~ 1 ~
Zarządzanie i Inżynieria Produkcji
Studia stacjonarne II st.
Grupa ZP-3
Natalia Znojkiewicz
Beata Drzymała
Elastyczne formy zatrudnienia
„Zróżnicowany, elastyczny i wydajny personel jest niezbędny, by sprostać edukacyjnym
wyzwaniom dwudziestego pierwszego wieku.”
Departament Edukacji i Szkoleń Stanu Wiktoria
Umowy pracy mówią o tym gdzie, kiedy i jak praca ma zostać wykonana. Umowy
elastycznego zatrudnienia są alternatywą dla tradycyjnego (od 9 do 17) dnia pracy,
standardowego tygodnia pracy i tradycyjnego miejsca pracy. Te alternatywy mogą pomóc
pracownikom w zachowywaniu równowagi pomiędzy pracą, prywatnymi zobowiązaniami,
planowaną emeryturą, a potrzebami i celami organizacji. Elastyczne formy pracy mogą także
przyczyniać się do zwiększenia skuteczności rekrutacji oraz sprzyjają utrzymaniu cenionych
pracowników w firmie. Umowy elastycznego zatrudnienia przyczyniają się do przyciągania i
zatrzymania wykwalifikowanych pracowników, którzy mogą nie być w stanie pracować w
standardowym lub pełnowymiarowym czasie pracy i zachęcają do zwiększonego
zaangażowania i produktywności za strony pracowników, ze względu na wprowadzenie
równowagi pomiędzy ich obowiązkami zawodowymi i rodzinnymi.
Wprowadzenie rozwiązań pomiędzy pracodawcą, a pracownikiem, opartych o
„elastyczne” zasady, pozwala na utrzymywanie korzyści płynących z zatrudnienia, przy
jednoczesnej redukcji stresu pracownika czy zmniejszeniu absencji. Umowy te są dostępne
dla wszystkich pracowników bez względu na wiek, z wyjątkiem tych, gdzie specyficzne
wymogi pracy oznaczają, iż nie mogą być dostosowane. O sukcesie wdrożenia elastycznych
form zatrudnienia decydują także regularna kontrola oraz systematyczna weryfikacja
funkcjonowania tych form zatrudnienia. Elastyczne formy zatrudnienia rozumiane są jako
uelastycznienie tradycyjnego stosunku pracy np. poprzez uelastycznienie czasu pracy bądź
miejsca pracy lub jako zatrudnienie na innej podstawie niż stosunek pracy (tzw. zatrudnienie
niepracownicze).
~ 2 ~
Za elastyczne (niestandardowe) formy zatrudnienia uznaje się następujące przypadku:
terminowe umowy o pracę (umowa na czas określony, umowa na czas wykonywania
określonej pracy, umowa na okres próbny, umowa na czas zastępstwa pracownika,
umowa sezonowa);
zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy;
zatrudnienie w elastycznych godzinach czasu pracy (zadaniowy czas pracy, skrócony
tydzień pracy, praca weekendowa);
leasing pracowniczy;
umowy cywilnoprawne (umowa zlecenie, umowa o dzieło, umowa agencyjna);
praca nakładcza;
telepraca;
praca na wezwanie;
jobsharing;
worksharing;
jobrotation;
zatrudnienie socjalne i zatrudnienie wspierane;
prace interwencyjne i roboty publiczne.
Terminowe umowy o pracę dają pracodawcy możliwość dostosowywania poziomu
zatrudnienia do aktualnych lub przewidywanych potrzeb związanych z działalnością firmy.
Zapewniają one także pracownikom szereg uprawnień, w tym prawo do urlopu
wypoczynkowego, prawo do wynagrodzenia w okresie niezdolności do pracy na skutek
choroby, prawo do urlopu macierzyńskiego oraz pełen zakres ubezpieczeń społecznych. Taka
umowa o pracę nie wiąże się jednak z obowiązkiem wypłacania pracownikom dodatkowych
odpraw pieniężnych w przypadku zakończenia stosunku pracy z upływem terminu na jaki
dana umowa została zawarta.
Zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy. W tym przypadku strony umowy mogą
określić wymiar etatu dowolnie (maksymalnie pełen etat) dopasowując go do potrzeb
pracodawcy oraz pracownika. Możliwe jest zatrudnienie osób, które nie mogłyby podjąć
zatrudnienia na pełny etat lub jeżeli pracodawca nie potrzebuje pracowników na cały etat.
