WYBRANE ASPEKTY W OKRESIE OD URODZENIA 

DO UZYSKANIA DOJRZAŁOŚCI PŁCIOWEJ  – CZ. I

Streszczenie

Abstract

Prawidłowa opieka oraz żywienie szczeniąt i kociąt od urodzenia do 
osiągnięcia dojrzałości hodowlanej decyduje o zdrowiu, zdolności 
użytkowej i płodności osobników dorosłych. W tym okresie życia 
szczeniąt i kociąt często popełnia się wiele błędów żywieniowych. 
Błędów tych nie można już później praktycznie naprawić. Dlatego 
niniejsza praca prezentuje ważniejsze zagadnienia związane 
z optymalnym żywieniem i odchowem szczeniąt i kociąt na po-
szczególnych etapach ich rozwoju. W pracy szczególną uwagę 
zwrócono na żywienie osobników osieroconych i odsadzonych. 
Prezentujemy również najczęściej występujące zaburzenia w od-
żywianiu rosnących szczeniąt i kociąt.

Proper care and feeding puppies and kittens straight from birth till 
reproductive maturity condition health and reproductive performan-
ce of adult animals. In these periods of puppies’ and kittens’ life 
many nutritional mistakes are often made – and later it is virtually 
impossible to correct them. Hence this paper presents the most 
important aspects connected with feeding and rearing of puppies 
and kittens. The authors focus on feeding orphaned and weaned 
animals. They also present most frequently occurring nutritional 
disorders of growing puppies and kittens. 

Słowa kluczowe

Key words

szczenięta, kocięta, żywienie, zaburzenia żywieniowe

puppies, kittens, nutrition, nutritional disorders

 nad kociętami i szczeniętami 

Żywienie i opieka

hodowlana

28

EONATOLOGIA

N

WETERYNARIA

W PRAK TY CE

MAJ-CZERWIEC • 3/2006

O

KRES

 

ŻYCIA

 

SZCZENIĄT

 

I

 

KOCIĄT

 

OD

 

URODZENIA

 

DO

 

ODSADZENIA

 

OD

 

MATKI

Nowo narodzone, zdrowe szczenię 
lub kocię po znalezieniu brodawki gru-
czołu sutkowego matki zaczyna natych-
miast ssać. Młode cechują się pełnym 
wigoru, aktywnym odruchem ssania. 
Ślepe oseski poszukują sutków mat-
ki, kierując się przy tym bodźcami ter-
micznymi i zapachowymi (feromony), 
(1). Hodowca powinien umożliwić ose-
skom jak najszybsze, jeszcze w trakcie 
trwania porodu, odnalezienie broda-
wek sutkowych i w miarę potrzeby 
pomagać w tym sztukom słabym. Ab-
solutnie niezbędne jest dopilnowanie 
przez hodowcę, aby siara wydziela-
na w czasie pierwszych 24-48 godzin 
znalazła się w przewodzie pokarmo-
wym osesków, dopóki nie posiadają 
one zdolności do trawienia białka (2). 
Należy tak postępować, ponieważ łoży-
sko suki tylko w minimalnym stopniu 
umożliwia przenikanie białek odpor-
nościowych do płodów w macicy (3). 
Siara zawiera przeciwciała i związki 

pada okres dużych przyrostów masy 
ciała młodych. Mleko suki jest niewy-
starczające dla prawidłowego rozwoju 
ich organizmów, co z kolei wiąże się 
z wymogiem podawania szczeniętom 
dodatkowej, łatwo przyswajalnej karmy 
stałej, obok mleka matki (1). 

Na nieadekwatne odżywianie spo-

wodowane niską jakością mleka matki 
wskazuje ciągły płacz, skomlenie, niska 
aktywność ruchowa oraz mniejsza niż 
przewiduje norma dla danej rasy masa 
ciała młodych. W przypadku, gdy zdro-
we szczenięta i kocięta nie przybierają 
na wadze w sposób właściwy, o czym 
najlepiej informuje codzienne ważenie 
kontrolne (fot. 3), należy rozpocząć do-
karmianie młodych pokarmem innym 
niż mleko ich matki. Szczenię powinno 
przybierać od 2 do 4 g na dobę na 1 kg 
oczekiwanej masy osobnika dorosłe-
go danej rasy. Np. jeżeli osobniki do-
rosłe tej rasy ważą 15 kg, to szczenięta 
powinny przybierać od 30 do 60 g na 
dobę w ciągu pierwszych pięciu mie-
sięcy życia. Kocięta, które nie przybie-
rają na wadze od 10 do 15 g dziennie, 

przeczyszczające umożliwiające usu-
nięcie smółki. Oseski wchłaniają prze-
ciwciała z siary matek przez pierwsze 
24-36 godzin (1), (fot. 1).

