Istota kryzysów kapitalistycznych

Paul M. Sweezy – Istota kryzysów kapitalistycznych (1942 rok)

Marks nigdy nie stracił z pola widzenia zagadnienia kryzysów. W Manifeście, jednej ze swych

wczesnych prac, mówił on o „kryzysach handlowych, które ponawiając się periodycznie coraz groźniej
stawiają pod znakiem zapytania istnienie całego społeczeństwa burżuazyjnego”. Jedną zaś z ostatnich
prac, opublikowanych jeszcze za jego życia, Posłowie do drugiego wydania I tomu Kapitału (1873)
zakończył następującą uwagą:

„Pełen sprzeczności ruch społeczeństwa kapitalistycznego najsilniej daje się odczuć praktycznemu

burżua w kolejnych wahaniach periodycznego cyklu, który przebywa nowoczesny przemysł, a którego
punktem szczytowym jest kryzys powszechny. Kryzys ten nadciąga znowu, chociaż znajduje się jeszcze
w stadiach zaczątkowych, a jego powszechność i natężenie jego działania wbije dialektykę nawet do łbów
szczęśliwców nowej, świętej Rzeszy prusko-niemieckiej”

Co więcej, poprzez trzy tomy Kapitału i trzy tomy Teorii wartości dodatkowej wciąż przebija się

problem kryzysów. Mimo to jednak nigdzie w pismach Marksa nie znajdujemy pełnego czy
systematycznego ujęcia tego zagadnienia. Istnieją ku temu poważne powody. Kryzysy są zjawiskiem
niezwykle skomplikowanym. W mniejszym lub większym stopniu są one wynikiem działania bardzo
różnorodnych sił ekonomicznych. Jak to wyraził Marks, „rzeczywisty kryzys może być wyjaśniony tylko
rzeczywistym ruchem kapitalistycznej produkcji, konkurencji i kredytu”

. Przez „konkurencję” i „kredyt”

rozumiał on całą strukturę organizacyjną rynków i mechanizm finansowy, który powoduje, że rzeczywista
gospodarka  jest  o  wiele   bardziej   skomplikowana   niż  modele   analizowane   w  Kapitale.  Wyrażając  to
inaczej,   kryzys   jako   złożone   konkretne   zjawisko   nie   mógł   być   wyczerpująco   zanalizowany   na   tym
poziomie  abstrakcji,   do  którego  ogranicza  się  Kapitał.  Znajdujemy tam  natomiast   wszystkie  aspekty
zagadnienia kryzysu, które wyłaniają się na wyższym poziomie abstrakcji. Występują one od czasu do
czasu w toku analizy, choć z punktu widzenia wyczerpującego ujęcia problemu kryzysu nie zawsze w
logicznym porządku. Można przypuszczać, że gdyby Marks zdążył zakończyć swą analizę konkurencji i
kredytu, dałby nam na pewno pełną i systematyczną teorię kryzysów. Tak jednak, jak się stało, analiza
kryzysów pozostała niezakończona.

W tych warunkach i ze względu na doniosłość zagadnienia dla praktyki było rzeczą naturalną, że

następcy  Marksa   poświęcili   teorii   kryzysów   wiele   uwagi.   Z  jednej   strony  rozszerzyli   oni   pod   wielu
względami   analizę   Marksa,   z   drugiej   –   wiedli   spory   co   do   rzeczywistej   treści   i   znaczenia   jego
poświęconych   temu   tematowi   przyczynków.   Nie   można   więc   rozpatrywać   zagadnienia   kryzysów   w
ramach ekonomii marksowskiej nie biorąc pod uwagę prac na ten temat późniejszych marksistów. Nie
będziemy usiłowali wyczerpać przedmiotu; ograniczymy się do autorów najważniejszych, i to w tym
stopniu, jaki okaże się pomocny dla pełnego i jasnego ujęcia wykładu.

1. Prosta produkcja towarowa i kryzysy

Dobrze wprowadzona i mniej lub więcej stała moneta, czyli środek cyrkulacji, stanowi konieczną

cechę społeczeństwa, które wyszło z fazy dorywczej wymiany i przeszło do stanu regularnego
zaspokajania potrzeb drogą prywatnej wymiany między indywidualnymi wytwórcami. Podczas gdy formą
wymiany bezpośredniej jest T–T, towar za towar, to w warunkach rozwiniętej produkcji towarowej formą
wymiany staje się T–P–T: towar na pieniądz i pieniądz na towar. Tak więc funkcja i zadanie pieniądza
polega na rozszczepieniu aktu wymiany na dwie części, które ze swej istoty mogą być rozdzielone w
czasie i przestrzeni. W historii cywilizacji wprowadzenie pieniądza oznaczało wielki krok naprzód.
Producent nie potrzebuje już poszukiwać kogoś, kto posiada to, czego on potrzebuje, a jednocześnie
potrzebuje tego, co on właśnie posiada. Przez użycie pieniądza może sprzedać swój produkt, gdy jest
gotowy i może kupić to, co mu jest potrzebne. W ten sposób zaoszczędza się wiele czasu i staje się
możliwa prawdziwa specjalizacja, podstawa wzrostu wydajności pracy.