Prawdopodobieństwo dużej rotacji pracowników, co może mieć wpływ na wyższe koszty
prowadzenia administracji personalnej i wyższe koszty szkoleń. Takie zatrudnienie ogranicza
jednak możliwość rozwoju kariery zawodowej.
~ 3 ~
Zatrudnienie w elastycznych godzinach czasu pracy. Możliwe jest tutaj dostosowanie
wykonywania obowiązków pracowniczych do potrzeb związanych np. z kontynuowaniem
nauki, sprawami rodzinnymi lub dodatkowymi zajęciami zawodowymi.
Leasing pracowniczy występuje gdy firma korzysta z usług agencji pracy tymczasowej -
agencja zawiera umowy o pracę lub umowy cywilnoprawne z osobami, które następnie
wykonują pracę tymczasowo dla konkretnej firmy. Możliwe jest w tym przypadku
dostosowanie stanu zatrudnienia do aktualnych, przy czym często zmiennych potrzeb.
Pracodawca nie ponosi kosztów związanych z administrowaniem sprawami związanymi z
ubezpieczeniami społecznymi oraz dokumentacją pracowniczą. Dla pracowników
tymczasowych to szansa dotarcia i nabrania doświadczenia w renomowanych miejscach
pracy, co prowadzi do poprawy pozycji na rynku pracy.
Umowy cywilnoprawne (umowa zlecenie, umowa o dzieło, umowa agencyjna) najczęściej
stosuje się w momencie, w którym pracodawca nie planuje zatrudniać pracownika na
podstawie umowy o pracę, ale zależy mu na wykonaniu określonych czynności bądź realizacji
jasno określonych zadań. Świadczący pracę posiada większą swobodę podejmowania działań
przez świadczącego pracę, a odmowa wykonania poleceń nie stanowi naruszenia obowiązków
wynikających z umowy. W wypadku umowy cywilnoprawnej nie ma konieczności opłacania
wszystkich składek ubezpieczenia społecznego i udzielania urlopu pracownikowi.
Umowa zlecenie jest umową zawieraną na czas określony, polegająca na tym, że przyjmujący
zlecenie zobowiązuje się do wykonywania określonych czynności dla zleceniodawcy. Jeżeli
strony nie ustalą inaczej w umowie lub nie wynika to z przepisów szczególnych,
wynagrodzenie należy się zleceniobiorcy po wykonaniu zlecenia. Zawarcie umowy zlecenia,
zamiast umowy o pracę, jest wykroczeniem przeciwko prawom pracownika podlegającym
karze grzywny. Zleceniobiorcy mający inny tytuł do ubezpieczenia składkami emerytalno-
rentowymi np. z umowy o pracę (gdy ich wynagrodzenie z tytułu jest równe lub wyższe
minimalnemu wynagrodzeniu za pracę) oraz studenci do ukończenia 26 roku życia, nie muszą
opłacać składek na ubezpieczenia społeczne – mogą otrzymać wyższą kwotę netto w
porównaniu z osobami zatrudnionymi za taką samą kwotę brutto i opłacającymi składki; nie
występuje obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie chorobowe. Zleceniodawca nie ma
obowiązku płacenia wynagrodzenia za urlop oraz inne przerwy w wykonywaniu pracy. Osoba
wykonująca umowę zlecenie w przypadku zaistnienia szkody odpowiada całym swoim
majątkiem.
~ 4 ~
Umowa o dzieło polega na tym, że wykonawca zobowiązuje się do wykonania określonego
dzieła zaś zamawiający do wypłaty wynagrodzenia (nacisk położony jest na rezultat działania
przyjmującego zamówienie, a nie jedynie na tzw. staranność działania). Stanowi atrakcyjną
formę zatrudnienia zarówno dla pracowników jak i pracodawców ponieważ nie są od tej
umowy odprowadzane składki ZUS, a bez względu na wydatki ponoszone przez
zatrudnionego koszt uzyskania przychodu wynosi minimum 20%. Umowa o dzieło jest
szczególnie ceniona przez artystów i innych przedstawicieli tzw. wolnych zawodów (swoboda
co do miejsca, czasu i sposobu wykonywania swojego świadczenia). Brak tu świadczeń
socjalnych takich jak: wypłaty z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych na
wypadek niewypłacalności pracodawcy, ubezpieczenia chorobowe, emerytalne, rentowe i
wypadkowe, zasiłek dla bezrobotnych. W przypadku wyrządzenia szkody pracodawcy lub
osobie trzeciej zatrudniony na ten rodzaj umowy odpowiada całym swym majątkiem.
