Facylitacja społeczna i próżniactwo społeczne a funkcjonowanie grup zadaniowych. 

Jak  uczestnictwo  w  grupie  a  także  sama  tylko  obecność  innych  wpływa  na  nasze 

zachowanie?  Aby odpowiedzieć na to pytanie należy wyróżnić dwa sposoby pojmowania pojęcia 

„grupa”:  

  Potoczne - np., kiedy mówimy grupa osób wdarła się do ....; przed sklepem zebrała się 

już grupa oczekujących na otwarcie; grupa gapiów zebrała się koło rozbitego auta sitd. 

Używając terminu grupa w takim kontekście mamy na myśli tzw. grupy niespołeczne, 

czyli takie, w których dwie lub więcej osób znajduje się w tym samym miejscu, w tym 

samym czasie, ale nie współdziała ze sobą (kibice na meczu, gapie) 

  W  znaczeniu  socjologicznym  jako  grupa  społeczna.  W  tym  wypadku  mamy  na 

myśli  pewną  liczbę  osób,  która  współdziała  ze  sobą  oraz  współzależy  od  siebie  w  tym 

sensie,  że  w  zaspokajaniu  potrzeb  i  osiąganiu  celów  musi  na  sobie  polegać.  Można 

powiedzieć,  że  zadaniem  grup  społecznych  jest  działanie  na  rzecz  dobra  wspólnego. 

Okazuje się jednak, że nie zawsze grupie udaje się podejmować najlepsze decyzje. 

 

Znaczenie potoczne: 

Idąc ulicą mamy wokół siebie obcych ludzi. My również jesteśmy dla nich obcy.  Wydaje 

nam się w związku z tym, że nie ma tu żadnego wzajemnego wpływu. Jednak kiedy widzimy 

osobę rzucającą papierek na ulicę zamiast do kosza czy spluwającą na chodnik oceniamy ją 

jako co najmniej niezbyt kulturalną. Jeśli my dokonujemy ocen, to musimy liczyć się z tym, 

że  nasze  zachowanie  również  może  podlegać  takiej  ocenie.  W  ten  sposób  doszliśmy  do 

pojęcia  facylitacji  społecznej.  Jest  to  napięcie  wynikające  z  obecności  innych 

i, w związku  z  tym,  możliwości  oceny  naszego  działania,  co  powoduje  lepsze  wy  konanie 

zadań łatwiejszych, ale też gorsze - zadań trudnych. 

Występowanie  tego  zjawiska  zostało  potwierdzone  eksperymentalnie.  Przykładem  jest 

m.in.  eksperyment  przeprowadzony  przez  zespół  pod  kierownictwem  Zajonca.  Badacze 

zbudowali  urządzenie, które miało na celu  zaobserwowanie, jak obecność dużej  liczby 

karaluchów  wpłynie  na  ich  zachowanie.  Urządzenie  przypominało  labirynt,  gdzie  po 

bokach,  za  szybami  znajdowały  się  inne  insekty.  Badacze  obserwowali,  jak  sprawnie 

karaluchy  będą  przemierzały  labirynt.  W  zasadzie  były  to  dwa  labirynty  -  raz  prosty, 

a innym razem z odnogami. Innymi słowy karaluchy miały do wykonania zadanie proste lub 

trudne. Aby pobudzić je do ruchu, w punkcie startu umieszczono silne źródło światła. Kiedy 

karaluchy  były  same  pokonanie  prostego  labiryntu  zajęło  im  więcej  czasu  niż  gdy  były 

obserwowane  przez  inne  insekty.  Jednakże  przy  bardziej  skomplikowanym  zadaniu  (drugi 

labirynt) sytuacja była odwrotna. Badania przeprowadzane według tego schematu zarówno na 

zwierzętach  jak  i  na  ludziach  pokrywały  się.  Zarówno  ludzie  jak  i zwierzęta  pracują  gorzej 

w obecności innych, jeśli zadanie jest trudne. 

 

Jak  wytłumaczyć  fakt,  że  w  przypadku  zadań  dobrze  wyuczonych  obecność  innych 

przyczynia się do poprawy wykonania zadania a w przypadku zadań słabo wyuczonych czy też 

nowych  obecność  innych  wpływa  na  pogorszenie  wykonania  zadania.  Zajonc  zaproponował 

następujące wyjaśnienie: 1. Obecność innych podwyższa  pobudzenie psychiczne ludzi, czyli 

naszą  witalność.  2.  W  trakcie  takiego  pobudzenia  można  łatwo  wykonywać  czynności  proste, 

jednak trudno sobie poradzić z zadaniami nowymi czy skomplikowanymi.  

