pszczoły.pl->Dwumiesięcznik Pasieka
Szukaj
W MOJEJ PASIECE ABECADŁO NAUKA W PASIECE CHOROBY W PASIECE PRODUKTY PASIECZNE ARCHIWUM
W numerze
Wydarzenia
Jubileusz profesora
Jerzego Woyke
Apimondia 2009
Kamiańskie klimaty
W mojej pasiece
Zimowa pasieka
Drzewa i krzewy dla
naszej pasieki
Ul leŜak dla hobbysty,
cz. 1.
Moja metoda
zintegrowanej walki z
Varroa destructor
Pozyskujmy pierzgę
Kalejdoskop
Miody pitne, sycone
czy niesycone?
Z Pasieką w świat
4 000 000 kilo miodu
w 6 tygodni
Międzynarodowe
Kongresy
Pszczelarskie
Apimondii
Nauka w pasiece
Monitorowanie
mikroklimatu rodziny
pszczelej
system WMA, cz. 1.
Wszystko, co o
plastrze i wosku
pszczelim wiedzieć
naleŜy, cz. 4.
Pasieka poleca
Miód i produkty
pszczele dla zdrowia,
urody i podniebienia
Z pasieki do kuchni
Ptysie, sernik z pianką
Historia
Saga rodu Kurpielów
CHOROBY W PASIECE
PROGNOZOWANIE JESIENNEGO PORAśENIA
RODZIN PSZCZELICH PRZEZ warroza VARROA
DESTRUCTOR - na podstawie naturalnej
letniej śmiertelności pasoŜyta
Dynamiczny rozwój warrozy i jej chorobotwórcze
działanie wywiera zdecydowanie ujemny wpływ na
rodzinę pszczelą. Zaatakowany przez samice Varroa i
ich potomstwo czerw rozwija się słabo lub ginie.
Pszczoły wygryzające się z poraŜonego czerwiu są
mniejsze, lŜejsze i Ŝyją krócej; często mają
niedorozwinięte skrzydła i skrócone odwłoki.
Pszczelarz musi stale ograniczać liczbę pasoŜytów w rodzinach. Jednak coroczne i
nadmierne stosowanie środków chemicznych powoduje negatywne następstwa.
Substancje aktywne przedostają się do wosku, miodu i pyłku kwiatowego, co niesie
zagroŜenie i dla konsumentów tych produktów, i dla samych pszczół. Stała obecność
niewielkich ilości akarycydu skumulowanego w wosku działa jak nieprzerwany zabieg
warroabójczy, przyczynia się do uodpornienia pasoŜyta na stosowany preparat.
Z powyŜszych względów zabiegi chemiczne w pasiekach powinno się ograniczać do
niezbędnego minimum, przy czym zabiegów leczniczych nie wolno wykonywać na
krótko przed wystąpieniem i w czasie trwania poŜytków towarowych. Tymczasem przy
duŜym nasileniu inwazji pasoŜyta rodziny pszczele w końcu lipca i w sierpniu mogą być
tak silnie poraŜone, Ŝe zagraŜa to ich egzystencji. W takich rodzinach wczesne
rozpoczęcie chemicznego zwalczania warrozy jest niezbędne nawet jeszcze w czasie
trwania poŜytku, co wiąŜe się z koniecznością rezygnacji z odwirowania miodu.
Dla pszczelarza bardzo waŜna jest moŜliwość oceny przeciętnego poraŜenia rodzin w
pasiece, ale jeszcze waŜniejsza pewność, Ŝe Ŝadna rodzina nie padnie z powodu
choroby. Z obserwacji niemieckich badaczy wynika, Ŝe warunkiem utrzymania
zdrowych rodzin jest liczba samic, która późnym latem nie moŜe przekraczać 3-5 tys.
Metoda oceny poraŜenia powinna zatem wiarygodnie wskazać przekroczenie liczby 3
tys. samic w rodzinie. Stosowane przez długi czas metody oceny poraŜenia próbek
pszczół i czerwiu były bardzo przydatne w wykrywaniu pasoŜytów w rodzinach, ale w
przypadku szacowania poraŜenia były obarczone bardzo duŜym błędem. Pojawiła się
więc potrzeba opracowania prostej metody oceny poraŜenia rodzin pszczelich przez
warrozę, pozwalającej w porę podjąć decyzje o postępowaniu w pasiece.