Zdrowe szczenięta i kocięta w pierw-

szych dwóch tygodniach powinny tylko 
ssać i spać. W pierwszych dniach ży-
cia oseski ssą matkę z częstotliwością 
6-12 razy na dobę, spożywając średnio 
15 ml mleka suki na 100 g masy ciała (1). 
Z wiekiem ssą coraz rzadziej, w 2. tygo-
dniu życia ośmiokrotnie, od 4. tygodnia 
sześciokrotnie, a pod koniec 6. tygodnia 
pięciokrotnie w ciągu doby (Donath, cyt. 
za 2), (fot. 2a, 2b).

Dobrze odżywiana i znajdująca się 

w dobrym stanie zdrowia matka za-
spokaja zapotrzebowanie młodych na 
składniki pokarmowe do 3.-4. tygo-
dnia życia szczeniąt i 4. tygodnia życia 
kociąt. Mleko suki jest optymalnym 
pokarmem do 2.-4. tygodnia życia ose-
sków. Produkcja mleka u suki spada 
około 5. tygodnia po porodzie, a szcze-
nięta zaczynają być wtedy przez sukę 
rzadziej i na krótszy okres dopuszcza-
ne do ssania (4). W tym czasie przy-

dr n. wet. Wiesław Bielas, lek. wet. Marta Siemieniuch

Katedra i Klinika Rozrodu Chorób Przeżuwaczy i Ochrony Zdrowia Zwierząt 
Wydziału Medycyny Weterynaryjnej Akademii Rolniczej we Wrocławiu

WETERYNARIA

W PRAK TY CE

NEONATOLOGIA

29

MAJ-CZERWIEC • 3/2006

płaczą, są niespokojne, słabe, apatyczne 
– świadczą swoim zachowaniem, iż są 
niedożywione przez kocicę. 

Szczenięta i kocięta można dożywiać 

zarówno przy pomocy suchych karm 
przemysłowych (fot. 4), jak i pożywienia 
przygotowywanego w warunkach domo-
wych. W przypadku szczeniąt przecho-
dzenie z mleka matki na pokarm stały 
powinno przebiegać stopniowo, począw-
szy od trzeciego tygodnia u ras miniatu-
rowych, a od czwartego tygodnia u ras 
dużych. W razie potrzeby można do-
karmiać młode, gdy otworzą oczy (2, 4). 
Na początku dokarmiania szczeniąt do-
datkową karmę zadaje się raz dzien-
nie, stopniowo zwiększając podaż, aż do
4-5 razy dziennie pod koniec czwarte-
go tygodnia życia. Szczenięta powinny 
otrzymywać w tym czasie papkę w skła-
dzie: 3 części wody plus 2 części karmy 
puszkowanej dla ich grupy wiekowej. 
Papkę należy umieszczać w płytkich na-
czyniach, zachęcając młode do jedzenia. 
Gdy szczenięta nauczą się chłeptać pap-
kę, należy całkowicie zaprzestać rozrze-
dzania karmy puszkowej wodą. Opiekun 

szczeniąt może zachęcać je do jedzenia, 
przystawiając lub wkładając karmę do 
pyszczków (4). 

Karmę stałą można podawać w for-

mie gotowanego i rozdrobnionego mięsa 
chudego, twarogu, żółtka jaja, gotowa-
nych płatków owsianych lub preparatów 
mlekozastępczych. Dokarmianie rozpo-
czyna się od umieszczenia małych ilo-
ści pokarmu przed pyszczkiem leżącego 
oseska (1).

Sawosz rekomenduje dokarmianie 

szczeniąt w trzecim, czwartym tygodniu 
najpierw mlekiem zastępczym, a na-
stępnie mięsem i pokarmami stałymi 
w zależności od liczby zwierząt w mio-
cie i kondycji matki, pamiętając, iż do 
ósmego tygodnia życia szczenięta sła-
biej wykorzystują pokarmy węglowo-
danowe (5). 

