniem  do  pracy  naleŜy  sprawdzić:  stan  techniczny  urządzenia,  czy

przegląd  był  przeprowadzany  zgodnie  z  instrukcją  producenta,  czy  fakt  sprawdzenia
i konserwacji  urządzenia  jest  odnotowany  w  ksiąŜce  przeglądów  tego  urządzenia.
W przypadku  wystąpienia  zakłóceń  naleŜy  natychmiast  odłączyć  urządzenie  elektryczne  od
prądu  i  zawiadomić  przełoŜonego.  Nie  wolno  zdejmować  pokryw  ochronnych  ani  dopuścić
do  uŜytkowania  takiego  urządzenia  przez  osoby  postronne.  Uszkodzony  bezpiecznik  moŜna
zastąpić  tylko  takim  samym  sprawnym  bezpiecznikiem.  W  razie  uszkodzenia  innych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

podzespołów niŜ bezpieczniki naprawy urządzenia moŜe dokonać tylko uprawniony elektryk.
Pracodawca jest zobowiązany dbać o to, aby urządzenia elektryczne były:

−

sprawne przed uŜyciem oraz po kaŜdej konserwacji i naprawie,

−

uŜytkowane zgodnie z zasadami bezpieczeństwa pracy,

−

wyposaŜone, regulowane i konserwowane wyłącznie przez uprawnionych elektryków
lub pod nadzorem uprawnionych elektryków,

−

niezwłocznie naprawiane,

−

usuwane lub odizolowane, jeśli ich naprawa jest niemoŜliwa.

4.3.2.

Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Czym zajmuje się ergonomia?

Jakie są najwaŜniejsze zasady ergonomii?

Jaka pozycja przy pracy jest najkorzystniejsza z punktu widzenia zasad ergonomii?

Jak naleŜy rozmieszczać przedmioty i narzędzia na stanowiskach pracy?

Co to są pozycje niewygodne dla człowieka podczas wykonywania pracy?

Jakie wyróŜnia się kierunki ergonomii ze względu na zakres stosowanych działań?

Jakie są reguły uŜytkowania urządzeń elektrycznych?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj wskazane przez nauczyciela stanowisko pracy pod względem

ergonomicznym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować zasady kształtowania bezpiecznych warunków pracy,

określić czynniki szkodliwe i niebezpieczne, które występują na wybranym stanowisku
pracy,

dokonać klasyfikacji wyodrębnionych czynników,

sporządzić

formie

tabeli

wykaz

czynników

szkodliwych,

uciąŜliwych

i niebezpiecznych pod względem ergonomicznym na stanowisku pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

stanowisko komputerowe z dostępem do internetu,

−

materiały piśmienne,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Zidentyfikuj zagroŜenia, jakie mogą wystąpić w pracy meteorologa.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odnaleźć informacje o bezpiecznym wykonywaniu pracy,

przeanalizować, jakie zagroŜenia mogą wystąpić w pracy meteorologa,

zapisać jakie mogą występować zagroŜenia w wyniku złych warunków pracy,

zaprezentować efekty pracy na forum grupy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

materiały piśmienne,

−

przykładowe schematy urządzeń,

−

literatura z rozdziału 6.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wyjaśnić zasady ergonomii?

wyjaśnić, co to są pozycje niewygodne dla człowieka w miejscu
pracy?

określić rozmieszczenie przedmiotów na stanowisku pracy, zgodnie
z zasadami ergonomii?

scharakteryzować wskazania ergonomii?

scharakteryzować kierunki ergonomii koncepcyjnej i korelacyjnej?

określić zasady stosowania narzędzi elektrycznych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Środki ochrony indywidualnej i zbiorowej

4.4.1. Materiał nauczania

rodki ochrony indywidualnej to urządzenia lub wyposaŜenie przewidziane do noszenia

bądź trzymania przez uŜytkownika w celu jego ochrony przed jednym lub większą liczbą
zagroŜeń, które mogą mieć wpływ na jego bezpieczeństwo lub zdrowie. Decyzja
o

zastosowaniu

rodków

ochrony

indywidualnej

powinna

być

poprzedzona

przeprowadzeniem

wszystkich

moŜliwych

działań

zarówno

technicznych

jak

i organizacyjnych  mających  na  celu  eliminację  zagroŜeń  u źródła.  Środki  ochrony
indywidualnej powinny być stosowane w sytuacjach, gdy nie moŜna uniknąć zagroŜeń lub nie
moŜna  ich  dostatecznie  ograniczyć  poprzez  wprowadzenie  środków  ochrony  zbiorowej  lub
odpowiedniej  organizacji  pracy.  Zgodnie  z  obowiązującymi  przepisami  środki  ochrony
indywidualnej,  wprowadzane  do  obrotu,  muszą  posiadać  oznakowanie  „CE”,  co  oznacza,
Ŝ

e spełniają wymagania zasadnicze określone w stosownych przepisach i mogą być

bezpiecznie stosowane. Środki ochrony indywidualnej klasyfikuje się ze względu na
przeznaczenie, i wyróŜnia się:

−

odzieŜ ochronną,

−

rodki ochrony kończyn dolnych,

−

rodki ochrony kończyn górnych,

−

rodki ochrony głowy,

−

rodki ochrony twarzy i oczu,

−

rodki ochrony słuchu,

−

rodki ochrony układu oddechowego,

−

rodki chroniące przed upadkiem z wysokości,

−

rodki izolujące cały organizm.

OdzieŜ ochronna – odzieŜ, która okrywa lub zastępuje odzieŜ osobistą i chroni

pracującego  przed  jednym  lub  wieloma  zagroŜeniami.  Do  odzieŜy  ochronnej  zaliczamy:
kombinezony,  kurtki,  bluzy,  kamizelki,  spodnie,  fartuchy,  fartuchy  przednie,  płaszcze,
peleryny, ochraniacze pośladków, osłony tułowia, osłony głowy i karku, odzieŜ ostrzegawcza.
W  zaleŜności  od  rodzaju  zagroŜenia  odzieŜ  ochronna  powinna  chronić  przed:  czynnikami
mechanicznymi,  termicznymi,  chemicznymi,  biologicznymi,

wodą, pyłami, poraŜeniem

prądem. Na przykład: fartuchy do ochrony podczas uŜywania noŜy ręcznych, spodnie podczas
uŜywania pił łańcuchowych, fartuchy ochronne dla spawaczy, odzieŜ kwasoodporna, odzieŜ
gazoszczelna. Przykłady prac, przy których wymagane jest stosowanie odzieŜy ochronnej:

−

w naraŜeniu na szkodliwe substancje chemiczne, biologiczne, pyły: zabiegi
chemizacyjne, wysiew nawozów pylistych,

−

prace w kanałach ściekowych, rowach, studzienkach, cysternach, kadziach, zbiornikach,

−

w naraŜeniu na deszcz lub chłód,

−

spawanie, kucie, odlewanie metali,

−

opróŜnianie szamb, zbiorników na gnojówkę,

−

cięcie pilarkami łańcuchowymi.
Ś

rodki ochrony kończyn dolnych – zabezpieczają człowieka przed zagroŜeniami

występującymi  w  toku  pracy,  takimi  jak:  wszelkiego  rodzaju  urazy  mechaniczne,  poślizg,
szkodliwe  działanie  substancji  chemicznych  (kwasów,  ługów,  smarów,  olejów,
rozpuszczalników),  wysokich  i  niskich  temperatur,  wody,  prądu  elektrycznego.  Do  środków
ochrony  kończyn  dolnych  zalicza  się:  buty,  półbuty,  trzewiki,  saperki,  kalosze,  ochraniacze
stopy,  ochraniacze  golenia,  ochraniacze  kolana,  ochraniacze  uda.  W  celu  dokonania
właściwego  doboru  metod  ochrony  nóg  naleŜy  przewidzieć  wszystkie  moŜliwe  zagroŜenia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

oraz określić stopień naraŜenia na działanie szkodliwych czynników, jak: cięŜar przedmiotu,
który  moŜe  upaść  na stopę,  stęŜenia  kwasu,  rodzaj  rozpuszczalnika,  warunki  otoczenia,
temperaturę, wilgotność. Stosowanie środków ochrony nóg konieczne jest przy wykonywaniu
prac  stwarzających  ryzyko  urazów  (w  tym  oparzeń),  ich  zamoczenia  lub  zanieczyszczenia
substancjami  i  materiałami  toksycznymi,  draŜniącymi,  Ŝrącymi,  podatnymi  na  gnicie,
wykonywane w niskiej lub wysokiej temperaturze:

−

transport i magazynowanie cięŜkich elementów,

−

prace w kuźniach, spawalniach,

−

prace w studzienkach, cysternach, kadziach, zbiornikach, stawach,

−

piaskowanie, śrutowanie przedmiotów,

−

w naraŜeniu na kontakt nóg z bardzo gorącymi lub bardzo zimnymi materiałami,

−

w naraŜeniu na ryzyko upadku z wysokości na skutek ześlizgnięcia, w tym na dachach,

−

prace z uŜyciem pilarki łańcuchowej,

−

prace związane z obsługą zwierząt w pomieszczeniach inwentarskich.
Ś

rodki ochrony kończyn górnych to: rękawice ochronne, ochraniacze: palców, dłoni,

nadgarstka,  przedramienia,  łokcia,  dermatologiczne  środki  ochrony  skóry.  Dobór  rękawic
ochronnych  zaleŜy  od  rodzaju  zagroŜeń  występujących  na  stanowisku  pracy,  rodzaju
wykonywanej pracy, warunków otoczenia, materiału z jakiego są wykonane rękawice oraz ich
konstrukcji. Dermatologiczne środki ochrony skóry tzw. „rękawice biologiczne” to specjalne
kremy, Ŝele, maści ochronne. Mogą być hydrofilowe – rozpuszczalne w wodzie, a chroniące
przed  olejami,  smarami,  rozpuszczalnikami  i  hydrofobowe  –  nierozpuszczalne  w  wodzie,
a chroniące  przed  wodnymi  roztworami  soli,  kwasów,  zasad.  Stosowane  są,  jeŜeli  warunki
pracy wykluczają uŜywanie rękawic ochronnych:

−

podczas prac z urządzeniami wirującymi ze względu na moŜliwość pochwycenia
rękawicy (wiertarki, frezarki, tokarki),

−

gdy praca wymaga stałej duŜej precyzji – podczas naprawy silników spalinowych i ich
podzespołów.
Ś

rodki ochrony kończyn górnych muszą być stosowane przy pracach stwarzających

ryzyko  urazów  rąk,  związanych  z  działaniem  wysokiej  temperatury,  wibracji,  substancji
chemicznych,  w  kontakcie  z  wodą,  substancjami  toksycznymi,  Ŝrącymi,  z  materiałami
gnijącymi, mogącymi być  źródłem infekcji, w tym w szczególności:

−

prace z uŜyciem przedmiotów ostrych, tnących, kłujących, parzących,

−

spawanie, cięcie metali,

−

czyszczenie, piaskowanie, śrutowanie przedmiotów,

−

przenoszenie ładunków o wysokiej lub niskiej temperaturze.
Ś

rodki ochrony głowy to: hełmy ochronne coraz nakrycia głowy, czapki, czepki,

kapelusze,  berety,  chustki.  Hełmy  ochronne  przede  wszystkim  chronią  głowę  uŜytkownika
przed  uderzeniami  pochodzącymi  od  spadających  lub  przemieszczających  się  przedmiotów
oraz przed uderzeniami głową o przeszkody. Dodatkowo hełmy ochronne zabezpieczają przed
krótkotrwałym  kontaktem  z  przewodami  elektrycznymi  pod  napięciem  do  400 V
i odpryskami  roztopionego  metalu.  Stosowanie  hełmów  ochronnych  wskazane  jest  przy
wykonywaniu prac naraŜających pracowników na urazy głowy w tym:

−

prace przy obsłudze i w sąsiedztwie urządzeń do podnoszenia, dźwigów, ładowaczy,
podnośników, przenośników,

−

prace na wysokości, na konstrukcjach stalowych, mostach, wieŜach,

−

prace w wykopach, rowach, tunelach.
Hełm naleŜy wycofać z uŜytkowania jeŜeli:

−

został poddany silnemu uderzeniu lub wykazuje oznaki uszkodzenia,

−

upłynął okres jego stosowania podany przez producenta.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Nakrycia głowy powinny być uŜywane, gdy istnieje ryzyko pochwycenia włosów,

zamoczenia głowy lub zanieczyszczenia substancjami toksycznymi, Ŝrącymi, gnijącymi:

−

prace w zapyleniu,

−

prace w rowach, studzienkach, cysternach, kadziach, zbiornikach,

−

w naraŜeniu na deszcz, niskie lub wysokie temperatury,

−

przy obsłudze maszyn i urządzeń, których ruchome części mogą wciągnąć włosy
pracownika.
Ś

rodki ochrony twarzy i oczu to: okulary i gogle ochronne, półosłony i osłony twarzy,

przyłbice,  tarcze.  Mają  za  zadanie  przede  wszystkim  ochronę  wzroku  oraz  twarzy  przed
zagroŜeniami mechanicznymi, chemicznymi, termicznymi, biologicznymi, promieniowaniem
optycznym,  nadfioletowym,  podczerwonym.  Powinny  być  stosowane  przy  pracach,  gdzie
twarz  lub  oczy  są  naraŜone  na  urazy  lub  podraŜnienia  oraz  czynniki  niebezpieczne
i szkodliwe dla zdrowia, a w szczególności:

−

spawanie, zgrzewanie i cięcie metali gazowo i elektrycznie,

−

prace przy obrabiarkach skrawających, gdy powstają wióry odpryskowe,

−

szlifowanie na sucho, czyszczenie, skrobanie,

−

prace z kwasami, roztworami Ŝrącymi, środkami odkaŜającymi, preparatami do usuwania
korozji,

−

prace powodujące rozbryzgi cieczy, równieŜ wody.
Podczas spawania gazowego jako wystarczające do ochrony oczu uznaje się gogle

odchylne, które chronią przed promieniowaniem i gorącymi odpryskami. Gogli nie stosuje się
przy spawaniu elektrycznym, ze względu na zbyt duŜe współczynniki przepuszczania światła
filtrów  spawalniczych,  a  takŜe  ze  względu  na  potrzebę  osłaniania  całej  twarzy  przed
intensywnym  promieniowaniem  nadfioletowym.  Do  spawania  łukiem  elektrycznym  stosuje
się  specjalne  tarcze,  przyłbice  i  kaptury  spawalnicze.  SłuŜą  one  do  ochrony  oczu,  twarzy
i szyi przed promieniowaniem łuku elektrycznego oraz odpryskami metalu i ŜuŜlu.

rodki ochrony słuchu stanowią: wkładki przeciwhałasowe, nauszniki przeciwhałasowe,

hełmy przeciwhałasowe. Powinny być stosowane w szczególności przy:

−

obsłudze pras do metalu,

−

uŜywaniu narzędzi pneumatycznych,

−

cięciu drewna pilarką tarczową lub piłą łańcuchową.
Prawidłowo dobrany ochronnik słuchu powinien zapewnić obniŜenie poziomu dźwięku

do wartości  mniejszych  od  85 dB.  Aby  ochrona  słuchu  przed  nadmiernym  hałasem  była
skuteczna,  naleŜy  nosić  cały  czas  ochronniki.  Istotne  jest,  aby  ochronniki  słuchu  nie
powodowały  nadmiernego  tłumienia  dźwięku,  moŜe  to  być  przyczyną  problemów
z komunikacją dźwiękową lub odbieraniem sygnałów alarmowych.

rodki ochrony układu oddechowego wymagane są przy pracach w warunkach naraŜenia

na nadmierne zanieczyszczenie powietrza czynnikami szkodliwymi lub w warunkach
niedoboru tlenu. Ze względu na zasadę działania środki ochrony układu oddechowego dzielą
się na:

−

sprzęt oczyszczający i filtrujący, pochłaniający i filtro-pochłaniający, oczyszczający
powietrze z pyłów, gazów lub par,

−

sprzęt  izolujący,  działa  na  zasadzie  doprowadzenia  powietrza  lub  tlenu  z  zewnątrz
lub z opadów.
Sprzęt  oczyszczający  i  izolujący  moŜe  mieć  róŜnego  rodzaju  część  twarzową

a mianowicie: ustnik, ćwierćmaska, półmaska, maska, kaptur powietrzny, hełm powietrzny,
bluza powietrzna. Sprzęt oczyszczający moŜe być stosowany tylko wtedy, gdy łączne stęŜenie
objętościowe zanieczyszczeń powietrza nie przekracza 1 % oraz gdy nie występuje niedobór
tlenu – tzn. gdy jego stęŜenie w powietrzu nie spada poniŜej 17 %. ZagroŜenie niedoborem

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

tlenu występuje praktycznie zawsze w ograniczonej przestrzeni: zbiornikach, silosach,
cysternach, studzienkach itp.

Sprzęt filtrujący w postaci filtrów kompletowanych z częściami twarzowymi lub

półmasek filtrujących jest stosowany przy zanieczyszczeniach powietrza pyłami, dymami lub
mgłami. Sprzęt pochłaniający słuŜy do ochrony dróg oddechowych przed zanieczyszczeniami
w postaci  par  lub  gazów.  Sprzęt  filtro-pochłaniający  jest  przeznaczony  do  jednoczesnej
ochrony  przed  parami,  gazami,  pyłami.  Podstawą  prawidłowego  doboru  sprzętu  ochrony
układu  oddechowego  jest  rozpoznanie  i  znajomość  zagroŜenia:  wielkość  stęŜenia  danego
czynnika,  toksyczność  i  czas  trwania  kontaktu  z  substancją.  Stosowanie  środków  ochrony
dróg oddechowych jest wymagane, w szczególności przy pracach:

−

w zbiornikach, silosach, studzienkach, gdzie moŜe wystąpić szkodliwy gaz lub niedobór
tlenu,

−

w naraŜeniu na wdychanie szkodliwych pyłów, gazów, par lub dymu.
Ś

rodki chroniące przed upadkiem z wysokości

System chroniący przed upadkiem z wysokości składa się z trzech podzespołów:

−

uprzęŜy, którą stanowią szelki bezpieczeństwa,

−

podzespołu amortyzującego (amortyzatory, urządzenia samohamowne, urządzenia
samozaciskowe),

−

podzespołu kotwiczącego (naczepy linkowe, statywy).
Szelki bezpieczeństwa są jedynym rodzajem uprzęŜy przeznaczonym do ochrony przed

upadkiem  z  wysokości,  stosowanej  w  systemach  powstrzymujących  spadanie  z  wysokości.
NaleŜy  zaznaczyć,  Ŝe  pasy  monterskie,  czy  inne  uprzęŜe  biodrowe,  nie  posiadające  pasów
barkowych,  nie  mogą  słuŜyć  jako  sprzęt  chroniący  przed  upadkiem  z  wysokości
powstrzymujący  spadanie.  Osoba  pracująca  w  takim  pasie  spadając  naraŜona  jest  na  uraz
kręgosłupa jak równieŜ innych części układu kostno-szkieletowego.