Wszystko to jest powszechnie znane. Lecz, być może, mniej znany jest fakt, że organizacja

produkcji za pomocą wymiany prywatnej w sposób wyżej wskazany przynosi z sobą możliwości kryzysu
takiego rodzaju, jaki byłby nie do pomyślenia w gospodarce prostszej, gdzie praca jest zorganizowana, a

K. Marks: Kapitał, t. I, ss. 16-17.

K. Marx: Theorien über den Mehrwert, t. II, cz. 2, s. 286.

© Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej

– 3 –

http://skfm.dyktatura.info/

Paul M. Sweezy – Istota kryzysów kapitalistycznych (1942 rok)

produkty są dzielone  pod kierunkiem jednej  władzy (np. w gospodarce rodziny patriarchalnej  lub w
gospodarstwie pana feudalnego). Jeżeli bowiem producent A sprzedaje, a potem z jakiegoś powodu nie
kupi nic od B, wówczas B, nie sprzedając A, nie może kupić od C; C, nie sprzedając B, nie może kupić od
D  itd. W ten sposób przerwanie procesu cyrkulacji, spowodowane oddzieleniem kupna od sprzedaży,
może się rozszerzyć i objąć całą gospodarkę. Powstaje kryzys ze swymi znanymi następstwami: istnienie
jednocześnie niesprzedanych towarów i nie zaspokojonych potrzeb. Każdy producent wytworzył więcej,
niż   może   sprzedać.   Podczas   gdy  we   wcześniejszych   formach   społecznych   klęska   ekonomiczna   była
synonimem niepożądanych braków, to tutaj po raz pierwszy spotykamy szczególną, cywilizowaną formę
kryzysu ekonomicznego – kryzys nadprodukcji. Oczywiście byłoby absurdem twierdzić w tym wypadku,
że przyczyna kryzysu leży w nadprodukcji; przeciwnie jest jasne, że nadprodukcja jest wynikiem kryzysu.
W danym przykładzie „przyczyny” należy upatrywać w warunkach, które zmuszają producenta  A  do
przerwania procesu wymieniania swych produktów na produkty innych. Jeżeli możemy wykryć dlaczego
A sprzedał i nic nie kupił, wówczas odkryjemy przyczynę kryzysu, przynajmniej w przybliżeniu.

Otóż faktycznie nie łatwo wyobrazić sobie powody, dla których w społeczeństwie prostej

produkcji towarowej producenci mieliby postępować w sposób tak dezorganizujący. Naturalne klęski,
wojny albo inne katastrofy mogą oczywiście przerwać cyrkulację przy prostej produkcji towarów, lecz
wynikający   stąd   kryzys   ekonomiczny   cechowałoby   raczej   istnienie   ostrych   braków,   nie   zaś
niesprzedanych nadwyżek towarów i pod tym względem prosta produkcja towarowa niewiele się różni od
systemów   ekonomicznych   społeczeństw   bardziej   prymitywnych.   Opisany   wyżej   kryzys   można   by
wyjaśnić   gromadzeniem   skarbów,   opartym   na   typowej   dla   skąpca   żądzy  złota,   a   wiemy  dobrze,   że
gromadzenie skarbów jako cel sam w sobie jest znacznie bardziej powszechne w warunkach zbliżonych
do prostej  produkcji  towarowej  niż  w społeczeństwach bardziej  rozwiniętych. Gromadzenie  skarbów
odbywa się jednak zazwyczaj stopniowo i w ciągu długiego okresu czasu. Jeżeli jest ono kompensowane
przez   odpowiedni   wzrost   całkowitej   podaży  towaru-pieniądza,   to   nie   wywrze   większego   wpływu  na
gospodarkę; w wypadku przeciwnym może wywierać na cyrkulację, a więc i na produkcję wpływ trwale
depresyjny. Trudno jednak sobie wyobrazić, aby tezauryzacja mogła spowodować kryzys tak nagły i o
charakterze   tak   ostrym,   jaki   często   spotykamy   w   świecie   współczesnym.   Uzasadniony   wydaje   się
wniosek,   iż   wyjąwszy  zewnętrzne   czynniki,   jak   wojny  i   nieurodzaje,  kryzysy  przy  prostej   produkcji
towarowej są raczej nieprawdopodobne albo najwyżej – przypadkowe.

Wniosek ten wypływa w istocie rzeczy z podstawowych warunków prostej produkcji towarowej.

Obieg T–P–T zakłada oczywiście możliwość kryzysów, ale jednocześnie oznacza produkcję dla
konsumpcji; ponieważ zaś konsumpcja jest zasadniczo procesem ciągłym, przeto jest mało
prawdopodobne, aby możliwość ta stała się rzeczywistością.

