O. J. Woroniecki 

Sprawności  powstają  świadomie;  operujemy  doświadczeniem;  chcemy  je  zdobyć 
(świadomość  i  wola).  Pozostawiają  pewną  elastyczność.  Nawyki  opanowują  władzę  tak,  że 
zawsze  są  jednakowe,  stereotypowe,  aby  się  od  niego  powstrzymać  trzeba  mieć  wiedzę. 
Wokół sprawności gromadzą się nawyki. 
 
Podział sprawności dotyczących rozumu i woli: 
– fizjologiczne (fizyczne; dotyczące narządów) 
– poznawcze: 



 

teoretyczne  (intelektualne);  sprawności  pierwszych  zasad,  które  są  fundamentami, 
które rozum przyjmuje: wiedza naukowa, mądrość 



 

praktyczne (techniczne): roztropność, cnoty moralne, dwoistość, umiejętność wyboru 

 
Sprawności nabyte to jedność i spójność. Chodzi o charakter moralny człowieka (na początku 
jest  praca trudna  i  nużąca,  ale  potem  jest  już  lepiej).  Człowiek  ma  już  naturalną  bierność  i 
lenistwo.  Trzeba  wziąć  to  pod  uwagę,  to  wynika  z  początkowych  trudności.  Działanie 
sprawia, że to potem staje się łatwiejsze. Ukierunkowanie działa w dwie strony, bo dotyczy 
sprawności dobrych i złych (też przyjemności). 
 
Wewnętrzny umiar w wychowaniu: 
– nie opowiada się za skrajnościami 
–  to  żywotna  elastyczność,  zrozumienie,  że  każde  określenie  np.  cnoty  nie  może  być 
schematem 
 
Umiar: 
– rzeczowy: czyli sprawiedliwość; wszystkie działania powinny być podejmowane z umiarem 
rozumianym jako właściwa miara 
– osobisty (subiektywny): dostosowany do osoby; brak stałych reguł; powinna działać cnota 
roztropności 
 
Umiar działa także w wadach, złych rzeczach. Wtedy sam jest zły i człowiek może sam sobie 
zaszkodzić. 
 
Cnoty: 
– zawierają motyw dobra; powinna być w nich radość 
– gdy jest wraz z nią smutek, cnota jest niedojrzała a nawet fałszywa 
 
Cnoty kardynalne: 
Wszystkie  mają  jeden cel.  Jedna pobudza drugą. Jeżeli pierwsza  i druga  nie domaga, to złe 
skutki widać w innych. Brak którejś z cnót nie znaczy, że człowiek ma zły charakter dopóki 
ktoś nie ustanie w pracy nad nim. 

1.  Roztropność (sfera rozumu) 
2.  Sprawiedliwość (oddać każdemu, co mu się należy) 
3.  Męstwo – siła pozwalająca dążyć do celu (dobra) mimo przeszkód 
4.  Umiarkowanie 

 
Związek cnót przyrodzonych i nadprzyrodzonych: 
– o własnych siłach człowiek nie osiągnie cnót nadprzyrodzonych 
– prawdziwa miłość jest nam dana (miłość do dziecka jest dana), a nie wypracowana 
– człowiek dąży do doskonałości czyli cnót nadprzyrodzonych 

– ludzka natura obarczona jest grzechem pierworodnym 
–  cnoty  nadprzyrodzone  są  mocniejsze,  ale  mogą  przestać  działać,  gdy  odwrócimy  się  od 
religii (cnoty przyrodzone są trwalsze, bo są „zakorzenione w podłożu”; nadprzyrodzone są 
słabiej zakorzenione w człowieku) 
– cnoty przyrodzone są bardziej kruche, narażone na utratę, słabsze, ale bardziej zakorzenione 
i nie łatwo je stracić 
 
Cnoty  działają  w  sferze  wolności,  a  wady  nas  przymuszają.  Szczytową  wadą  jest  pycha,  a 
cnotą – miłość. 
 
Wady (sprawności moralne ujemne): 
–  na  najniższym  poziomie  jest  pewna  skaza,  ułomność;  człowiek  nie  jest  do  końca  istotą 
harmonijną, jest w nim pożądliwość (cielesna; pycha); wynika to z osłabienia natury ludziej 
– to indywidualne skłonności 
– silne ugruntowanie wady (coś, co jest trwałe; nałóg) 
– zagłuszają wyrzuty sumienia 
– zaślepiają rzeczywistość 
– zniewalają, przymuszają i szantażują 
– solidarność wad (usprawiedliwiają się nawzajem) 
– wady główne: dominują w człowieku, mogą wynikać z jego temperamentu np. lenistwo, do 
którego  przyczepiają  się  inne  wady  (pychy,  chciwość,  rozwiązłość,  zazdrość,  obżarstwo  i 
pijaństwo, gniew, lenistwo) 
 