Przykład: Czteroosobowe grupy studentów obserwowały z pewnej odległości grających na 

sali bilardowej bilardzistów. Wyróżnili wśród nich takich, którzy reprezentowali wysoki poziom 

(co  najmniej  2/3  trafnych  uderzeń)  oraz  nowicjuszy,  którzy  mieli  nie  więcej  niż  1/3  trafnych 

uderzeń. Od czasu do czasu obserwatorzy podchodzili w pobliże stołu bilardowego i patrzyli na 

grających z bliska. Co się stanie, gdy grający sobie spokojnie zauważą cztery nieznane im osoby 

otaczające  stół  i  przyglądające  się  ich grze?  Zgodnie  z teorią  facylitacji  należy oczekiwać, że 

u wytrawnych graczy pobudzenie związane z obecnością innych  przyczyni się do poprawy gry 

a u początkujących będzie na odwrót -można powiedzieć, że wszystko będzie im niejako lecieć z 

rąk. Takie właśnie wyniki, zgodne z omawianą teorią otrzymano. 

Jako kolejne pojawia się pytanie - dlaczego obecność innych wywołuje poruszenie? Na to 

pytanie badacze udzielają trzech różnych odpowiedzi: 

1.  Pobudzenie może wywołać u nas szczególnego rodzaju żywotność i czujność  

2.  Może uwrażliwić nas na fakt, że jesteśmy poddawani ocenie  

3.  Pobudzenie może rozpraszać naszą uwagę 

Ad l 

Pobudzenie może wywołać u nas szczególnego rodzaju żywotność i czujność Chodzi o to, 

że znajdując się w obecności innych musimy być przygotowani na to, że  zrobią oni coś, na 

co  będziemy  musieli  zareagować.  W  związku  z  tym  znajdujemy  się  w  stanie  podwyższonej 

gotowości. I właśnie ten stan gotowości, czuwania przyczynia się do naszego pobudzenia. Takie 

tłumaczenie odnosi się zarówno do ludzi jak i zwierząt. 

Ad 2 

Może uwrażliwić  nas  na  fakt, że  jesteśmy  poddawani ocenie.  To  tłumaczenie  jest  specyficznie 

ludzkie. Otóż, jednym z problemów związanych z obecnością innych jest uporczywie pojawiające 

się  pytanie  „co  oni  o  mnie  myślą?"  Ten  lęk  przed  oceną  wywołuje  w  nas  napięcie,  czyli 

pobudzenie  i  obawy  wynikające  z tego,  iż  zdajemy  sobie  sprawę,  że  inni  nas  oceniają. 

Zgodnie  z  tym  wyjaśnieniem  nasze  pobudzenie  jest  związane  nie  tyle  z  samą  obecnością 

innych  ludzi  wokół  nas,  ale z tym, że oceniają  nasze  zachowanie.  Ten  czynnik  jest  uznawany 

przez  badaczy  za  jedno  z  wielu  źródeł  pobudzenia  i  nie  tylko  on  tłumaczy  efekty  facylitacji 

społecznej. 

Ad 3. 

Pobudzenie  może  rozpraszać  nasza  uwagę.  To  wyjaśnienie  jest  zbliżone  do  pierwszego, 

w którym mowa była o tym, ze jesteśmy czujni w obecności innych. chodzi o to, że obecność 

innych  rozprasza  naszą  uwagę,  a  szczególny  akcent  położony  jest  na  konflikt,  który  w  nas 

powstaje  w  związku  z  zakłóceniami  w  trakcie  realizowanego  zadania.  Każdy  rodzaj 

zakłóceń  (obecność  innych,  hałas)  utrudnia  koncentrację  na  tym,  co  robimy  i  w  zakresie 

facylitacji społecznej wywołuje podobne efekty jak obecność ludzi. 

Podsumowując:  istnieje  więcej  niż  jedna  przyczyna  pobudzenia  spowodowanego 

obecnością innych. Konsekwencje tego pobudzenia są zaś takie same: gdy jesteśmy w obecności 

innych  osób,  lepiej  wykonujemy  zadania  proste,  dobrze  wyuczone,  ale  gorzej  radzimy  sobie 

z zadaniami trudnymi, wymagającymi opanowania nowych czynności. 