Christiansen zaleca dodatkowe dokar-

mianie szczeniąt od czwartego tygodnia 
życia, pokarmem w formie mieszaniny 
mleka krowiego i rozdrobnionego mięsa 
z żółtkiem jaja kurzego. Masa tego pokar-
mu powinna początkowo wynosić 2 g na 
dobę i stopniowo wzrastać (3).

Kocięta zachęca się do jedzenia do-

datkowego pokarmu w wieku 4 tygodni. 
W tym czasie w płytkich pojemnikach 
można podawać papkę z dobrej karmy 
komercyjnej dla małych kociąt w skła-
dzie: 1 część karmy suchej plus 3 części 
mleka lub 2 części karmy z puszki, roz-
mieszanej z 1 częścią mleka. Hodowca 
może zachęcać młode do jedzenia mie-
szanki przez dotykanie ich pyszczkami 
papki lub delikatne umieszczenie palca 
zanurzonego w karmie w mordce zwie-
rzęcia. Gdy kocię zaczyna jeść pokar-
my podawane przez hodowcę, należy 
stopniowo odstawiać mleko, aż mło-
de będzie mogło jeść tylko samą su-
chą karmę bez potrzeby jej specjalnego 
rozrzedzania. 

Według Hoskinsa dokarmianie kociąt 

mięsem i resztkami jedzenia domowego 
jest niewskazane, gdyż powoduje rozbi-
lansownie diety oraz niedobory lub nad-
miary pewnych składników i substancji 
w organizmach rosnących kociąt. Mleko 
krowie jest dla kociąt bardzo dobre i za-
zwyczaj nie powoduje rozstroju przewodu 
pokarmowego w formie biegunek (4). 

Fot. 1

Fot. 2a

Fot. 2b

Fot. 3

Fot. 4

30

EONATOLOGIA

N

WETERYNARIA

W PRAK TY CE

MAJ-CZERWIEC • 3/2006

Ż

YWIENIE

 

ODSADZONYCH

 

SZCZENIĄT

 

I

 

KOCIĄT

Szczenięta i kocięta powinny być cał-
kowicie odseparowane od matki, gdy 
są w stanie samodzielnie jeść. Szcze-
nięta można odsadzać od matki wieku 
od 7 do 12 tygodni, najczęściej następuje 
to w wieku 8 tygodni, chociaż niektórzy 
hodowcy czynią to w wieku 5-7 tygodni 
(1, 2, 5, 6, 7). Wcześniejsze odsadzanie, 
przed 6. tygodniem, powoduje proble-
my behawioralne w życiu dorosłych 
osobników, dlatego najlepiej odsadzać 
w wieku co najmniej 6 tygodni, przy 
bliskim kontakcie z człowiekiem. Waż-
ne jest, aby szczenię kupione przez no-
wego właściciela było karmione w ten 
sam sposób przez pierwsze 7-14 dni. 
Przez ten czas stopniowo przestawia-
my szczenię na żywienie docelowe (8). 
W żywieniu odsadzonych szczeniąt i ko-
ciąt należy stosować tylko komponen-
ty o optymalnej strawności i wysokiej 
wartości biologicznej (8). Oznaką tole-
rowania nowej karmy jest konsystencja 
kału, który nie powinien być wodnisty 
ani spieniony (2, 6). 

Już w początkowym okresie odsadzenia 

szczeniąt dokarmianie musi zaspokajać 
całkowite zapotrzebowanie na energię, 
składniki pokarmowe i związki biolo-
giczne czynne. Po odsadzeniu szczenię 
wykazuje bardzo duże zapotrzebowanie 
na te składniki diety – równe potrzebom 
bytowym dwóch dorosłych psów danej 
rasy (2, 8, 9). 