Podzespół łącząco-amortyzujący moŜe być uŜywany w systemach zapobiegających

spadaniu np. do pracy w podparciu lub ograniczających strefę poruszania się tak, aby nie
doszło do upadku z wysokości.

Podzespół amortyzujący łączy uprzęŜ z punktem kotwiącym i ma za zadanie złagodzenie

skutków powstrzymywania spadania poprzez minimalizowanie drogi spadania człowieka
i siły dynamicznej działającej na człowieka podczas hamowania jego ruchu -spadania.

Podzespół kotwiący łączy podzespół amortyzujący ze stałym punktem w obrębie

stanowiska pracy. Jako punkty kotwiące mogą być wykorzystane haki, części rusztowań,
elementy konstrukcyjne budynków.

rodki izolujące cały organizm, do których zalicza się: środki z doprowadzeniem

powietrza, środki umoŜliwiające stosowanie izolującego sprzętu ochrony układu
oddechowego.

rodki ochrony zbiorowej są środkami przeznaczonymi do jednoczesnej ochrony grupy

ludzi, w tym takŜe pojedynczych osób, przed niebezpiecznymi i szkodliwymi czynnikami
występującymi pojedynczo lub łącznie w środowisku pracy, będące rozwiązaniami
technicznymi stosowanymi w pomieszczeniach pracy, maszynach i innych urządzeniach.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Co to są środki ochrony indywidualnej?

Jakie wymagania powinny spełniać środki ochrony indywidualnej?

Na jakie grupy dzieli się środki ochrony indywidualnej?

Co to jest odzieŜ ochronna?

Przy wykonywaniu jakich prac naleŜy stosować sprzęt ochrony głowy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jakie znasz środki ochrony twarzy i oczu?

Kiedy środki ochrony indywidualnej spełniają wymagania ochronne?

Kto ma obowiązek nieodpłatnie dostarczyć pracownikowi środki ochrony indywidualnej
i poinformować go o sposobach posługiwania się nimi?

Przed czym zabezpieczają środki ochrony indywidualnej?

10.

Kto ustala stosowanie niezbędnych środków ochrony indywidualnej na określonych
stanowiskach pracy?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dobierz środki ochrony indywidualnej dla pracownika wykonującego pomiary

i obserwacje meteorologiczne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeanalizować rodzaje czynników szkodliwych, uciąŜliwych i niebezpiecznych,

określić czynniki, które występują podczas pracy meteorologa,

dobrać środki ochronne do zidentyfikowanych zagroŜeń,

przedstawić pozostałym kolegom proponowane środki.

WyposaŜenie stanowiska pracy

−

przepisy

dotyczące

występowania

czynników

szkodliwych,

uciąŜliwych

i niebezpiecznych,

−

przepisy i rozporządzenia dotyczące stosowania środków ochrony indywidualnej,

−

zestaw środków ochronny indywidualnej,

−

materiały piśmienne,

−

notatnik,

−

literatura z rozdziału 6.

Ćwiczenie 2

Dobierz odzieŜ roboczą dla pracownika na stanowisku zaproponowanym przez

nauczyciela. Opisz stanowisko, na którym pracuje.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

sporządzić opisy wybranych stanowisk pracy,

dobrać pracownikowi na określonym stanowisku pracy odzieŜ roboczą,

ocenić ćwiczenie,

zapisać wnioski,

zapisane propozycje przedstawić na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do Internetu,

−

przepisy dotyczące stosowania odzieŜy roboczej,

−

wykaz odzieŜy roboczej,

−

literatura z rozdziału 6.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.4.

Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

scharakteryzować środki ochrony indywidualnej?

wymienić środki, jakie ma dostarczyć pracodawca nieodpłatnie
pracownikowi?

dobrać środki ochrony indywidualnej do określonego rodzaju pracy?

dobrać sprzęt ochrony głowy?

określić wymagania, jakie powinny spełniać środki ochrony
indywidualnej?

dobrać sprzęt ochrony twarzy i oczu?

dokonać podziału środków ochrony indywidualnej na grupy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.

Zasady ochrony przeciwpoŜarowej

4.5.1.

Materiał nauczania

PoŜar jest to niekontrolowany proces spalania, w miejscu do tego nie przeznaczonym.

Otaczające  nas  materiały  moŜna  podzielić  na  materiały  palne  i  niepalne.  Palenie  (spalanie)
jest procesem fizykochemicznym, polegającym na intensywnej reakcji łączenia się materiału
palnego  z  tlenem.  Aby  proces  spalania  mógł  nastąpić,  materiał  palny  musi  być  nagrzany  do
temperatury  zapalenia  (zapłonu).  Spalanie  ustaje,  jeŜeli  zawartość  tlenu  w  powietrzu  obniŜy
się  poniŜej  16 %.  Barwa  płomienia  zaleŜy  od  jego  temperatury:  ciemnoczerwony  –  około
500°C,  jasnoczerwony  –  około  800°C,  Ŝółtopomarańczowy  –  około  1000°C,  jasnoŜółty  –
około  1200°C,  biały  powyŜej  1500°C.  W  procesie  spalania  moŜna  wskazać  cztery  metody
gaszenia ognia:
–

ochładzanie – odbieranie ciepła od źródła ognia,

–

obniŜanie zawartości tlenu w strefie płomienia,

–

izolowanie substancji biorących udział w procesie palenia,

–

usuwanie materiału palnego.
ZagroŜenie poŜarowe występuje tam, gdzie:

−

jest duŜo nagromadzonych materiałów łatwopalnych,

−

stosowany jest ogień otwarty lub wysoka temperatura do celów technologicznych,

−

stosowane są materiały łatwopalne do celów technologicznych,

−

występuje proces samonagrzewania się materiałów,

−

uŜywane są narzędzia iskrzące,

−

istnieją moŜliwości wyładowania elektryczności statycznej,

−

wydziela się energia cieplna w wyniku tarcia elementów maszyn i urządzeń,

−

nie zachowane są odległości materiałów i wyposaŜenia od elementów oświetlenia
(Ŝarówek) i ogrzewania (piece, grzejniki),

−

nieprawidłowo są eksploatowane urządzenia elektryczne i instalacje,

−

oraz w innych przypadkach braku właściwej ostroŜności w postępowaniu z ogniem.
Ochrona przeciwpoŜarowa polega na zapobieganiu poŜarom i ich rozprzestrzenianiu się,

zapewnieniu sił i środków do ich zwalczania oraz prowadzeniu działań ratowniczych. Metody
i szczegółowe  sposoby  ochrony  przeciwpoŜarowej  ustalają  przepisy  ustawy  o  ochronie
przeciwpoŜarowej, przepisy rozporządzenia ministra spraw wewnętrznych w sprawie ochrony
przeciwpoŜarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów, przepisy techniczno-
-budowlane  oraz  określone  w  polskich  normach  (PN)  warunki  techniczne  środków
zabezpieczenia przeciwpoŜarowego, a takŜe inne przepisy szczególne.