Umowa agencyjna jest umową, w której przyjmujący zlecenie agent zobowiązuje się, w
zakresie swojego przedsiębiorstwa, do stałego pośredniczenia za wynagrodzeniem przy
zawieraniu z klientami umów na rzecz dającego zlecenie przedsiębiorcy albo do zawierania
ich w jego imieniu (zleceniodawcy). Mogą ją zawrzeć tylko przedsiębiorcy tzn. osoby
fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, oraz osoby prawne. Wynagrodzeniem agenta
jest prowizja, której wysokość zależy od liczby lub wartości zawieranych umów; strony mogą
jednak w umowie przewidzieć inne uregulowania w tym zakresie. Dobre rozwiązanie dla
osób ceniących sobie niezależność i dobrze zorganizowanych – wynagrodzenie (prowizje)
zależy tylko od nakładu sił, jaki włożą w wykonywanie swoich zobowiązań. Umowa bardzo
ograniczająca agenta w podejmowaniu innego zatrudnienia – z jej specyfiki wynika
domniemany zakaz konkurencji dla agenta.
Praca nakładcza inaczej zwana chałupniczą – jej istotą jest odpłatne wykonywanie przez
osobę, zwaną wykonawcą, na rzecz pracodawcy, zwanego nakładcą określonej pracy, która
wiąże się z czynnościami o charakterze manualnym i dotyczy głównie wytwarzania,
przerabiania lub wykańczania różnego rodzaju artykułów w domu lub innym miejscu
wyznaczonym przez strony, w sposób samodzielny i bez podporządkowania, indywidualnie
lub z pomocą członków rodziny. Zaletą jest swoboda organizacji pracy wykonawcy. Tego
typu praca jest szczególnie polecana osobom, które muszą pozostawać w domu z uwagi na
niepełnosprawność, kobietom sprawującym opiekę nad dzieckiem lub mającym trudności z
komunikacją.
~ 5 ~
Telepraca to sposób organizacji i wykonywania pracy przy użyciu technik informatycznych
w ramach umowy o pracę lub stosunku pracy, gdzie praca, która mogłaby być wykonywana w
zakładzie pracodawcy, jest regularnie wykonywana poza tym zakładem. Zawiera w sobie trzy
elementy: wykorzystanie technik teleinformatycznych i telekomunikacyjnych; pracę poza
zakładem pracy oraz ciągłość tak wykonywanej działalności. Może być stosowana w każdym
rodzaju umowy o pracę - na czas nieokreślony, określony, na zastępstwo, okres próbny, czy
na czas wykonania określonej pracy – decyzja o świadczeniu pracy w tej formie może zostać
podjęta jedynie za zgodą obu stron stosunku pracy, a nie przykładowo w formie
wypowiedzenia zmieniającego. Odstąpienie od świadczenia pracy w formie telepracy może
nastąpić w terminie 3 miesięcy od jej podjęcia, a po tym terminie złożenie odpowiedniego
wniosku przez telepracownika nie jest dla pracodawcy wiążące – strony ustalają wtedy termin
przywrócenia do pracy na poprzednich warunkach. Brak zgody pracownika na świadczenie
pracy w formie telepracy nie stanowi podstawy do wypowiedzenia umowy o pracę.
Telepracownik świadcząc prace w domu może podlegać kontroli ze strony pracodawcy, lecz
tylko po uprzednim poinformowaniu go o tym i wyrażeniu zgody. Pracownik może
wykonywać pracę w domu, sam ustala sobie godziny pracy (liczy się efekt a nie czas pracy),
nie musi dojeżdżać do pracy, co oznacza nie tylko oszczędność czasu, lecz jest szczególnie
istotne z punktu widzenia niepełnosprawnych pracowników a także kobiet z dziećmi, które
nie muszą zatrudniać opiekunki; przestaje być istotny wiek i wygląd pracownika. Pracownik
nie jest ograniczony tylko do świadczenia pracy na terenie swojego miasta czy województwa i
może pracować w dowolnym miejscu w kraju czy na świecie, stając się niezależnym od
zjawiska bezrobocia w danym rejonie. Pracodawca jest zobowiązany dostarczyć
telepracownikowi sprzęt niezbędny do wykonywania pracy w formie telepracy, ubezpieczyć
sprzęt, pokryć koszty związane z instalacją, serwisem, eksploatacją i konserwacja sprzętu
oraz zapewnić telepracownikowi pomoc techniczną i niezbędne szkolenie w zakresie obsługi
sprzętu. Wyróżnić można: telepracę domową, kiedy pracownik lub zleceniobiorca wykonuje
swoją pracę w domu (mieszkaniu); telepracę wykonywaną w innym wyznaczonym miejscu;
telepracę wahadłową, zwaną również przemienną, gdy część pracy wykonywana jest w domu,
a część w siedzibie firmy; telepracę mobilną, gdy praca wykonywana jest w podróży lub u
odbiorców, czy klientów – pracownik nie ma wówczas głównego miejsca pracy.