2. Prawo Saya

Ekonomiści klasyczni, nie czyniąc rozróżnienia między prostą produkcją towarową a produkcją

kapitalistyczną, wykazali brak perspektywy historycznej. Teorie oparte na założeniu prostej produkcji
towarowej były częstokroć uogólniane i bezkrytycznie stosowane do produkcji kapitalistycznej.
Najbardziej jaskrawym tego przykładem jest zasada znana w literaturze ekonomicznej jako „prawo Saya”,
nazwana tak od nazwiska francuskiego ucznia Adama Smitha, współczesnego Ricardowi, Jana Baptysty
Saya

Według prawa Saya po sprzedaży następuje zawsze kupno za taką samą sumę; innymi słowy, w

obiegu T–P–T nie może powstać przerwa, a więc również nie może być ani kryzysu, ani nadprodukcji.
Zauważyliśmy   już,   że   w   warunkach   prostej   produkcji   towarowej   tego   rodzaju   przerwa   wydaje   się
nieprawdopodobna; prawo Saya czyni z tego dogmat o niemożliwości kryzysu. Słuszna teza, że kryzysy i
nadprodukcja   są   mało   prawdopodobne   przy   prostej   produkcji   towarowej,   staje   się   błędną   tezą   o
niemożliwości   kryzysów   i   nadprodukcji   we   wszelkich   warunkach.   Przyjmując   prawo   Saya   niekiedy

Wątpliwy zaszczyt oryginalności – wątpliwy w każdym razie w tym wypadku – z trudem tylko można przypisać Sayowi,

mimo iż omawiana zasada jest zazwyczaj wiązana z jego imieniem. Wydaje się, że jeśli idzie o klasyków, pierwszeństwo
należy się Jamesowi Millowi, ojcu Johna Stuarta Milla.

© Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej

– 4 –

http://skfm.dyktatura.info/

Paul M. Sweezy – Istota kryzysów kapitalistycznych (1942 rok)

wyraźnie, niekiedy milcząco – ekonomiści klasyczni zamknęli sobie drogę do stworzenia teorii kryzysów;
w rezultacie ich przyczynki na ten temat były fragmentaryczne, nie powiązane i o małej wartości.

Nikt tego nie rozumiał jaśniej niż Marks i dlatego nie jest niespodzianką, że poświęcił on wiele

uwagi szczegółowej krytyce prawa Saya (w wersji Ricarda). Chciał usunąć wszelkie wątpliwości co do
istoty formalnej możliwości kryzysów i nadprodukcji w społeczeństwie producentów towarów i w ten
sposób oczyścić drogę dla dalszej analizy przyczyn kryzysów. Zadanie to zostało wykonane w rozdziale o
kryzysach w Teoriach wartości dodatkowej

Ricardo w następujących słowach zaprzeczał możliwości ogólnej nadprodukcji:
„Nikt nie produkuje bez zamiaru konsumowania lub sprzedawania i nikt nigdy nie sprzedaje bez

zamiaru nabycia jakiegoś innego towaru, który może być natychmiast zużytkowany przez nabywcę, albo
też może przyczynić się do przyszłej produkcji. Gdy więc ktoś produkuje, musi stać się albo
konsumentem własnych wyrobów, albo nabywcą i konsumentem dóbr wytwarzanych przez kogoś
innego... Produkty nabywa się zawsze za produkty lub usługi; pieniądz jest jedynie środkiem, za którego
pomocą odbywa się wymiana”

Marks ośmiesza tego rodzaju rozumowanie: „Jest to dziecinny bełkot godny jakiegoś Saya, ale

niegodny Ricarda”

. W rzeczywistości nikt nie musi kupić dlatego tylko, że właśnie sprzedał; sprzedaże i

zakupy są rozdzielone w czasie i przestrzeni. Pieniądz jest czymś więcej niż „środkiem, za pomocą
którego dokonuje się wymiany”; jest to środek, za pomocą którego wymiana rozszczepia się na dwie
oddzielne i różne transakcje – sprzedaż i kupno. Jeżeli ktoś sprzedaje, lecz nie kupuje – powstaje kryzys i
nadprodukcja. „Gdy mówimy, że prosta forma metamorfozy (tzn. T–P–T) zawiera możliwość kryzysu,
stwierdzamy jedynie, iż w samej tej formie tkwi możliwość rozerwania i rozdzielenia operacji, które się w
istocie dopełniają”

. Ricardo błędnie przedstawia nawet warunki prostej produkcji towarowej, chociaż

sądzi najwidoczniej, że jego analiza stosuje się nie tylko do prostej produkcji towarowej, lecz również do
kapitalizmu. Gdy powrócimy do rozważań nad kapitalizmem, zrozumiemy wszystkie konsekwencje, które
wynikają z błędu Ricarda.

3. Kapitalizm i kryzysy

Forma cyrkulacji T–P–T, charakterystyczna dla prostej produkcji towarowej, przekształca się w

kapitalizmie w P–T–P’. Z punktu widzenia cyrkulacji jest to różnica podstawowa. Zbadajmy to bliżej.

Sens T–P–T jest całkowicie jasny. Z punktu widzenia wartości wymiennej T na początku i T na

końcu są identyczne. Jednakże z punktu widzenia wartości użytkowej pierwsze T nie posiada dla swego
producenta żadnej wartości użytkowej lub tylko niewielką, podczas gdy drugie T jest pożądane ze
względu na swą większą wartość użytkową. A zatem celem wymiany jest nabycie wartości użytkowej, nie
zaś zwiększenie wartości wymiennej. To właśnie oznacza, że prosta produkcja towarowa jest produkcją
dla konsumpcji i to właśnie zarazem wyjaśnia nieprawdopodobieństwo kryzysów i nadprodukcji w
warunkach prostej produkcji towarowej.