W obiektach i pomieszczeniach pracy powinny znajdować się instrukcje bezpieczeństwa

poŜarowego oraz instrukcja postępowania na wypadek poŜaru.
Instrukcja postępowania w razie poŜaru
I. Alarmowanie
KaŜdy,  kto  zauwaŜy  poŜar  lub  inne  zagroŜenie  lub  uzyskał  informację  o  poŜarze  (innym
zagroŜeniu)  obowiązany  jest  zachować  spokój  i  nie  dopuszczając  do  paniki,  niezwłocznie
podjąć czynności, które wymieniono poniŜej.
1.  NaleŜy zawiadomić:

−

osoby znajdujące się w strefie zagroŜenia, po czym

−

wcisnąć najbliŜszy przycisk alarmu poŜarowego (jeŜeli obiekt jest wyposaŜony
w instalację sygnalizacji poŜaru),

−

PAŃSTWOWĄ STRAś POśARNĄ tel. 998

−

właściciela lub zarządcę obiektu, tel………

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Po uzyskaniu telefonicznego połączenia ze straŜą poŜarną, naleŜy wyraźnie podać:

−

gdzie powstało zdarzenie – dokładny adres, nazwa obiektu, instytucji, piętro,

−

co się pali lub jakie jest inne zagroŜenie,

−

czy istnieje zagroŜenie Ŝycia ludzi, czy są osoby ranne lub poszkodowane,

−

numer telefonu, z którego się dzwoni oraz swoje imię i nazwisko.

UWAGA! OdłoŜyć słuchawkę dopiero po otrzymaniu odpowiedzi, Ŝe straŜ poŜarna przyjęła
zgłoszenie. Odczekać chwilę przy teflonie na ewentualne sprawdzenie zgłoszenia.
3.

W razie potrzeby /nieszczęśliwy wypadek lub awaria/ alarmować:

−

POGOTOWIE RATUNKOWE

tel. 999

−

POLICJĘ

tel. 997

−

POGOTOWIE GAZOWE

tel. 992

−

POGOTOWIE ENERGETYCZNE

tel. …...

−

POGOTOWIE WODNO – KANALIZACYJNE

tel. …...

−

STRAś MIEJSKĄ

tel. …...

II. Akcja ratowniczo-gaśnicza
1.

Równocześnie z alarmowaniem straŜy poŜarnej naleŜy w miarę moŜliwości przystąpić do
akcji ratowniczo – gaśniczej, przy pomocy znajdującego się w pobliŜu podręcznego
sprzętu gaśniczego lub innych urządzeń przeciwpoŜarowych, np. hydrantów
wewnętrznych.

Do czasu przybycia straŜy poŜarnej akcją kieruje właściciel, zarządca, osoby do tego celu
wyznaczone lub najbardziej energiczne i opanowane.

KaŜda osoba powinna podporządkować się poleceniom kierującego akcją ratowniczo-
-gaśniczą.

KaŜdy przystępujący do akcji ratowniczo-gaśniczej powinien pamiętać, Ŝe:

−

w pierwszej kolejności naleŜy przeprowadzić ratowanie zagroŜonego Ŝycia ludzi,

−

naleŜy przeciwdziałać panice wśród ludzi przebywających w obiekcie, wzywając
do zachowania spokoju i informując o drogach ewakuacji oraz otaczać opieką osoby
potrzebujące pomocy,

−

wchodząc do pomieszczeń i stref zadymionych przyjmować pozycję pochylną
(jak najbliŜej podłogi) oraz w miarę moŜliwości zabezpieczyć drogi oddechowe
prostymi środkami (np. chusteczką zwilŜoną wodą),

−

naleŜy wyłączyć dopływ prądu elektrycznego, gazu itp. do pomieszczeń i stref
objętych poŜarem (nie wolno gasić wodą instalacji i urządzeń elektrycznych będących
pod napięciem),

−

usunąć z zasięgu ognia wszystkie materiały palne, a w szczególności butle z gazami
palnymi i spręŜonymi, naczynia z płynami łatwopalnymi, cenne maszyny, urządzenia
i waŜne dokumenty,

−

nie otwierać bez koniecznej potrzeby drzwi i okien do pomieszczeń, w których
powstał poŜar, poniewaŜ dopływ powietrza sprzyja rozprzestrzenianiu się ognia,

−

szybkie i prawidłowe uŜycie podręcznego sprzętu gaśniczego umoŜliwia gaszenie,
poŜaru w pierwszej fazie jego rozwoju.

III. Zasady postępowania w przypadku powstania poŜaru dla osób przebywających

(postronnych) w obiekcie

W przypadku zaistnienia poŜaru w obiekcie naleŜy bezwzględnie podporządkować się
poleceniom kierującego akcją ewakuacyjną lub innych osób obsługujących akcję.

Wyjść z pomieszczeń i zgodnie z kierunkiem ewakuacji udać się do najbliŜszego wyjścia
ewakuacyjnego prowadzącego na zewnątrz obiektu.

W razie braku moŜliwości opuszczenia pomieszczenia naleŜy szczelnie zamknąć drzwi
i wyraźnie sygnalizować o miejscu przebywania do czasu przybycia ratowników.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zachować spokój i nie wywoływać paniki.

Udzielić pomocy osobom poszkodowanym.