 

Czy obecność innych zawsze prowadzi do pobudzenia? 

Dotychczas mieliśmy do czynienia z sytuacją, w której co prawda inni byli obecni, 

ale  my  działaliśmy  na  własną  rękę  a  naszą  pracę  łatwo  było  określić  i  ocenić.  Przy 

facylitacji  społecznej  obecność  innych  wysuwa  nas  na  plan  pierwszy  sprawiając,  że 

jesteśmy  pobudzeni.  Co  jednak  dzieje  się  wówczas,  gdy  np.  pomagamy  znajomym 

wypchnąć samochód z rowu albo bawimy się w przeciąganie liny? Prowadzone już pod 

koniec XIX wieku badania (Max Rengelman) wykazały, że w sytuacji przeciągania liny 

przez  zespół  mężczyzn  poszczególne  osoby  wkładały  mniej  wysiłku  w  wykonywane 

zadanie niż wówczas, gdy pracowali  samodzielnie. Niemal 100 lat później inni badacze 

(Latane, Wiliams i Harkins  -979)  -  nazwali to zjawisko próżniactwem  społecznym. 

Występowanie  próżniactwa  społecznego  zaobserwowano  wielokrotnie  u  osób 

wykonujących proste zadania, takie  jak: klaskanie, głośne skandowanie, poszukiwanie 

jak  największej  liczby  możliwości  zastosowania  dla  różnych  przedmiotów  itd. 

Próżniactwo  społeczne,  czyli  uspokojenie  wywołane  przekonaniem,  że  przebywanie 

w grupie utrudnia ocenę indywidualnego działania. 

 

To uspokojenie osłabia wykonanie 

zadań  prostych,  lecz  ułatwia  wykonywanie  zadań  trudnych.  Z  czego  wynika 

uspokojenie pojawiające się wówczas, gdy działamy  w  grupie.  Może dzieje  się  tak 

dlatego, że w takiej sytuacji trudno jest nas ocenić? Aby to sprawdzić należy pracę 

grupową  zaplanować  tak,  aby  możliwa  była  ocena  indywidualnego  wkładu  pracy 

każdej  osoby.  Grupę  studentów  poproszono,  aby  krzyczeli  najgłośniej  jak  potrafią, 

sugerując  jednocześnie,  że  badane  są  sensoryczne  skutki  hałasu  wywołanego  przez 

grupę. W jednej grupie studenci sądzili, że krzyczą samodzielnie (mieli zawiązane oczy 

i słuchawki na uszach więc nie mogli się zorientować, co robią inni). W drugiej badanej 

grupce  badani  sądzili  natomiast,  że  krzyczą  wraz  z  pięcioma  znajdującymi  się  z  nimi 

osobami.  Zgodnie  z  oczekiwaniami  zjawisko  próżniactwa  społecznego,  czyli  niższy 

poziom  krzyku  wystąpił  wówczas,  gdy  badani  sądzili,  że  krzyczą  razem  z  innymi. 

Odwrotnie  było,  gdy  badani  byli  przekonani,  że  krzyczą  sami.  W drugiej  części 

eksperymentu te same osoby zostały poinformowane, że znowu będą  krzyczeć  grupowo, 

ale  każdy  otrzyma  mikrofon,  co  umożliwi  zarejestrowanie  siły  głosu  poszczególnych 

osób. Tym razem próżniactwo społeczne nie wystąpiło. 

Zjawisko facylitacji społecznej obserwowano w odniesieniu do zadań prostych oraz 

trudnych. Przeciąganie liny czy wspólny krzyk to przykłady zadań prostych. Co stanie się 

gdy  zadanie  będzie  trudniejsze?  Analizując  poziom  wykonania  zadań  doszliśmy  do 

wniosku, że pobudzenie nie ułatwia wykonywania zadań złożonych. 

Jedną  z  przyczyn  pobudzenia  jest  lęk  przed  oceną.  W  sytuacji,  gdy  rezultaty 

naszego  indywidualnego  działania  trudno  rozpoznać,  wówczas  jesteśmy  bardziej  spokojni. 

Rozumując dalej i biorąc pod uwagę wyniki przytaczanych badań możemy dojść do wniosku, 

że uspokojenie poprawia wykonanie zadań trudnych ale  jednocześnie  - utrudnia  wykonanie 

zadań prostych. Gdy ludzie nie zwracają uwagi na oceny innych, stają się bardziej spokojni. 