Zupełnie inaczej jest z P–T–P’, tj. z formą cyrkulacji panującą w kapitalizmie. Kapitalista,

działając jako kapitalista

, rozpoczyna swą karierę z pieniądzem (P) w ilości wystarczającej do tego, by

funkcjonował efektywnie jako kapitał; wrzuca on pieniądz do cyrkulacji płacąc nim za siłę roboczą i
środki produkcji (T); ostatecznie, po zakończeniu procesu produkcji zjawia się ponownie na rynku z
towarami, które przekształca z powrotem w pieniądz (P’). P na początku i P’ na końcu reprezentują
wartość wymienną. Żadne z nich nie posiada wartości użytkowej. Cała procedura nie miałaby więc sensu,
gdyby nie było między P a P’ różnicy ilościowej, inaczej mówiąc, gdyby P’ – P = ΔP nie było dodatnie.
Jeśli idzie o kapitalistę „Obiektywna treść tej cyrkulacji – pomnażanie wartości – jest jego subiektywnym

K. Marx: Theorien über den Mehrwert, t. II, cz. 2, ss. 272-291.

D. Ricardo: Zasady ekonomii politycznej i opodatkowania, PWN, Warszawa 1957, ss. 333-336.

K. Marx: Theorien über den Mehrwert, t. II, cz. 2, s. 277.

Tamże, ss. 280-281.

Jest rzeczą ważną, aby nie mieszać kapitalisty jako kapitalisty z kapitalistą jako konsumentem. Na ogół, mówiąc o kapitaliście

bez bliższej charakterystyki, mamy na myśli pierwszego.

© Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej

– 5 –

http://skfm.dyktatura.info/

Paul M. Sweezy – Istota kryzysów kapitalistycznych (1942 rok)

celem; jako  kapitalista, czyli jako kapitał uosobiony, obdarzony wolą i świadomością, działa on o tyle
tylko,  o ile   wyłączną  pobudką jego operacyj   jest  przywłaszczanie  w  coraz   to  większych  rozmiarach
bogactwa   abstrakcyjnego”

. Mamy tu nowy element, nie istniejący w ogóle w prostej produkcji

towarowej. Bowiem chociaż skąpiec dzieli z kapitalistą żądzę abstrakcyjnego bogactwa, to jednak
wyciągając pieniądz z cyrkulacji żądzę tę zaspokaja; natomiast kapitalista stale wrzuca swój pieniądz z
powrotem do cyrkulacji i w ten sposób zmienia charakter samego procesu cyrkulacji. To właśnie oznacza,
że kapitalizm jest produkcją dla zysku i, jak zobaczymy, wyjaśnia to zarazem, dlaczego kapitalizm jest
szczególnie narażony na kryzysy i nadprodukcję.

Zanim rozpatrzymy związek między P–T–P’ a kryzysami, zauważmy, że wraz z nadejściem

produkcji   kapitalistycznej   forma   cyrkulacji  T–P–T  nie   znika   po   prostu   ani   też   nie   traci   wszelkiego
znaczenia. W istocie, dla większości ludzi, dla robotników cyrkulacja w dalszym ciągu przybiera formę
T–P–T  ze wszystkimi tego skutkami. Robotnik rozpoczyna od towaru – siły roboczej posiadającej dla
niego na ogół nader ograniczoną wartość użytkową; przekształca swą siłę roboczą w pieniądz; wreszcie
używa   pieniądza   do   nabycia   niezbędnych   środków   utrzymania.   Jest   to  T–P–T,   a   cel   polega   na
zwiększeniu   wartości   użytkowej.  P–T–P’  jest   tak   samo   obce   robotnikowi,   jak   jest   obce   prostemu
producentowi towarowemu. Dlatego też błędem jest przedstawiać, że robotnik jest opanowany motywem
zysku lub   wyobrażać  sobie,  że  dzieli   on z   kapitalistą   żądzę   przywłaszczania   „coraz   więcej  i  więcej
bogactwa abstrakcyjnego”. Motywem działania robotnika jest pragnienie wartości użytkowych a to, co ze
strony robotników wydaje się „akumulacją” (poprzez kasy oszczędności, ubezpieczenia etc.) ma niewiele
wspólnego z akumulacją kapitalisty. Wynika to raczej z tego, że robotnik musi się starać zapewnić sobie i
swej rodzinie zaopatrzenie w wartości użytkowe na ten czas, gdy nie będzie już mógł sprzedawać swej
siły roboczej