Po odsadzeniu szczenięta powin-

ny otrzymywać karmę dobrej jakości, 
o stałych porach, przy ciągłym, pełnym 
dostępie do czystej, świeżej wody (2). 
Szczenięta powinny początkowo dosta-
wać dzienną dawkę pokarmu podzieloną 
na 5 porcji. W 3. miesiącu zmniejsza się 
częstotliwość karmień do 4, a w 5. mie-
siącu do 3. Szczenięta powyżej 7. mie-
siąca życia zaleca się karmić dwukrotnie 
w ciągu dnia (8). Hoskins proponuje, aby 
od odsadzenia do 6. miesiąca życia (do 
12. miesiąca u ras olbrzymich) szczenięta 
były karmione co najmniej 3 razy dzien-
nie w regularnych odstępach czasowych, 
zawsze o stałej porze (4). W żywieniu od-
sadzonych szczeniąt niektórzy zalecają 
raczej nieznaczne niedokarmianie niż 
przekarmienie. Ponadto proponuje się, 
aby stały pokarm w miseczkach dostęp-
ny był tylko w określonych porach kar-
mienia, przez 20 minut, a nie przez cały 
dzień (4), (fot. 5).

Karma dla odsadzonych szczeniąt i ko-

ciąt powinna zawierać 80% składników 
strawnych, w tym: 25% białek (kocięta 
35%), 7% tłuszczu (kocięta 17%), 3850 
kcal energii na 1 kg masy ciała (kocięta 
3960 kcal), mniej niż 5% włókna, 1-1,8% 
wapnia, 0,8-1,6% fosforu, z większą za-
wartością wapnia niż fosforu. Dlatego 
w przypadku żywienia szczeniąt tylko 
komercyjną karmą przemysłową po-
dawanie dodatkowych porcji mięsa lub 
resztek pokarmowych jest wysoce nie-
wskazane, ponieważ może doprowadzić 

jednocześnie zarówno do niedoborów, 
jak i do nadmiarów pewnych składników 
w organizmie (4). 

Zapotrzebowanie na energię w pierw-

szej i drugiej połowie wzrostu organizmu 
po odsadzeniu u szczeniąt ras małych, 
średnich i olbrzymich wynosi odpo-
wiednio: 260 i 200 kcal/kg 0,75; 335 i 250 
kcal/kg 0,75 oraz 370 i 300 kcal/kg 0,75. 
Obliczając zapotrzebowanie szczeniąt na 
energię metaboliczną stosujemy potę-
gowanie przez 0,75. Zapotrzebowanie to 
oblicza się ze wzoru 100 × W 0,75, gdzie 
W jest masą ciała psa wyrażoną w kilo-
gramach (8). 

Gotowe karmy dla szczeniąt do 3 mie-

siąca oznaczone są typem „puppy”, po-
wyżej 3 miesiąca oznaczone zaś typem 
„junior”. Szczenięta żywione wyłącznie 
karmą przemysłową nie wykazują nie-
doborów żywieniowych, dlatego wysoce 
niewskazane jest podawanie im dodatko-
wych pokarmów i odżywek mineralno-
-witaminowych (8). 

W żywieniu odsadzonych szczeniąt 

dietą domową, od 8 tygodnia życia stosuje 
się w 2/3 mięso i w 1/3 składniki roślin-
ne. Z mięs preferuje się drobiowe, cielęce 
i wołowe, wymieszane z gotowaną kaszą, 
makaronem i ryżem. Ryby, szczególnie 
morskie oraz karpie, należy skarmiać 
po uprzednim przegotowaniu. Należy 
pamiętać o podawaniu 1 raz w tygodniu 
ściętego żółtka jaja kurzego. Maksymalne 
wzbogacanie mieszanki tłuszczem zwie-
rzęcym oraz olejem roślinnym nie powin-

Fot. 5

Fot. 6

Fot. 8

Fot. 7

32

EONATOLOGIA

N

WETERYNARIA

W PRAK TY CE

MAJ-CZERWIEC • 3/2006

no przekraczać łyżki deserowej na 0,5 kg 
posiłku. Psom rosnącym należy dostar-
czać aminokwasy egzogenne, takie jak: 
arginina, histydyna, lizyna, izoleucuna, 
walina, tryptofan oraz metionina. Nale-
ży pamiętać, iż podawanie w tym czasie 
mleka krowiego usposabia do wystą-
pienia biegunki u szczeniąt, kasza jęcz-
mienna doprowadza zaś do wzdęć (fot. 6). 
Zmielone i ugotowane skorupki jaj są 
idealnym źródłem wapnia. Należy pamię-
tać również o dodawaniu do pożywienia 
mieszanki wapniowo-fosforanowej i pre-
paratów mineralno-witaminowych (8). 
Resztki obiadowe, takie jak sosy, wędli-
ny, słodycze, żółty ser, groch, soja i owoce 
cytrusowe, zawierają czynniki antyżywie-
niowe, np. alergeny. 30 g gorzkiej czeko-
lady może wywołać śmiertelne zatrucie 
3-kilogramowego psa ze względu na za-
wartość teobrominy. Mięso zawiera zbyt 
dużo fosforu w stosunku do wapnia, dla-
tego błędem jest podawanie szczeniakom 
nadmiernej jego ilości (fot. 7), (8). 