Praca na wezwanie nie jest świadczona ciągle i systematycznie – odbywa się tylko w
przypadku nagłego zapotrzebowania na nią. Pracodawca może w każdej chwili wezwać
pracownika, który musi, w związku z tym, być zawsze osiągalny; ten rodzaj pracy znajduje
~ 6 ~
zastosowanie m.in. w handlu, hotelarstwie, turystyce. W polskim prawie pracy nie ma
uregulowań dotyczących pracy na wezwanie – zbliżoną forma są dyżury pracownicze (osoba
pełniąca dyżur pozostaje w gotowości do wykonywania pracy poza normalnymi godzinami
pracy; dyżur może być pełniony w zakładzie pracy, w domu lub w innym miejscu
wyznaczonym przez pracodawcę, ale jest uzupełnieniem pracy w normalnych godzinach) oraz
pogotowie pracy. W krajach Unii Europejskiej można wyróżnić dwa rodzaje pracy na
wezwanie: umowa o pracę zawarta jest między stronami, a praca świadczona jest tylko w
przypadku wezwania pracownika do niej (w ramach trwania umowy mogą wystąpić przerwy
w świadczeniu pracy) oraz podpisanie umowy przedwstępnej powodującej, że pracownik
zostaje w dyspozycji pracodawcy – w przypadku wystąpienia konieczności świadczenia
pracy, zostaje podpisana właściwa umowa o pracę o charakterze czasowym.
Jobsharing jest pracą na zasadzie dzielenia stanowiska, polegającą na tym, iż dwóch lub
więcej pracowników zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy wykonuje jednakowe
obowiązki w ramach jednego stanowiska pracy. Popularne zastosowanie to ochrona obiektów,
praca przy taśmie montażowej, obsługa sekretariatów, obsługa punktów kontaktu z klientami.
To rozwiązanie dla matek wychowujących małe dzieci, osób odchodzących na emeryturę,
absolwentów zaczynających pracę, studentów oraz dla wszystkich osób, które z osobistych
przyczyn nie mogą pracować w pełnym wymiarze godzin. Podstawą są umowy zawierane
pomiędzy pracodawcą a zainteresowanymi pracownikami określające ryczałtowe
wynagrodzenie i wymiar czasu pracy. Pracownicy najczęściej dzielą wynagrodzenie i inne
świadczenia związane z pracą proporcjonalnie do wykonywanej pracy lub według innych,
indywidualnych, specjalnych ustaleń.
Worksharing to rozdzielenie pracy pomiędzy pracowników – pracownicy godzą się na
zmniejszenie wymiaru czasu pracy, a co za tym idzie ograniczenia wynagrodzeń w celu
uniknięcia zwolnień. Jest to rozwiązanie tymczasowe stosowane w celu utrzymania
zatrudnienia do momentu wzrostu zapotrzebowania na pracę.
Jobrotation, czyli rotacja pracy. Jest systemem kształcenia ustawicznego i pracy, w którym
osoba bezrobotna jest szkolona w celu zastąpienia pracowników w przedsiębiorstwach na
czas ich pobytu na kursach doskonalenia zawodowego i szkoleniach. Przechodzenie
pracowników systematycznie przez różne stanowiska pracy w przedsiębiorstwie w celu
rozwoju i pogłębienia swoich umiejętności i doświadczeń.
~ 7 ~
Zatrudnienie socjalne i zatrudnienie wspierane jest kierowane do osób wykluczonych lub
zagrożonych wykluczeniem społecznym. Po zakończeniu zajęć w centrum integracji lub w
uzasadnionych przypadkach przed ich zakończeniem, urząd pracy kieruje uczestnika zajęć do
pracy u pracodawcy lub w centrum i refunduje określony procent wynagrodzenia skierowanej
osoby.
Prace interwencyjne i roboty publiczne opierają się na współpracy pracodawcy z urzędem
pracy i polegają na refundacji części kosztów zatrudnienia pracownika.