Różnica między postępowaniem i motywami kapitalisty i robotnika nie ma, rzecz jasna, nic

wspólnego   z   „naturą   ludzką”.   Wynika   ona   z   różnicy   między  P–T–P’  a  T–P–T,   czyli   z   różnych
obiektywnych warunków, w jakich każdy z nich się znajduje. Nie czyniąc tego rozróżnienia ekonomia
ortodoksyjna   popełniała   często   jeden   z   dwóch   przeciwstawnych   sobie   wzajemnie   błędów:   zakładała
niesłusznie bądź to, że w kapitalizmie  każdy  działa pod wpływem motywu zysku, bądź też, iż  każdy
interesuje   się   jedynie   wartościami   użytkowymi,   a   więc   że   wszelkie   oszczędzanie   należy  ujmować   z
punktu   widzenia   redystrybucji   dochodu   w   czasie.   Marks   podaje   dobry   przykład   niekonsekwencji,
popełnianych   pod   tym   względem   przez   ekonomię   ortodoksyjną.   Cytuje   on   z   aprobatą   następujące
twierdzenie Mac Cullocha: „Nienasycona żądza zysku,  auri sacra fames  (fatalny głód złota) cechuje
zawsze kapitalistę”. Lecz Marks dodaje natychmiast: „Ten pogląd nie przeszkadza oczywiście temuż Mac
Cullochowi i jego towarzyszom, ilekroć teoria nasuwa im kłopoty, np. przy traktowaniu zagadnienia
nadprodukcji,   czynić   z   tego   samego   kapitalisty   dobrego   obywatela,   któremu   idzie   tylko   o  wartość
użytkową i który z prawdziwie wilczym apetytem spogląda na buty, kapelusze, jaja, perkaliki i inne zgoła
pospolite   odmiany   wartości   użytkowych”

. Uważne rozpatrzenie prostych, lecz zasadniczych cech

społeczeństwa kapitalistycznego ustrzeże nas przed tego rodzaju wykolejeniami.

Zanalizujemy teraz związek między P–T–P’ a zagadnieniem kryzysu. Widzieliśmy już, że uwaga

kapitalisty jest skoncentrowana na ΔP; dąży on do tego, aby ΔP była możliwie jak największa.
Oczywiście, sukcesu lub braku sukcesu nie mierzy absolutną wielkością ΔP, lecz raczej stosunkiem ΔP

do wielkości swego początkowego kapitału lub, innymi słowy, wielkością ułamka



. Ponieważ ten

K. Marks: Kapitał, t. I, s. 162.

Jeżeli ludność wzrasta, przy czym zwiększa się ilość grup młodszych, możliwe jest, że „akumulacja” robotników będzie

wyrażać się w znacznych oszczędnościach netto. Należy temu wszakże przeciwstawić oszczędności ujemne tych, których
dochody są poniżej poziomu utrzymania (bezrobotni, starcy etc.) i którzy w związku z tym zmuszeni są żyć z dobroczynności,
pomocy itp. Jest rzeczą wątpliwą, czy oszczędności netto klasy robotniczej jako całości były kiedykolwiek w ciągu dłuższego
okresu czasu rzeczywiście dodatnie. Można więc słusznie mniemać, że założenie stale przyjmowane przez Marksa,
mianowicie, iż robotnicy konsumują cały swój dochód, jest całkowicie usprawiedliwione zarówno ze względów teoretycznych,
jak i z punktu widzenia praktyki.

K. Marks: Kapitał, t. I, s. 162, przypis.

© Samokształceniowe Koło Filozofii Marksistowskiej

– 6 –

http://skfm.dyktatura.info/

Paul M. Sweezy – Istota kryzysów kapitalistycznych (1942 rok)

ułamek nie jest oczywiście niczym innym jak stopą procentową, możemy powiedzieć, że kapitaliście idzie
o maksymalne zwiększenie stopy zysku i że to ma bezpośrednio na celu lokując swój kapitał w produkcji.

Jeśli idzie o formalną możliwość kryzysu, nie ma różnicy między prostą produkcją towarową a

kapitalizmem. Wszystko, co powiedzieliśmy przedtem analizując prostą produkcję towarową, stosuje się
także i tutaj. Każda przerwa w procesie cyrkulacji, wszelkie odciągnięcie siły nabywczej z rynku może
stać się początkiem skurczenia się procesu cyrkulacji, co pociągnie za sobą zjawisko nadprodukcji i
szybko wpłynie na zmniejszenie samej produkcji. Lecz istnieje tu poważna różnica; a mianowicie, jeżeli
poprzednio trudno było ustalić, co może być powodem tego rodzaju skurczenia się, to obecnie
przynajmniej wiadomo, że jeśli nastąpi jakakolwiek zmiana ΔP, kapitalista natychmiast rozważy
ponownie korzyści z wrzucenia swego P do cyrkulacji. ΔP stanowi piętę Achillesową kapitalizmu, jakiej
nie ma przy prostej produkcji towarowej.

Na razie rozpatrzymy dwa wypadki. Przede wszystkim, jeżeli ΔP znika lub staje się ujemne –

znika tym samym bodziec produkcji kapitalistycznej. Kapitaliści wycofają swoje kapitały, cyrkulacja się
skurczy i rozpocznie się kryzys z towarzyszącą mu nadprodukcją. Ten wypadek jest zupełnie jasny; jest to
jednak wypadek skrajny, który raczej nie zdarza się w praktyce. Prawda, że niekiedy w przeważającej
części całej gospodarki zyski znikają, a nawet ustępują miejsca stratom. Lecz jest to słusznie uważane za
rezultat szczególnie ostrego kryzysu; mówiąc inaczej, jest to objaw depresji, który nie może służyć za
okoliczność wyjaśniającą powstanie kryzysu.