Tym  samym  zmniejsza  się  prawdopodobieństwo,  że  ulegną  naporowi  złożonego  zadania 

i dane działanie będą wykonywać lepiej. 

Kolejny  przykład  potwierdzający  omawianą  zależność.  Badacze  poprosili  badanych 

o przebycie  drogi  w  labiryncie  ,  który  pojawił  się  na  monitorze  komputera.  Posłużono  się 

przy  tym  labiryntami  prostymi  i  złożonymi.  W  tym  samym  pomieszczeniu  dwie  osoby 

pracowały  równocześnie  nad  identycznym  labiryntem.  Badacze  części  uczestników 

eksperymentu  zapowiedzieli,  że  będą  indywidualnie  oceniać  pracę  każdego  z  nich, 

wywołując  tym  samym  lęk  przed  oceną.  Druga  grupa  uczestników  była  informowana,  że 

komputer  poda  średnią  wyników  dla  obu  badanych  grup  i  żadna  z  nich  nie  dowie  się,  jak 

wykonała zadanie - w ten sposób zredukowano lęk przed oceną. Należało się spodziewać, iż 

osoby  przekonane,  że  zostaną  podane  jedynie  uśrednione  wyniki  będą  spokojniejsze 

i w rezultacie  dojdzie  do  próżniactwa  społecznego.  Zadanie  proste  będzie  wykonane  gorzej, 

a trudne - złożony labirynt -lepiej. 

Kolejne  -  zasadnicze  dla  praktyka  pytanie:  kiedy  dojdzie  do  polepszenia  a kiedy  do 

pogorszenia  wykonania  zadania  w  sytuacji  obecności  innych?  Należy  tu  wziąć  pod  uwagę 

dwie zmienne:  możliwość indywidualnego oceniania  i prostotę  versus  złożoność  zadania. 

Jeśli  wysiłki  pracownika,  ucznia,  itd.  mogą  zostać ocenione,  wówczas  obecność  innych 

uczyni go czujnym, pobudzi i w konsekwencji doprowadzi do procesu facylitacji społecznej 

-  lepszego  wykonywania  zadań  prostych  i  gorszego  -  złożonych.  Jeśli  inni  są  obecni,  ale 

nie  da  się  ocenić  wkładu  danej  osoby,  wówczas  prawdopodobnie  będzie  ona  bardziej 

odprężona,  co  doprowadzi  do  efektu  próżniactwa  społecznego  i  lepszego  wykonania  zadań 

złożonych oraz gorszego - zadań prostych. 

Poziom 

wykonania 

zadania 

Złożoność zadania 

proste 

złożone 

Możliwość 

oceny 

tak 

LEPSZE 

GORSZE 

nie 

GORSZE 

LEPSZE 

 

Wniosek praktyczny! 

Kierownik  powinien  pamiętać,  że  wskazane  jest,  aby  podwładni  wykonujący 

stosunkowo proste zadanie odczuwali niewielki lęk przed oceną - powinno to przyczynić się 

do  podwyższenia  poziomu  działania.  Nie  należy  organizować  grup  pracowniczych  w  taki 

sposób, który utrudniałby oszacowanie indywidualnego wkładu każdego z pracowników,  

gdyż  wówczas 

może  wystąpić  zjawisko 

próżniactwa  społecznego.  Z  drugiej  strony,  jeśli

 

kierownik chce podwyższyć poziom działania pracowników wykonujących trudne zadania,

 może 

obniżyć  u  nich  lęk  przed  oceną  poprzez  taką  organizację  pracy 

grupy, 

która 

uniemożliw/utrudni ocenę indywidualnego wkładu 

pracy 

każdego z nich. 

 

Rysunek 1. Model facylitacji i próżniactwa społecznego

 

 

 

FACYLITACJA SPOŁECZNA 

PRÓŻNIACTWO SPOŁECZNE 

Obecnośd 
innych 

Możliwa ocena 
indywidualnych 
działao 

Czujnośd  
Lęk przed oceną 
Brak koncentracji - 
konflikt 

Pobudzenie 

Poprawa działania 
w prostych 
zadaniach 

Pogorszenie 
działania w 
trudnych zadaniach 

Słabe działanie 
w prostych 
zadaniach 

Lepsze działanie w 
trudnych 
zadaniach 

Brak 
możliwości 
oceny działania 

Brak lęku 
przed oceną 

Uspokojenie