Prawidłowe żywienie odsadzonych 

szczeniąt jest bardzo istotne, ponieważ 
błędów żywieniowych tego okresu życia 
psów nie można już później praktycznie 
naprawić. Błędy w żywieniu szczeniąt 
odbijają się w szczególności na zdolno-
ści użytkowej oraz płodności osobników 
dojrzałych (2, 6, 9). 

Podsumowując, w żywieniu szczeniąt 

odsadzonych rekomenduje się ogranicza-
nie dostępności do dobrej karmy tylko do 
określonego okresu czasu, podawanie tyl-

ko pełnowartościowej karmy dla szczeniąt 
rosnących w zależności od ich rasy oraz 
masy oraz unikanie dodatkowego poda-
wania substancji czynnych, takich jak wi-
taminy, makro- i mikroelementy (4).

Podobnie, jak w przypadku szczeniąt, 

również kocięta po odłączeniu od matki, 
które najczęściej ma miejsce w 8. tygo-
dniu, należy żywić przez około 1-2 ty-
godni pokarmem stosowanym przed 
odsadzeniem. Przejście na nową dietę 
powinno być stopniowe i trwać do 2 ty-
godni (7). Małe kocięta powinny być kar-
mione co najmniej 5 razy dziennie, od 
4. miesiąca można liczbę posiłków ogra-
niczyć do 3. Karmy przemysłowe uzna-
nych firm są zazwyczaj zbilansowane pod 
względem składników pokarmowych 
oraz energii i mogą stanowić dla kociąt 
pokarm pełnoporcjowy. 

Dieta domowa powinna być zbilanso-

wana tak, aby pokryć zapotrzebowanie 
kota na wszystkie niezbędne składniki 
oraz energię. Rosnące koty w porów-
naniu do psów wykazują większe zapo-
trzebowanie na argininę, lizynę, taurynę 
i około dwukrotnie większe na metioninę 
i cystynę. Kocięta mogą spożywać białko 
o wysokiej dla nich wartości biologicznej 
w formie surowego mięsa wołowego, cie-
lęcego, baraniny i jagnięciny oraz białka 
jaj. Mięso drobiowe i królicze oraz ryby 
mogą być stosowane jedynie po uprzed-
nim ugotowaniu (7).

U odsadzonych kociąt praktycznie nie 

notuje się problemów z nadmiernym 

wzrostem organizmu spowodowanym 
przekarmieniem. Zdecydowana więk-
szość kociąt nie posiada wilczego ape-
tytu oraz nie należy do tzw. „niejadków”. 
Kocięta posiadające nieograniczony do-
stęp do pożywienia z reguły nie przeja-
dają się, tylko spożywają karmę co kilka 
godzin (fot. 8), (4). Jednak również u ko-
ciąt rosnących można doprowadzić do 
otyłości przez przesadną troskliwość 
hodowców, nadmierną koncentrację 
dodatków smakowo-zapachowych, biał-
ka i/lub energii w karmie, jak również 
przez podawanie jednego posiłku dzien-
nie dla kilku kociąt trzymanych w gru-
pie (7). Dlatego w tym okresie życia 
można stosować żywienie „do woli” na 
zasadzie stałego dostępu kociąt do po-
żywienia tylko w wybranych sytuacjach 
oraz, tak jak i w przypadku szczeniąt, 
należy unikać dodatkowego dodawania 
do posiłków pełnoporcjowych witamin 
i związków mineralnych (4). 

‰

Piśmiennictwo zostanie opublikowane 

wraz z II częścią rtykułu.

dr n. wet. Wiesław Bielas

Katedra i Klinika 

Rozrodu, Chorób Przeżuwaczy

i Ochrony Zdrowia Zwierząt

Wydziału Medycyny Weterynaryjnej AR

we Wrocławiu

50-366 Wrocław, pl. Grunwaldzki 49

e-mail: wbie@interia.pl

Fot. 9