Dlatego też nasz drugi wypadek dotyczy spadku P lub, aby użyć terminologii bardziej znanej,

spadku stopy zysku. Jeśli zakładamy, że stopa zysku pozostaje zawsze dodatnia, tak że bodziec produkcji
kapitalistycznej   nigdy  nie   znika   całkowicie,   to   czy  istnieją   podstawy  do   mniemania,   że   w   pewnym
stadium kapitaliści mogą ograniczyć swą działalność tak silnie, że spowoduje to kryzys?  Odpowiedź
brzmi niewątpliwie: tak. Jak to wyraził Marks, w kapitalizmie „sprawa polega nie tylko na zastąpieniu tej
samej masy rzeczy, z których składa się kapitał, w tej samej skali lub (w wypadku akumulacji) w skali
rozszerzonej, lecz na zastąpieniu wartości wyłożonego kapitału przy  normalnej  (gewöhnlichen) stopie
zysku”

. Normalnej stopy zysku nie należy ujmować jako wielkości ściśle określonej; wystarczy by był to

określony rząd liczb np. 10 do 15% lub 4 do 6% – zależnie od okoliczności. Gdy stopa zysku spada
poniżej zwykłego rzędu, kapitaliści zaczynają swą działalność ograniczać. Nie trudno wykryć, dlaczego
się tak dzieje.

Sam charakter procesu cyrkulacji nieustannie zmusza każdego indywidualnego kapitalistę do

wyboru między dwoma alternatywnymi kierunkami działalności: albo musi on wrzucić z powrotem swój
kapitał do cyrkulacji, albo musi go zatrzymać w formie pieniężnej. Prawda, że na daleką metę alternatywa
ta nie istnieje; jeżeli chce on pozostać kapitalistą, prędzej lub później musi znowu kapitał zainwestować.
Ale to nie oznacza, że musi go ponownie zainwestować natychmiast czy też w tej samej dziedzinie
produkcji. Jest zasadą przyjętą powszechnie, iż gdy stopa zysku w jakiejś gałęzi produkcji spada poniżej
normalnego poziomu, kapitaliści przenoszą kapitał z tej gałęzi do innej. Jeżeli jednak stopa zysku spada
poniżej normalnego poziomu we wszystkich lub prawie wszystkich gałęziach produkcji jednocześnie, nic
się nie zyska przez przeniesienie kapitału z jednej gałęzi do drugiej. W tym wypadku nic nie zmusza
kapitalistów   do   ponawiania   inwestycji   w   warunkach,   które   uważają   za   niekorzystne;   mogą   odłożyć
inwestowanie do czasu, gdy warunki znów się poprawią, czyli  gdy bądź to stopa zysku powróci do
normalnego poziomu,  bądź  też  gdy pogodzą  się z  nową, niższą  stopą zysku. Tymczasem  zwłoka  w
inwestowaniu przerwie proces cyrkulacji i spowoduje kryzys oraz nadprodukcję. Kryzys i następująca po
nim depresja stanowią w istocie rzeczy część mechanizmu, za pomocą którego stopa zysku powraca
całkowicie lub częściowo do poprzedniego poziomu.

Nie jest więc prawdą, że aby spowodować kryzys, stopa zysku musi zniknąć lub też musi stać się

ujemna. Wystarcza spadek stopy zysku poniżej normalnego poziomu, spadek dostateczny, aby skłonić
kapitalistów do trzymania kapitału w formie pieniężnej, w oczekiwaniu bardziej korzystnych warunków.
W ten sposób przerwana zostaje ciągłość procesu cyrkulacji, a nadejście kryzysu przyśpieszone.

K. Marx: Theorien über den Mehrwert, t. II, cz. 2, s. 265. Podkreślenie – P.M.S.

– 7 –

http://skfm.dyktatura.info/

Paul M. Sweezy – Istota kryzysów kapitalistycznych (1942 rok)

Można by pomyśleć, że gdy stopa zysku stanie się anormalnie niska, kapitaliści, zamiast trzymać

kapitał w pieniądzu, zwiększą konsumpcję osobistą. Gdyby tak się stało, zmieniłby się charakter popytu
na towary, lecz nie naruszyłoby to jego całości i nie nastąpiłoby przerwanie procesu cyrkulacji. Lecz
argumentując w ten sposób popełnia się ten właśnie błąd, przed którym Marks tak ostrzegał; oznacza to
bowiem   przyjęcie   założenia,   że   kapitalista   traci   nagle   zainteresowanie   dla   akumulacji   i   staje   się
„moralnym obywatelem, któremu zależy tylko na wartościach użytkowych”; jest to także równoznaczne z
założeniem, że kapitalista w obliczu „ciężkich czasów” szuka wyrównania raczej w rozrzutności niż w
bardziej prozaicznym, ale także bardziej realnym zaciskaniu pasa; słowem, oznacza to odrzucenie cechy
dla kapitalizmu najbardziej istotnej – nieustannego dążenia do akumulacji kapitału. Marks krytykował
tego   rodzaju   rozumowanie   w   następujących   słowach:   „Nie   należy  nigdy  zapominać,   że   w   wypadku
produkcji kapitalistycznej nie idzie bezpośrednio o wartość użytkową, lecz o wartość wymienną, a w
szczególności – o zwiększenie wartości dodatkowej. To jest siła napędowa produkcji kapitalistycznej, i
śliczna to teoria, która, aby dowieść że sprzeczność produkcji kapitalistycznej nie istnieje, odrywa się od
jej rzeczywistej  podstawy i czyni z niej system produkcji mającej  na celu bezpośrednią konsumpcję
producentów”