Naturalizm: przecenianie cnót przyrodzonych 
Supnaturalizm: przecenianie cnót nadprzyrodzonych 
 
Prawy umysł (nie przywiązany do dobra i prawdy) 
–  nauczyciel  powinien  być  raczej  bardziej  pozytywny  niż  negatywny  (raczej  należy 
kształtować cnoty, a nie walczyć z wadami); główny cel to działanie pozytywne 
– przez przywiązanie do rzeczy nieprawych umysł się znieprawia (co go niszczy) 
 
Trzy stopnie powstawania wady: 

1.  Wrodzony, nabyty 
2.  Stopień pośredni – paktowanie ze złem 
3.  Wada  formalna  –  każdej  wadzie  towarzyszy  roztropność  (wynajduje  się  środki  do 

osiągnięcia celu) 

 
Lenistwo:  może  sięgać  bardzo  daleko;  wiąże  się  ze  złym  humorem,  zmęczeniem 
obowiązkami;  jest  to  stałe  niezadowolenie  z  życia  duchowego;  z  pozoru  mało  groźne; 
przyjemność  z  lenistwa  to  brak  potrzeby  stawiania  sobie  trudności,  które  są  czasem 
potrzebne; poddajemy się miłym wpływom, nie widzimy prawdy albo nie chcemy jej widzieć; 
wiąże się z nudą 
 
Gniew:  reakcja  emocjonalna  na  trudności;  może  być  słuszny,  czasem  można  go  pobudzać; 
niedostatek  gniewu  jest  wtedy,  gdy  człowiek  nie  umie  zareagować  w  pewnych  sytuacjach; 
pokazuje  sposób  działania  człowieka  w  sytuacjach  trudnych;  jest  najkrótszą  drogą  reakcji; 
gniew jest wadą, kiedy ktoś nim żyje i dostrzega wszędzie zło 
 

Pycha  (królowa  wad):  związana  z  próżnością  –  lubimy  o  sobie  mówić,  jak  o  nas  mówią, 
chwalą;  jest  źródłem  innych  wad;  to  „zła  miłość  własna”;  to  świadome  dążenie  do 
postawienia siebie ponad wszystko, nawet ponad Boga 
 
Skłonności: 

1.  Wrodzone  i  nabyte  –  są  w  naturze  człowieka  czy  nabyte  w  toku 

wychowania/samowychowania? 
a)  Uzdolnienia gatunkowe – jesteśmy ludźmi i jako ludzie mamy pewne uzdolnienia: 

– skłonność do własnego dobra 
– skłonność do liczenia się z głosem rozumu 

b)  Indywidualne – każdy ma indywidualnie wrodzone spławności; można urodzić się 

ze złymi cechami charakteru. Dziecko rodzi  się z pewnymi cechami, zaczątkami 
charakteru 

2.  Przyrodzone  i  nadprzyrodzone  –  pewne  skłonności,  mają  charakter  naturalny  i 

wynikają z natury 

 
Za pierwsze lata okresu życia dziecka odpowiadają rodzice.: 
– odżywianie dziecka 
– zdrowe warunki życia  (docenianie dziecka, spokój, światło, poczucie bezpieczeństwa) 
– ważne są warunki zewnętrzne 
– wady i zalety innych osób oddziaływają na dziecko 
– dziecko jest obrazem rodziców i otoczenia (przyroda, zabawy, krajobraz) 
– potrzeba zapewnienia ochrony i opieki 



 

działanie na wszelkich polach w miarę wzrostu dziecka 



 

udostępnianie mu pola do działania 

–  dzieci  są  bardzo  wrażliwe  na  przykłady  (mają  też  bardzo  rozwiniętą  wyobraźnię);  ich 
możliwości twórcze i rozwojowe są największe w okresie dzieciństwa 
– dzieci mają bardzo rozwiniętą wrażliwość religijną 
 
Są trzy etapy kierowania: 

1.  rządzenie – prowadzenie do obranego celu; ogólne ukierunkowanie 
2.  rozkazywanie  –  konkretne  wskazywanie  tego,  co  trzeba  robić;  rozkazy  powinny  być 

zgodne  z  prawem  moralnym;  polecenia  powinny  być  wydawane  w  odpowiednim 
momencie; rozkazy powinny być ścisłe i wydawane stanowczo; niebezpieczeństwem jest 
to,  że  ktoś  zbytnio  lubi  rozkazywać  (zbytnie  umiłowanie  władzy),  wahanie  się,  brak 
umiejętności podejmowania decyzji, sympatie i antypatie oraz zbytnie uleganie wpływom 