Ocena poraŜenia rodzin pszczelich przez pasoŜyta na podstawie jego naturalnej
śmiertelności
Badanie osypu na obecność w nim martwych samic Varroa opiera się na zjawisku
naturalnej śmiertelności pasoŜyta. Całkowita długość Ŝycia samicy zmienia się w ciągu
roku. W lecie Ŝyją one 2-3,5 miesiąca, a w zimie 4-6 miesięcy. Naturalny osyp
roztoczy, który moŜna zaobserwować na wkładkach dennicowych bądź na dnie uli, jest
miernikiem rozwoju populacji pasoŜyta i zmienia się w zaleŜności od stopnia poraŜenia
rodziny i pory roku. W miesiącach zimowych ze względu na brak (lub ograniczoną ilość)
w rodzinie czerwiu pasoŜyty nie mają moŜliwości rozrodu, dlatego teŜ osyp naturalny
jest niŜszy niŜ w miesiącach letnich. Przeciętna naturalna śmiertelność w miesiącach
zimowych (listopad - marzec) w stosunku do ogólnego zimowego poraŜenia
wyraŜonego sumą samic w osypie naturalnym w tym okresie i osypie po
warroabójczych zabiegach wiosennych wynosi średnio 13,6% (3,8-40,4%) samic, przy
czym liczba ta jest skorelowana (r = 0,84) z liczbą samic w późnoletnim osypie
naturalnym oraz po jesiennych zabiegach warroabójczych.
Według niektórych badaczy osyp jednej samicy dziennie w okresie późnej jesieni
odpowiada 500 samicom w rodzinie zimującej. śeby jednak populacja pasoŜytów w
sezonie letnim (przy załoŜeniu jej okołodziesięciokrotnego wzrostu w czasie
intensywnego czerwienia matek w okresie od marca do sierpnia) nie przekroczył a 3-4
tys. samic, w rodzinie zimującej nie moŜe zostać więcej niŜ 250 samic, co jest
równoznaczne z osypem naturalnym wynoszącym 0,3-0,5 samicy na jeden dzień w
październiku. W ostatnich latach trudno jednak przewidzieć stopień poraŜenia rodzin na
podstawie zimowego osypu naturalnego. Przy jesiennym zwalczaniu pasoŜyta środkami
warroabójczymi o przedłuŜonym działaniu trudno powiedzieć, czy martwe samice
znajdowane na dnie ula spadły juŜ po zakończeniu zabiegów, wskutek wcześniejszego
stosowania środków chemicznych, czy teŜ wskutek śmierci naturalnej. Wynika z tego,
Ŝe badanie letniego osypu naturalnego i szacowanie na jego podstawie stopnia
poraŜenia rodzin powinno być dokładniejsze niŜ badanie osypu zimowego.
Zdjęcie: Dariusz Teper
Page 1 of 4
Czasopismo pszczelarskie PASIEKA - pszczelarstwo, pszczoły, ule, miód, informacje...
2010-01-13
http://www.pasieka.pszczoly.pl/index.php?s=vjufile&grkat=choroby&artplik=2003_0...
Kącik dla dziadków
i wnuczków
O pszczole, kociczce
Kundzi i kocurku
Tetroniuszu
Kącik kolekcjonera
Rzeźby i figurki z
motywami
pszczelarskimi
Przebieg wielkości osypu naturalnego w badaniach wielu autorów był bardzo podobny.