Możemy podsumować argumenty niniejszego rozdziału w sposób następujący: specyficzna forma

kryzysu kapitalistycznego jest to przerwanie procesu cyrkulacji, spowodowane przez spadek stopy zysku
poniżej jej zwykłego poziomu. Jest interesujące, jak również pouczające, że współczesna teoria cyklu
gospodarczego doszła do wniosków, które choć pozornie nie związane, są jednak w istocie rzeczy nader
podobne do stanowiska Marksa. Teoretycy współcześni  wychodzą z niższego szczebla  abstrakcji niż
Marks: dla nich klasa kapitalistów dzieli się na dwie grupy – przedsiębiorców organizujących proces
produkcji   i   kierujących   nim   oraz   kapitalistów   pieniężnych   dostarczających   funduszów   w   formie
przynoszących procenty pożyczek, potrzebnych przedsiębiorcom do ich operacji. Przedsiębiorcy mogą
również sami posiadać kapitał, lecz w tej mierze, w jakiej to ma miejsce, traktuje się ich tak, jak gdyby
pożyczali   na   procent   samym   sobie.   Przy   tych   założeniach   przedsiębiorca   będzie   dopóty   uważał
inwestowanie   kapitału   za   korzystne,   dopóki   stopa   zysku

, którą otrzymuje, jest większa niż stopa

procentowa, którą musi płacić. Jednakże gdy tylko stopa zysku spada poniżej stopy procentowej, znika
pobudka skłaniająca przedsiębiorcę do inwestowania; cyrkulacja zostaje przerwana, rozpoczyna się
kryzys.

Jeżeli tak ujmujemy zagadnienie, okazuje się, że trudność polega na tym, iż stopa procentowa jest

zbyt wysoka. W pewnym sensie odpowiada to prawdzie, lecz w rzeczywistości oznacza to, że kapitaliści
zamiast pożyczać kapitał przedsiębiorcom według niższej stopy, wolą raczej trzymać go w formie
pieniężnej. Mogą istnieć różne powody tej preferencji, ale teoretycy cyklu gospodarczego są na ogół
zgodni, że najważniejsze jest przekonanie kapitalisty, iż niższa stopa procentowa nie będzie długo trwała,
czyli inaczej, że niższe stopy są niezwykłe i anormalne, że więc z czysto finansowego punktu widzenia
rozsądniej jest zawiesić działalność pożyczkową, aż popyt nie przywróci normalnego poziomu stopy albo
nawet nie podniesie go wyżej

Oczywiście, gdy stopa procentowa nie podniesie się, jak oczekiwano, po upływie określonego

czasu, kapitaliści mogą pogodzić się z nowym i niższym poziomem stopy i mogą rozpocząć znów
pożyczanie na warunkach, które mogą przyjąć przedsiębiorcy.

Jeżeli teraz spróbujemy sformułować to stanowisko, abstrahując od oddzielenia kapitalistów od

przedsiębiorców,   zobaczymy   od   razu,   że   niechęć   kapitalistów   pieniężnych   do   pożyczania
przedsiębiorcom według stopy procentowej niższej od uważanej za normalną lub zwykłą, oznacza w
istocie   rzeczy   to   samo   zjawisko,   co   niechęć   kapitalistów-przedsiębiorców,   których   Marks   nazywa
kapitalistami   bez   kwalifikacji   do   inwestowania,   gdy  stopa   zysku   spada   poniżej   zwykłego   poziomu.
Mówiąc ogólnie, istnieją dwa sposoby stwierdzenia, że klasa kapitalistów jako całość zmniejsza swą

Tamże, ss. 266-267.

To, co tutaj nazywamy stopą zysku, jest nazywane zazwyczaj krańcową efektywnością lub produkcyjnością kapitału. Z

przyjętego w niniejszych rozważaniach punktu widzenia różnice między tymi dwoma pojęciami nie są ważne.

Trzymanie pieniędzy w oczekiwaniu na wyższą w przeszłości stopę procentową (lub inaczej – w oczekiwaniu na niższe kursy

papierów wartościowych) nazywa Keynes preferencją płynności z motywów spekulacyjnych.