Tabela 1. Wybrane znaki ochrony przeciwpoŜarowej [14

]

Hydrant wewnętrzny

Gaśnica

Kierunek

miejsca

rozmieszczenia

sprzętu

poŜarowego lub urządzenia
ostrzegawczego

Podręczny sprzęt gaśniczy – jest to sprzęt gaśniczy uruchamiany ręcznie słuŜący do

zwalczania poŜarów w początkowej fazie (w zarodku).
–

hydronetka – przenośny pojemnik wyposaŜony w zbiornik, pompkę tłoczną i węŜyk
z prądowniczką. Zawiera około 15 l wody,

–

gaśnica pianowa – naleŜy wbić zbijak i odwrócić do góry dnem. Działania gaśnicy nie
moŜna przerwać. Gasimy poŜary grupy A i B,

–

gaśnica śniegowa – zawiera skroplony CO

– jest koloru srebrnego. Uruchamiamy ją

przez odkręcenie kurka. Podczas gaszenia gaśnica staje się bardzo zimna, dlatego naleŜy
trzymać ją za uchwyty,

–

gaśnica halonowa – wypełniona cieczą o bardzo niskiej temperaturze parowania.
W trakcie gaszenia wydzielają się gazy, które są szkodliwe dla zdrowia. Obecnie
wycofuje się z uŜycia gaśnice halonowe,

–

gaśnica proszkowa – zawiera proszek gaśniczy pod stałym ciśnieniem np. azot lub gaz.
Znajduje się on w dodatkowym zbiorniku,

–

koc gaśniczy – wykonany z tkaniny niepalnej o powierzchni ok. 2 m

. Kocem okrywamy

ródło ognia, a obrzeŜa dokładnie dociskamy do podłoŜa, dzięki czemu ograniczamy

dostęp tlenu do palącego się materiału,

–

agregat gaśniczy – sprzęt gaśniczy mający zapas środków w ilości większej niŜ 20 kg
(od 25 kg do 750 kg). Agregaty gaśnicze wyposaŜone są w kółka, dzielimy je na
agregaty: pianowe, halonowe, proszkowe i śniegowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 2. Grupy poŜarów oraz środki gaśnicze [opracowanie własne]

Grupa poŜarów

Rodzaj płonącego materiału

Podręczne środki gaśnicze

Ciała stałe pochodzenia organicznego,
przy

spalaniu

których

występuje

zjawisko Ŝarzenia (drewno, papier,
węgiel, tworzywa sztuczne)

woda,

gaśnica

pianowa,

gaśnica śniegowa, gaśnica
proszkowa,

Ciecze palne i substancje stałe topiące
się

wskutek

wytworzonego

przy

poŜarze

ciepła

(benzyna,

nafta,

parafina, pak, naftalen, itp.)

gaśnica

pianowa,

gaśnica

niegowa, gaśnica halonowa,

gaśnica proszkowa,

Gazy (metan, aceton, propan, butan)

proszki

gaśnicze,

gaśnica

halonowa,

Metale (magnez, sód, uran)

specjalne gaśnice proszkowe

PoŜary grupy A – D występujące
w obrębie urządzeń elektrycznych pod
napięciem

gaśnica śniegowa, gaśnica
halonowa,

gaśnica

proszkowa

Gaśnice proszkowe są obecnie najpowszechniej stosowane. Oznakowanie gaśnicy

proszkowej składa się z szeregu symboli, na przykład GP-6z ABC oznacza, Ŝe jest to gaśnica
proszkowa (GP), wyposaŜona w nabój gazowy (wyrzutnik-z), którą moŜna gasić poŜary typu
A, B i C (patrz: tabela 2).

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie informacje naleŜy podać wzywając straŜ poŜarną?

Czy znasz numer telefonu do straŜy poŜarnej?

Co to są materiały niebezpieczne poŜarowo?

Jakie są najczęstsze przyczyny poŜarów?

Jakie znasz rodzaje podręcznego sprzętu gaśniczego?

Co naleŜy zrobić w przypadku zapalenia się instalacji elektrycznej?

Dlaczego nie naleŜy otwierać okien w przypadku podejrzenia lub powstania poŜaru
w pomieszczeniu zamkniętym?

Jakie są rodzaje gaśnic i do czego mogą one słuŜyć?

Jak zapobiegamy poŜarom?

10.

Jakie znasz środki gaśnicze?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ, jakie zagroŜenia poŜarowe mogą wystąpić w stacji meteorologicznej i jakie

naleŜy zastosować środki bezpieczeństwa.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

dobrać partnerów do pracy w zespole,

zastanowić się i wskazać, co w stacji meteorologicznej moŜe stanowić zagroŜenie
poŜarowe,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

określić, jakie działania powinny być podjęte, aby uniknąć wskazanych zagroŜeń
poŜarowych,

wyniki pracy grupy zapisać i zaprezentować na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy

−

stanowisko komputerowe z dostępem do internetu,

−

literatura z rozdziału 6,

−

notatnik i materiały piśmienne.

Ćwiczenie 2

Dobierz sprzęt i środki gaśnicze w zaleŜności od rodzaju poŜaru.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przeczytać instrukcje przeciwpoŜarowe oraz instrukcje stosowania sprzętu i środków
gaśniczych,

określić rodzaj poŜaru,

zanotować moŜliwe do zastosowania środki gaśnicze,

krótko je scharakteryzować,

uzasadnić swój wybór.

WyposaŜenie stanowiska pracy

−

akty prawne dotyczące ochrony przeciwpoŜarowej,

−

instrukcje przeciwpoŜarowe,

−

instrukcje stosowania sprzętu i środków gaśniczych,

−

literatura z rozdziału 6,

−

notatnik.

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wymienić najczęstsze zagroŜenia poŜarowe?

scharakteryzować środki gaśnicze?

zareagować w przypadku poŜaru instalacji elektrycznej?

rozpoznać środki gaśnicze i sprzęt gaśniczy?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6.

Zasady eksploatacji maszyn i urządzeń oraz sprzętu
pomiarowego.

Bezpieczeństwo

podczas

wykonywania

pomiarów

4.6.1.

Materiał nauczania

Wykonując zawód meteorologa często spotkasz się z urządzeniami elektrycznymi. W tym

rozdziale dowiesz się przede wszystkim o zasadach eksploatacji maszyn i urządzeń
elektrycznych. Wykonując pomiary uŜywamy urządzeń pod napięciem, dlatego teŜ dowiesz
się jak się zachować w wypadku poraŜenia prądem elektrycznym. Eksploatację elektrycznych
urządzeń napędowych naleŜy prowadzić na podstawie:
1)

Zarządzenia Ministrów Górnictwa i Energetyki oraz Gospodarki Materiałowej
i Paliwowej z dnia 18 lipca 1986 r. w sprawie ogólnych zasad eksploatacji (MP Nr 25,
poz. 174 z dnia 18 lipca 1986 r.),

Zarządzenia  Ministra  Gospodarki  Materiałowej  i  Paliwowej  z  dnia  28  lutego  1987  r.
w sprawie  szczegółowych  zasad  eksploatacji  elektrycznych  urządzeń  napędowych  (MP
Nr 8, poz. 68 z dnia 26 marca 1987 r.).
Zasady  eksploatacji  elektrycznych  urządzeń  napędowych  obowiązują  w  jednostkach

gospodarki uspołecznionej i nieuspołecznionej. Zasad tych nie stosuje się do elektrycznych
urządzeń napędowych:
1)

Przeznaczonych do pracy w miejscach zakwalifikowanych do pomieszczeń zagroŜonych
wybuchem,

Mocy znamionowej mniejszej niŜ 1 kW, jeŜeli łączna ich moc u jednego uŜytkownika
nie przekracza 10 kW,

Częstotliwości znamionowej powyŜej 60 Hz,

Przeznaczonych do pracy w cieczy.