W badaniach wykonanych w Puławach jego wartości w okresie od maja do lipca
utrzymywały się na niewysokim, jednakowym poziomie. Istotnie zwiększoną naturalną
śmiertelność obserwowano w lipcu i w sierpniu, najwyŜszą we wrześniu, po czym w
październiku poziom osypu spadał do rzędu wartości z miesięcy wiosennych. Ma to
niewątpliwie związek z poraŜeniem i wygryzaniem się czerwiu. Im wyŜszy stopień
poraŜenia czerwiu, tym większa liczba samic w osypie naturalnym, o czym świadczy
występowanie zaleŜności między liczbą pasoŜytów w osypie naturalnym a poraŜeniem
czerwiu (r = 0,64), jak równieŜ poraŜeniem pszczół (r = 0,60). W badaniach
stwierdzono teŜ występowanie związku między liczbą samic w letnim osypie naturalnym
Varroa a końcowym poraŜeniem rodzin wyraŜonym sumą samic znalezionych na
wkładkach dennicowych przed zabiegami chemicznymi i po ich zastosowaniu. Wśród
badaczy zdania na temat moŜliwości dokładnego szacowania stopnia poraŜenia rodzin
przez Varroa są podzielone. Wielu autorów nie znalazło ścisłego związku między liczbą
pasoŜytów w osypie naturalnym a ich liczbą w rodzinie w okresie późniejszym, np. po
ostatnim miodobraniu. Wielu jednak uwaŜa, Ŝe comiesięczne badanie osypu
naturalnego pozwala na kontrolowanie poraŜenia rodzin pszczelich do głównego zabiegu
leczniczego prowadzonego po zbiorach miodu. Zdaniem niektórych autorów pszczelarze
posługujący się metodą oceny naturalnej śmiertelności mogą decydować o konieczności
prowadzenia wcześniejszych zabiegów warroabójczych przed miodobraniem lub tuŜ po
nim. Według nich naturalny osyp pasoŜyta wyŜszy niŜ pięć samic na dobę na przełomie
sierpnia i września wskazuje na konieczność szybkiego wykonania zabiegów
chemicznych, ale osyp niŜszy od jednej samicy na dobę w okresie od początku września
do połowy września pozwala pszczelarzowi zrezygnować z jesiennych zabiegów
chemicznych. Inni uczeni uwaŜają jednak, Ŝe obecność na wkładkach dennicowych juŜ
trzech samic dziennie późną jesienią stanowi wskazówkę do przeprowadzenia zabiegów
leczniczych. Naturalny osyp powyŜej dziesięciu samic na dobę na przełomie czerwca i
lipca oraz lipca i sierpnia oznacza poraŜenie krytyczne groŜące śmiercią rodziny.
Szacowanie końcowego poraŜenia rodzin pszczelich przez Varroa destructor na
podstawie osypu naturalnego pasoŜyta
W Oddziale Pszczelnictwa badano wielkość naturalnej śmiertelności pasoŜyta w okresie
od maja do września. Liczbę pasoŜytów w osypie naturalnym określano, licząc raz w
tygodniu martwe samice pasoŜyta. W końcu sezonu dla ustalenia poraŜenia rodzin
zastosowano warroabójcze środki chemiczne i równieŜ liczono martwe samice Varroa
destructor. Zabiegi chemiczne wykonywano preparatami warroabójczymi dostępnymi w
danym roku badań. Sumę pasoŜytów osypujących się po zabiegach chemicznych
przyjęto za liczbę charakteryzującą poraŜenie rodzin pszczelich w okresie jesiennym.
W trakcie badań zaobserwowano występowanie bardzo duŜej zmienności wśród
badanych rodzin pod względem wielkości osypu naturalnego. Mimo to na podstawie
wielkości osypu naturalnego moŜna było wyodrębnić lata o nasileniu warrozy bardzo
duŜym, duŜym, średnim i małym. Na szczególną uwagę zasługiwał fakt, Ŝe liczba samic
w osypie naturalnym z całego okresu obserwacji (od maja do połowy września) i liczba
samic w osypie po zabiegach chemicznych pozwalała na uszeregowanie lat w tej samej
kolejności pod względem nasilenia inwazji. Uszeregowanie lat pod względem liczby
pasoŜytów w omawianych osypach od największej do najmniejszej oznacza, Ŝe istnieje
między nimi wyraźny związek, czyli większa liczba pasoŜytów w jednym z nich wiąŜe się
z większą liczbą pasoŜytów w drugim (Rys.1).
Obliczone metodą analizy regresji i korelacji liniowej wysokie wartości współczynników
korelacji między osypem naturalnym samic Varroa a ich osypem po zabiegach
chemicznych potwierdzają występowanie silnego związku między badanymi cechami
(1987 - 0,894; 1988 - 0,699; 1989 - 0,401; 1990 - 0,778; 1992 - 0,867; 1995 - 0,731;
1998 - 0,863).