Wymienione formy zatrudnienia dają pracodawcy możliwość dostosowywania liczby
osób zatrudnionych w firmie do zmieniających się warunków, w których funkcjonuje
przedsiębiorstwo. Efektem ich stosowania powinno być obniżanie kosztów, przy utrzymaniu
lub wzroście jakości pracy.
Korzyści wynikające z elastycznych form zatrudnienia
Praca dzielona (Job sparing):
Korzyści:
różnorodne umiejętności i doświadczenie w ramach jednej pensji;
rozmaite poglądy na jedną pracę;
wzajemne wsparcie;
wzajemny monitoring i rozwój;
zwiększona motywacja;
możliwość zastępstwa w przypadku nieobecności;
zwiększa morale personelu i redukuje absencję w pracy.
Wady:
zwiększony udział koordynacji i zarządzania;
trudny do stworzenia taki podział pracy by dopasować umiejętności i
dostosować indywidualne różnice;
komunikacja może być utrudniona;
zapewnienie rozwoju kariery;
załamanie się partnerstwa pracy dzielonej.
~ 8 ~
Praca na pół etatu
Korzyści:
zaspokaja indywidualne potrzeby;
zatrzymywanie i przyciąganie pracowników;
zapewnia elastyczność w zatrudnieniu dodatkowego personelu;
zwiększa zakres umiejętności;
umożliwia stopniowe zmiany np. redukuje obciążenie pracą podczas powrotu z
urlopu macierzyńskiego lub przed przejściem na emeryturę;
jest środkiem zaspokajającym szczególne potrzeby;
zwiększa morale personelu i redukuje absencję w pracy.
Wady:
zwiększony udział koordynacji i zarządzania;
trudności w całkowitym zaangażowaniu we wszystkie działania działu;
kontynuacja i porozumienie;
obniżona elastyczność w planowaniu czasu pracy z powodu mniejszej
dostępności części personelu;
zapewnienie rozwoju kariery.
Telepraca
Korzyści:
zwiększa produktywność;
zwiększa morale i motywacje;
zredukowane koszty;
lepsze wykorzystanie czasu, np. redukuje dojazd;
zatrzymanie wartościowych pracowników;
obniżona absencja;
przyspieszone stosowanie technologii w całym dziale.
Wady:
koszty domowego biura;
kwestie BHP;
kwestie ubezpieczenia i bezpieczeństwa;
~ 9 ~
niedostępność;
osobista i zawodowa izolacja;
niemożliwość rozwoju kariery;
brak dostępu do szkoleń.
Praca mobilna
Korzyści:
środek lepszego dopasowania przepływu pracy i obsadzania stanowisk
personelem;
umożliwia obecność pracowników podczas szczytowego/największego
zapotrzebowania godzin pracy;
środek dostosowywania godzin, by sprostać indywidualnym potrzebom;
środek dostosowywania godzin do zmieniających się potrzeb;
sposób by zatrzymać pełnoetatowe stanowisko jednocześnie zajmując się
różnorodnymi obowiązkami.
Wady:
trudna koordynacja;
jednostki przeliczające się z własnymi siłami próbujące wykonać zbyt wiele;
może maskować potrzebę reorganizacji planów pracy i zmienienia przepływu
pracy.
Podsumowując, do najważniejszych zalet wprowadzenia elastycznych form
zatrudnienia w głównej mierze należy możliwość dostosowywania liczby osób zatrudnionych
w przedsiębiorstwie do zmieniających się warunków w firmie. Pracownikowi, praca w formie
elastycznej umożliwia pogodzenia życia prywatnego z karierą zawodową. Umożliwia
aktywację zawodową osobom, które nie mogą podjąć stałej pracy. Jest to także forma
przeciwdziałania bezrobociu. Wadą jest przede wszystkim zmniejszona ochrona prawna
pracy, do której należą krótsze okresy wypowiedzeń oraz mniejsze odprawy. Pracownicy są
mniej zaangażowani w rozwój firmy oraz mniej identyfikują się z celami firmy. Pracownicy
rywalizują ze sobą ze względu na nietrwałość zatrudnienia, co prowadzi do wysokiego
poziomu stresu. Pracodawcy nie dbają o pracownika, miejsce pracy jest „gorsze”, a dochody
są niższe.
Elastyczna praca jest okazją do ożywienia rynku pracy i wyrównania na nim szans
potencjalnych pracowników, jednak wszystkie działania mają szereg zarówno zalet jak i wad.