Zainstalowanych w urządzeniach zabezpieczenia ruchu kolejowego.

Przez elektryczne urządzenia napędowe naleŜy rozumieć: silnik elektryczny prądu

przemiennego lub prądu stałego wraz z układami słuŜącymi do jego zasilania, regulacji,
sterowania, sygnalizacji, zabezpieczeń oraz pomiarów. Przepisy o eksploatacji wprowadzają
podział urządzeń napędowych na następujące grupy:
1)

I grupa – urządzenia o mocy większej niŜ 250 kW oraz urządzenia a napięciu powyŜej
1 kV,

II grupa – urządzenia o mocy od 50 kW do 250 kW o napięciu znamionowym 1 kV
i niŜszym,

III grupa – urządzenia o mocy od 5,5 kW do 50 kW,

IV grupa – urządzenia o mocy poniŜej 5,5 kW.

Udzielanie pierwszej pomocy w przypadku poraŜenia prądem elektrycznym

PoraŜenie prądem elektrycznym – zespół objawów patologicznych wywołanych

przepływem  prądu  przez  tkanki,  w  wyniku  czego  dochodzi  do  powstania  uszkodzeń
o charakterze  ogólnym  i miejscowym.  Objawy  miejscowe:  oparzenie,  martwica,  zwęglenie.
Objawy  ogólne:  przyspieszenie  tętna,  obniŜenie  ciśnienia  krwi,  zaburzenia  w  oddychaniu,
drgawki,  wstrząs,  śmierć  kliniczna.  Postępowanie  w  miejscu  wypadku  poraŜenia  prądem
elektrycznym:

−

wyłączenie źródła napięcia (bezzwłoczne odłączenie poszkodowanego spod napięcia),

−

sprawdzenie stanu przytomności poszkodowanego,

−

sprawdzenie podstawowych parametrów Ŝyciowych: tętna, oddechu,

−

ułoŜenie poszkodowanego w pozycji bocznej ustalonej, a przy braku oddechu i tętna
rozpoczęcie czynności resuscytacyjnych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

schładzanie miejsca oparzenia zimną wodą, zabezpieczenie jałową gazą lub innym
czystym materiałem,

−

okrycie ciała poszkodowanego,

−

wezwanie pogotowia.
Wykonując pomiary będziesz naraŜony na róŜne niebezpieczeństwa ze strony urządzeń

pomiarowych  jak  teŜ  warunków  atmosferycznych.  Zawsze  naleŜy  pamiętać,  aby  dokładnie
zapoznać  się  z  instrukcją  obsługi  danego  przyrządu,  aby  nie  być  naraŜonym
na niebezpieczeństwo.  Praca  meteorologa  wiąŜe  się  często  z  wykonywaniem  pomiarów
na wysokościach,  głębokich  zbiornikach  wodnych  itp.  Dokonując  pomiarów  naleŜy  zawsze
przestrzegać  przepisów  bhp.  Aby  bezpiecznie  wykonać  pomiar  trzeba  się  odpowiednio  do
niego  przygotować,  zapoznając  się  z  budową  i  zasadami  obsługi  przyrządu.  NaleŜy  zwrócić
uwagę na dobór odpowiednich środków ochrony indywidualnej.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

W jakich zarządzeniach zawarte są informacje o ogólnych zasadach eksploatacji?

Jakie są zasady eksploatacji urządzeń elektrycznych?

Jak są zasady postępowania z człowiekiem poraŜonym prądem elektrycznym?

Jaki podział elektrycznych urządzeń napędowych znajduje się w przepisach dotyczących
zasad ich eksploatacji?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wyobraź sobie, Ŝe udzielasz pierwszej pomocy koledze, który został poraŜony prądem.

Kolega jest nieprzytomny, stwierdzasz brak podstawowych czynności Ŝyciowych. Wykonaj
konieczne czynności.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

przyjąć rolę ratownika, podopiecznego lub obserwatora,

jako ratownik wykonać zadanie zgodnie z poznanym algorytmem,

jako obserwator zwrócić uwagę na poprawność i kolejność wykonywania czynności,

ocenić pracę koleŜanki/kolegi podkreślając, co zostało wykonane dobrze, a jakie zostały

popełnione błędy,

zamienić się rolami z koleŜankami/kolegami,

wykonać ponownie ćwiczenie,

sformułować wnioski i spostrzeŜenia z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy

−

maseczka do sztucznego oddychania,

−

standardowo wyposaŜona apteczka,

−

literatura z rozdziału 6,

−

notatnik i materiały piśmienne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Dokonaj analizy zasad eksploatacji urządzeń elektrycznych na podstawie Zarządzenia

Ministra Gospodarki Materiałowej i Paliwowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać w zasobach Internetu Zarządzenie Ministra Gospodarki Materiałowej
i Paliwowej z 28 lutego 1987 r,

wynotować zasady eksploatacji urządzeń elektrycznych,

przeanalizować zasady eksploatacji urządzeń na podstawie rozporządzenia,

podzielić się informacjami z pozostałą częścią grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy

−

akty prawne,

−

stanowisko komputerowe z dostępem do internetu,

−

literatura z rozdziału 6,

−

notatnik.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wyjaśnić ogólne zasady eksploatacji urządzeń elektrycznych?

skorzystać z przepisów prawa dotyczących zasad eksploatacji urządzeń
elektrycznych?

udzielić pierwszej pomocy poraŜonemu prądem elektrycznym?

wyjaśnić postępowanie z poraŜonym prądem elektrycznym?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 20 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwości odpowiedzi.
Tylko jedna jest prawidłowa.

Udziel odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce
znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie
ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Zadania wymagają stosunkowo prostych obliczeń, które powinieneś wykonać przed
wskazaniem poprawnego wyniku.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie testu masz 35 min.

Powodzenia!