Stwierdzono równieŜ, Ŝe w poszczególnych latach badań wzrostowi osypu naturalnego o
jedną samicę towarzyszył inny przyrost liczby samic w osypie po zabiegach
chemicznych: o dziwo wyŜszy w latach z niŜszym poraŜeniem i niski w latach z wyŜszym
poraŜeniem. Świadczy to o tym, Ŝe w latach z wyŜszym poraŜeniem występują czynniki
hamujące przyrost pasoŜytów. Jednym z nich moŜe być mniejszy rozród pasoŜytów w
sytuacji duŜego ich zagęszczenia w rodzinie pszczelej. Inną przyczyną moŜe być
znaczny ubytek pasoŜytów, które wpływając ujemnie na kondycję robotnic, giną wraz z
nimi poza ulem, a więc nie dostają się do osypu naturalnego. W przeprowadzonych
badaniach oszacowano jesienne poraŜenie rodzin pszczelich na podstawie osypu
naturalnego pasoŜytów, kontrolowanego w okresie letnim, posługując się najprostszym
modelem matematycznym, jakim jest równanie regresji pierwszego stopnia. RóŜnice
między tak oszacowanym poraŜeniem jesiennym a poraŜeniem rzeczywistym były
bardzo niewielkie, wynosiły bowiem zaledwie 0,3-3,5%. Wyjątek stanowił rok 1998 z
bardzo niskim poraŜeniem, w którym wartość szacowana (354 pasoŜyty) była
ponaddwukrotnie wyŜsza niŜ rzeczywista liczba samic w osypie po zabiegach
chemicznych (146 pasoŜytów).
Rysunek 1. Średnia liczba samic Varoa destructor w osypie naturalnym i po zabiegach
chemicznych.
Page 2 of 4
Czasopismo pszczelarskie PASIEKA - pszczelarstwo, pszczoły, ule, miód, informacje...
2010-01-13
http://www.pasieka.pszczoly.pl/index.php?s=vjufile&grkat=choroby&artplik=2003_0...
Dobowy osyp naturalny jako wskaźnik jesiennego poraŜenia pasieki
Kontrola osypu naturalnego w ciągu całego sezonu byłaby trudna do zrealizowania w
pasiekach, znacznie łatwiej jest natomiast kontrolować osyp naturalny w ciągu
jednego, dwóch, trzech czy czterech tygodni. W literaturze poleca się zbieranie osypu
naturalnego przez okres około pięciu dni i na tej podstawie wyliczanie dobowego osypu
naturalnego.
W badaniach Oddziału Pszczelnictwa stwierdzono jednak, Ŝe tak krótki okres pomiaru
osypu naturalnego jest niewystarczający, gdyŜ podczas cotygodniowej kontroli osypu
naturalnego w części rodzin nie znajdowano ani jednej martwej samicy. Sprawiało to
wraŜenie, Ŝe nie było w nich pasoŜytów. Okazało się to nieprawdziwe w końcu sezonu,
po zastosowaniu środków chemicznych dla ustalenia liczby pasoŜytów obecnych w
rodzinach przed zazimowaniem. DłuŜsze okresy obserwacji pozwoliły na uniknięcie
przypadkowych wahań w wartościach dobowego osypu naturalnego. Do szacowania
jesiennego poraŜenia rodzin przez pasoŜyta w badaniach Oddziału Pszczelnictwa
wybrano zatem dane z trzytygodniowych okresów obserwacji, które były bardziej
wiarygodne niŜ osyp dobowy wyliczony z okresów jedno - i dwutygodniowych, a mniej
pracochłonne niŜ badanie osypu dobowego z okresów czterotygodniowych. Jednak
dobowy osyp naturalny wyliczony z dwutygodniowych okresów obserwacji mógłby być
przydatny w szacowaniu jesiennego poraŜenia rodzin przez pasoŜyta, o czym świadczą
wysokie wartości współczynników korelacji między tak obliczonym osypem naturalnym
a osypem po zabiegach chemicznych.