– 8 –

http://skfm.dyktatura.info/

Paul M. Sweezy – Istota kryzysów kapitalistycznych (1942 rok)

działalność inwestycyjną, gdy stopa przychodu z kapitału spada poniżej pewnego poziomu, mniej lub
więcej ustalonego w danym czasie i miejscu. Wyższość ujęcia Marksa polega na podkreślaniu, iż ten
sposób   postępowania   wypływa   z   najbardziej   istotnych   cech   produkcji   kapitalistycznej,   nie   zaś   ze
szczególnej   formy   organizacji   podaży   i   wykorzystywania   funduszów   kapitałowych.   Nie   ulega
wątpliwości, że wyczerpująca analiza kryzysów jest możliwa tylko przy pełnym uwzględnieniu zjawisk
rynku pieniężnego, stopy procentowej, kredytu etc. Usiłowaliśmy jedynie wykazać to, co współczesna
teoria cyklu gospodarczego często pomija, a mianowicie, że nawet przy braku urządzeń instytucjonalnych,
wywołujących zwyżkę na rynku pieniężnym i wzrost stopy procentowej, produkcja kapitalistyczna będzie
podlegać kryzysom wywoływanym wahaniami stopy zysku. Najważniejszy wniosek, który możemy z
powyższego   dowodu   wyprowadzić,   polega   na   tym,   że   żadne   machinacje   przy   pomocy   systemu
monetarnego nie mogą usunąć kryzysów kapitalistycznych.

4. Dwa typy kryzysów

Jeżeli poprzednia analiza jest prawidłowa, wynika z niej, że przyczyny kryzysów należy szukać w

dziedzinie sił wywierających wpływ na stopę zysku. Istotne znaczenie ma tu oczywiście prawo zniżkowej
tendencji stopy zysku. Wykazaliśmy w rozdziale VI, że proces akumulacji kapitału pociąga za sobą
tendencję stopy zysku do obniżania się. Wydaje się rzeczą oczywistą, że jeżeli ta tendencja nie realizuje
się w sposób ciągły i stopniowy, rezultatem może być kryzys. Ta możliwość będzie rozpatrzona w
najbliższym rozdziale pod ogólnym nagłówkiem „Kryzysy związane ze zniżkową tendencją stopy zysku”.
Należy sobie uświadomić, że zniżkowa tendencja stopy zysku została wyprowadzona przy założeniu, iż
warunki prawa wartości były całkowicie spełnione

, innymi słowy, zakładano w toku całej analizy, że

wszystkie towary są sprzedawane według ich wartości równowagi. Spadająca stopa zysku nie była więc
symptomem braku równowagi w systemie wartości, chociaż gdyby miała prowadzić do kryzysu, stałaby
się przyczyną tego rodzaju braku równowagi.

Jeżeli teraz odrzucimy założenie, że wszystkie towary są sprzedawane według wartości

równowagi, wypłynie inne możliwe źródło spadku rentowności. Kapitaliści mogą nie mieć możliwości
sprzedaży towarów według ich wartości. O tej możliwości dotychczas niemal nie wspominaliśmy, choć
zawarta   jest   ona   w   teorii   wartości.   Sprawa   jest   jasna,   gdy  mówimy   o   pojedynczym   towarze;   jeżeli
wyprodukowano go za wiele, cena rynkowa spada poniżej wartości, a zysk obniża się lub znika. Jeżeli
dzieje się to jednocześnie w dostatecznie dużej ilości przemysłów, rezultatem jest ogólny spadek stopy
zysku,   a   następnie   kryzys.   W   tym   wypadku   jednak   spadek   rentowności   jest   symptomem   braku
równowagi,   spotęgowanego   przez   następujący   potem   kryzys.   Istotna   trudność   polega   na   realizacji
wartości   ucieleśnionej   już,   w   sensie   fizycznym,   w   gotowych   towarach.   Tę   możliwość   rozważamy
szczegółowo w rozdziale X, pod nagłówkiem Kryzysy realizacji.

Jest rzeczą ważną, by uchwycić różnicę między kryzysami związanymi ze zniżkową tendencją

stopy zysku a kryzysami realizacji. Kapitalista sam raczej tej różnicy nie dostrzega; dla niego trudność
polega zawsze na niedostatecznej rentowności, niezależnie od przyczyn tego zjawiska. Lecz z punktu
widzenia analizy przyczynowej te dwa typy kryzysów przedstawiają zagadnienie odmienne. W jednym
wypadku mamy do czynienia z ruchami stopy wartości dodatkowej oraz organicznego składu kapitału,
przy czym system wartości pozostaje nienaruszony; w drugim – mamy do czynienia z dotychczas
nieokreślonymi dokładnie siłami, które prowadzą do powstania ogólnego braku efektywnego popytu na
towary oczywiście nie w tym znaczeniu, że popyt jest niedostateczny, aby nabyć wszystkie oferowane
towary, lecz że jest on niedostateczny, aby je kupić przy wystarczającej stopie zysku. Punktem wyjścia
kryzysu w obydwu wypadkach jest spadek stopy zysku; jednakże przyczyna spadku stopy zysku w
pierwszym wypadku wymaga analizy zupełnie odmiennej od analizy przyczyny spadku stopy zysku w
wypadku drugim.

Operowanie kalkulacją ceny nie wymagałoby żadnych większych zmian we wnioskach otrzymanych na bazie kalkulacji

wartości. Patrz wyżej s. 196 i nast.

– 9 –

http://skfm.dyktatura.info/