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy ponosi
a)

pracodawca i pracownik w jednakowym stopniu.

pracodawca i pracownik stosownie do stopnia winy.

pracodawca pod warunkiem, Ŝe jest właścicielem zakładu pracy.

pracodawca.

Podstawowym aktem prawnym, w którym uregulowane są kwestie bezpieczeństwa
i higieny pracy jest
a)

układ zbiorowy pracy.

regulamin pracy.

Kodeks pracy.

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej.

Do obowiązków pracownika w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy naleŜy
a)

organizowanie stanowiska pracy zgodnie z przepisami i zasadami bezpieczeństwa
i higieny pracy.

dbanie o sprawność środków ochrony indywidualnej oraz ich stosowanie zgodnie
z przeznaczeniem.

dbanie o właściwy stan maszyn i urządzeń oraz utrzymywanie porządku w miejscu
pracy.

zapewnienie wykonania nakazów, wystąpień, decyzji i zarządzeń wydawanych przez
organy nadzoru nad warunkami pracy.

Zgodnie z prawem pracy pracownik ma obowiązek
a)

organizować stanowisko pracy zgodnie ze swoimi potrzebami.

zaopatrywać się wyrodki ochrony indywidualnej.

poznawać przepisy i zasady bhp.

informować pracodawcę o ryzyku zawodowym.

Nadzorem i kontrolą warunków pracy zajmuje się
a)

sprzątaczka,

kierownik danego działu,

kontrolerzy energetyczni,

państwowa inspekcja pracy.

Ochrona przeciwpoŜarowa polega na
a)

zapobieganiu powstawaniu i rozprzestrzenianiu się poŜaru.

zawiadomieniu o powstałym poŜarze.

wzniecaniu poŜaru.

uszkadzaniu i zawalaniu dróg dojazdowych do poŜaru.

Państwowa inspekcja pracy podległa jest
a)

Prezydentowi RP.

Premierowi RP.

Sejmowi RP

Burmistrzowi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wentylacja w zakładach jest wykorzystywana do
a)

wymiany powietrza w pomieszczeniach.

poprawy procesu spalania w kotłach.

osuszania pomieszczeń wilgotnych.

zanieczyszczania powietrza.

Temperatura w pomieszczeniach biurowych i lekkiej pracy fizycznej powinna wynosić:
a)

14°C.

18°C.

25°C.

22°C.

10.

We wzorze na obliczanie wymiany powietrza pojemność pomieszczenia jest oznaczona
literą
a)

nL.

11.

Czynniki stanowiące zagroŜenie dla zdrowia mogą występować jako
a)

mechaniczne.

fizyczne.

rodowiskowe.

wirusowe.

12.

Czynniki niebezpieczne dla zdrowia ludzkiego to
a)

wyłączone urządzenia.

osłony urządzeń.

ruchome elementy maszyn.

czynniki psychofizyczne.

13.

Bezpieczne napięcie prądu zmiennego dla organizmu ludzkiego wynosi
a)

75 V.

110 V.

25 V.

50 V.

14.

NatęŜenie hałasu 75÷80 db traktowane jest jako
a)

uciąŜliwe.

szkodliwe.

niebezpieczne.

bardzo uciąŜliwe.

15.

Zanieczyszczenia pyłowe w środowisku pracy są
a)

dopuszczalne.

bardzo niebezpieczne.

niezbędne do Ŝycia.

bez znaczenia czy występują, czy teŜ nie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

16.

Kształtowaniem bezpiecznych i higienicznych warunków pracy zajmuje się
a)

ergonomia.

energetyka.

ekonomia.

architektura.

17.

Do zadań związanych z obsługą urządzeń elektrycznych zalicza się czynności dotyczące
a)

demontowania osłon z ruchomych elementów urządzeń.

nadzorowania urządzeń w czasie ich pracy.

wymiany urządzenia.

włączania uszkodzonego urządzenia.

18.

OdzieŜ robocza i ochronna musi spełniać wymagania określone przez
a)

pracownika zakładu.

kierownika zakładu.

Polskie Normy.

słuŜby bhp zakładu.

19.

OdzieŜ ochronna zapewnia
a)

okrycie głowy i kończyn dolnych.

okrycie pracownika przed deszczem.

okrywa lub zastępuje odzieŜ osobistą i chroni przed zagroŜeniami.

swobodne poruszanie się po zakładzie.

20.

Gaśnicy proszkowej uŜyjesz do gaszenia
a)

cięŜkiej zasłony z materiału i instalacji elektrycznej.

podłogi drewnianej i instalacji elektrycznej.

cięŜkiej zasłony z materiału i drewnianej podłogi.

ciany i stropu drewnianego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ...............................................................................

Stosowanie

przepisów

bezpieczeństwa

higieny

pracy,

ochrony

przeciwpoŜarowej oraz ochrony środowiska

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

Razem

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

LITERATURA

Baranowicz W.: Wytyczne w zakresie ochrony przeciwpoŜarowej oraz wzór instrukcji
bezpieczeństwa poŜarowego dla obiektów szkół. MEN, Warszawa 1997

Buchfelder A., Buchfelder M.: Podręcznik pierwszej pomocy. PZWL, Warszawa 1993

Gałusza M.: Pracowniku uwaŜaj. Wydawnictwo TARbonus, Tarnobrzeg 1998

Hansen A.: Bezpieczeństwo i higiena pracy. WSiP, Warszawa 1998

Kodeks Pracy

Korczak C. (red.): Higiena i ochrona zdrowia. PZWL, Warszawa 1997

Mac S., Leowski J.: Bezpieczeństwo i higiena pracy. WSiP, Warszawa 1999

Pruchniewicz W.: Akademia jeździecka. Część I. Wydawnictwo Chaber PR – Akademia
Jeździecka, Warszawa 2003

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 26.09.1997 r. w sprawie
ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy. Dz. U. Nr 129, poz. 844

10.

Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 17.09.1999 r. w sprawie bezpieczeństwa
i higieny pracy przy urządzeniach i instalacjach energetycznych Dz. U. Nr 80, poz. 912

11.

Roj-Chodacka A.: Przestrzeganie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony
przeciwpoŜarowej oraz ochrony środowiska. Poradnik i materiały dla ucznia. Warszawa
KOWEZ, 2002

12.

Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. „Prawo ochrony środowiska”, Dz. U. 2001.62.627
z dnia 20 czerwca 2001

13.

Warno O.: Pierwsza pomoc w nagłych wypadkach zagraŜających Ŝyciu. Warszawa. PCK,
1994

14.