Po obliczeniu zaleŜności między dobowym osypem naturalnym (wyliczonym z
trzytygodniowych okresów obserwacji) a osypem po zabiegach chemicznych
stwierdzono, Ŝe moŜna wyodrębnić dwa okresy róŜniące się ścisłością związku między
tymi wielkościami wyraŜonym wartościami współczynników korelacji. W pierwszym
okresie od początku sezonu (czyli od maja) do połowy czerwca większość stanowiły
współczynniki niskie i nieistotne, co świadczy o braku związku. Dopiero w drugiej
połowie sezonu - od połowy czerwca do września - związek między dobowym osypem
naturalnym (wyliczonym z trzytygodniowych okresów obserwacji) a osypem po
zabiegach chemicznych był istotny.
Uwzględniając zatem wartości osypu naturalnego z krótszych okresów obserwacji w
lipcu (L1,2,3) i w sierpniu (S1,2,3), oszacowano jesienne poraŜenie rodzin i porównano
je z poraŜeniem rzeczywistym. Stwierdzono, Ŝe wartości jesiennego poraŜenia,
szacowanego na podstawie dobowego osypu naturalnego samic Varroa destructor, były
prawie w kaŜdym roku badań wyŜsze w porównaniu z poraŜeniem rzeczywistym
(wyŜsze o 8-351 sztuk pasoŜytów w lipcu i o 102-223 sztuk pasoŜytów w sierpniu).
Tylko w jednym przypadku (rok 1988, pierwsza dekada lipca) szacowane poraŜenie na
podstawie letniego naturalnego dobowego osypu w lipcu było niŜsze od rzeczywistego.
W tym roku badań, przy niskim stosunkowo dobowym osypie naturalnym w lipcu
(0,05-3,48), równieŜ szacowane poraŜenie (451-1758) nie budziłoby zastrzeŜeń.
Tymczasem rzeczywisty maksymalny osyp po zabiegach chemicznych (2463) był
wyŜszy, a straty rodzin w tym roku wynosiły 36%. Jednak osyp naturalny w roku 1988
przebiegał nietypowo. Jego wartości średnie do połowy lipca utrzymywały się niemal na
jednakowym poziomie, zaczęły gwałtownie wzrastać dopiero w końcu lipca, osiągając
we wrześniu średnio 11,96 samic na dobę, a więc niewiele mniej niŜ w roku 1990, w
którym wystąpiło najsilniejsze poraŜenie rodzin pszczelich. OtóŜ w 1990 r., przy
średnim dobowym osypie 3,74 (0,10-17,57), maksymalne przewidywane poraŜenie
rodzin wyniosłoby 7128 samic Varroa destructor na jesieni, a więc przekroczyłoby
krytyczne poraŜenie dla warunków europejskich. I rzeczywiście tak było, poniewaŜ
straty rodzin w 1990 r. Wynosiły 70%. Podobne zaleŜności między dobowym osypem
naturalnym w lipcu a osypem po zabiegach chemicznych występowały równieŜ, gdy
został uwzględniony sierpniowy osyp naturalny (S1,2,3), przy czym zgodność między
szacowanym jesiennym poraŜeniem rodzin a rzeczywistą liczbą pasoŜytów martwych
po zabiegach chemicznych jest tu nawet większa.
Stosunkowo
niewielkie
odchylenia
wartości
szacowanego jesiennego poraŜenia rodzin pszczelich
od poraŜenia rzeczywistego, tj. od liczby samic
Page 3 of 4
Czasopismo pszczelarskie PASIEKA - pszczelarstwo, pszczoły, ule, miód, informacje...
2010-01-13
http://www.pasieka.pszczoly.pl/index.php?s=vjufile&grkat=choroby&artplik=2003_0...
martwych po zabiegach chemicznych, świadczą o
tym, Ŝe moŜna przewidzieć wielkość jesiennego
poraŜenia z dość duŜą dokładnością oraz opracować
tabele prognostyczne informujące o jesiennym
poraŜeniu pasiek przez pasoŜyta Varroa destructor.
Taką tabelę opracowano na podstawie letniego
dobowego naturalnego osypu pasoŜytów wyliczonego
z trzytygodniowych okresów obserwacji (tabela).
Podaje ona przewidywane jesienne poraŜenie rodzin
pszczelich (liczbę pasoŜytów), gdy średni dobowy
osyp naturalny w róŜnych okresach obserwacji
wynosi 1,2,3,.......12 samic Varroa destructor. Zamieszczone w tabeli liczby są
wielkościami przeciętnymi.
Zrozumiałe jest, Ŝe przewidywane wielkości jesiennego poraŜenia rodzin pszczelich są
obarczone pewnym błędem, poniewaŜ na przyrost populacji pasoŜyta mają wpływ
liczne czynniki modyfikujące jego rozród. Wpływają one zarówno na wielkość poraŜenia
w danym roku, jak i na dynamikę osypywania się pasoŜytów w poszczególnych
terminach i latach badań. Jednak róŜnice między szacowanym jesiennym poraŜeniem
rodzin a rzeczywistym nie przekraczają (400 pasoŜytów. Wpraktyce zatem dla
ustalenia, jakie jest poraŜenie pasieki, tj. Czy Varroa zagraŜa egzystencji rodzin, czy
teŜ nie budzi obaw o ich przygotowanie do zimy, nie jest konieczne obliczanie wielkości
jesiennego poraŜenia rodzin pszczelich. Wystarczy kierować się wielkością średniego
dobowego osypu naturalnego.
Dane zamieszczone w tabeli sugerują, Ŝe dobowy osyp naturalny w lipcu wyliczony z
trzytygodniowych okresów obserwacji dość wiernie odzwierciedla stopień poraŜenia.
Osyp wynoszący w tym miesiącu siedem lub osiem samic Varroa destructor na dobę
świadczy o wysokim poraŜeniu rodzin. Dobowy osyp powyŜej 10 samic na przełomie
lipca i sierpnia oznacza poraŜenie krytyczne. Przy takim dobowym osypie naturalnym
konieczne jest podjęcie zabiegów chemicznych jak najwcześniej po ostatnim
miodobraniu, nie później jednak niŜ w połowie sierpnia.
Tabela. Szacowane jesienne poraŜenie rodzin pszczelich przez Varroa Destructor na
podstawie
dobowego
osypu
naturalnego
pasoŜyta
wyliczonego
z
okresów
trzytygodniowych
M-maj; C-czerwiec; L-lipiec; S-sierpień; W-wrzesień; 1,2,3,4,5-kolejne tygodnie
Pasieka 2/2003
««
powrót
Okres
obserwacji
Przewidywana liczba samic Varroa Destructorobecnych w rodzinach
jesienią obliczona na podstawie dobowego osypu naturalnego
wyliczonego z kolejnych trzytygodniowych okresów obserwacji
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
C4,L1,2
840 1337 1834 2331 2827 3324 3821 4318 4814 5311 5808 6305
L1,2,3
813 1194 1575 1956 2337 2719 3100 3481 3862 4243 4624 5005
L2,3,4
828 1224 1620 2015 2411 2807 3202 3598 3994 4389 4785 5181
L3,4,5
757 1103 1449 1795 2141 2487 2833 3179 3524 3870 4216 4562
L4,5,S1
690 963
1235 1507 1780 2052 2324 2597 2869 3142 3414 3686
L5,S1,2
619 870
1121 1372 1622 1873 2124 2375 2625 2876 3127 3378
S1,2,3
532 719
906
1093 1280 1467 1654 1842 2029 2216 2403 2590
S2,3,4
497 629
760
891
1023 1154 1285 1417 1548 1679 1811 1942
S3,4,W1
448 552
657
761
886
971
1075 1180 1284 1389 1493 1598
S4,W1,2
441 545
629
723
817
911
1005 1099 1193 1287 1381 1475
Małgorzata Bieńkowska
©2003-2010 Dwumiesięcznik "PASIEKA" - portal www.pszczoly.pl
Page 4 of 4
Czasopismo pszczelarskie PASIEKA - pszczelarstwo, pszczoły, ule, miód, informacje...
2010-01-13
http://www.pasieka.pszczoly.pl/index.php?s=vjufile&grkat=choroby&artplik=2003_0...