3.   karcenie  –  zwracanie  uwagi  na  błędy,  ale  też  dawanie  możliwości  ich  naprawienia; 

należy upominać i karać w taki sposób, żeby nie zniechęcać wychowanka; karcenie jest 
przykre  również  dla  tego,  kto  upomina;  łatwiej  jest  przyjmować  upomnienie  od  kogoś, 
kto  umie  też  chwalić;  karcenie  musi  iść  w  parze  z  chwaleniem  (ale  nie  chodzi  o 
podlizywanie  się);  chwalenie  to  dobrowolna  pokora  –  dobrowolne  pochylenie  się  nad 
tym,  co  dobre;  trzeba  oddzielić  wyrozumiałość  od  pobłażania;  karać  trzeba  tam,  gdzie 
widać zły nawyk, a nie jednorazowe zachowanie; nigdy nie wolno karać pod wpływem 
gniewu; trzeba zakończyć sprawę karą (gdy ktoś został ukarany, to nie wracamy  już do 
tego; sprawa została zamknięta) 

 
Woroniecki  mówi,  że  najtrudniej  jest  sprawić,  żeby  wychowanek  chciał  tego,  czego  my 
chcemy.  Praktyka  ma  zasady,  ale  one  powinny  być  giętkie,  powinny  się  dopasować  do 
rzeczywistości (tak jak prawo i porządek) 

małoduszność  –  człowiek  boi  się,  że  jak  będzie  coś  robił,  to  spotka  go  za  to  kara;  boi  się 
odpowiedzialności 
 

Harcerstwo 

Metoda harcerska to metoda realizująca metody pedagogii osoby. 
 
Źródłowe harcerstwo: 
– metoda ta jest metodą wychowawczą (nie ma innych celów niż kształcenie człowieka i jego 
charakteru);  obiera  cel  dalekosiężny  (i  wszelkie  działania  są  podporządkowane  osiągnięciu 
celów) 
– to przykład działalności wychowawcy 
– harcerstwo prowadzi działalność wychowawczą metodą pośrednią (bo zawsze wychowuje 
się poprzez coś np. poprzez pracę, zabawę, naukę) 
– ważna jest samodzielność; uczenie samodzielności 
– jest działaniem indywidualnym, ponieważ chodzi o doskonalenie i pracę z konkretną osobą 
– kształcenie charakteru 
– opiera się o siły młodego człowieka (o naturę człowieka i rzeczywistość) 
– uczy obiektywizmu 
 

Elementy pedagogii osoby 

1.  Życzliwość i wymagania – musi wystąpić jedno i drugie; nie można być tylko miłym 

dla  wszystkich;  życzliwość  to  poszukiwanie  prawdziwego  dobra  i  objawia  się  w 
stawianiu wymagań; skuteczny jest ten, kto potrafi sam sobie stawiać wymagania 
 

2.  Obecność  i  towarzyszenie  –  jest  to  niebezpieczne,  gdy  dziecko  uczy  się 

samodzielności;  jest  to  czujność,  a  więc  bycie  obok,  ale  także  wiedza  o tym,  co  się 
dzieje; wychowawca ma być z uczniami, ale nie ma nimi kierować; ma „wkraczać do 
akcji”, gdy zajdzie potrzeba 
 

3.  Dialog  –  to  nie  jest  zwyczajna  rozmowa;  to  dialog,  w  którym  rozumie  się,  że 

wychowawca jest kimś innych i wychowanek jest kimś innym 
 

4.  Władza  wychowawca  –  celem  jest  umożliwienie  wychowankowi  samodoskonalenie; 

gdy  wychowanek  nie  chce,  to  niewiele  można  zrobić;  fundamentem  władzy 
wychowawczej  jest władza rod zielska (wzięła się stąd, że rodzice  „zrobili  dzieci”); 
rodzice dają wychowawcą prawdo do władzy 
 

5.  Przymus: 

– wynikający z konieczności 
– zewnętrzny (np. wychowawcy, naciski, zakazy, nakazy) 
– wobec samego siebie 
 

Kara jest bardzo pożyteczna, ale pod pewnym warunkiem. Ogólnie nie ma ona mocy leczącej, 
ale robi czasami coś dobrego – wtedy, kiedy zostaje przyjęta przez sprawcę jako sprawiedliwa 
i zasłużona. Nie ma nic gorszego niż niesprawiedliwa kara. 
Samowychowanie – do niego powinno prowadzić wychowanie, żeby człowiek podjął wysiłek 
samowychowania.  Gdy  człowiek  przechodzi  z  wychowania  do  samowychowania  następuje 
moment takiej „duchowej inicjacji”. Niebezpieczeństwo samowychowania polega na tym, że 
człowiek  sam  siebie  wychowuje,  więc  może  sobie  przesadnie  wybaczać.  Nie  może  jednak 
zamykać się na wpływy innych i na ich zdanie. 

Mity w wychowaniu 

 
Mit o spontanicznym rozwoju i o samorealizacji: 
– od lat istnieje teza, że wychowanek jest wewnętrznie harmonijny i bezkonfliktowy, dlatego 
potrafi rozwijać się bez wysiłku i dyscypliny, pomocy wychowawczej i pracy nad sobą 
– taką tezę głosił np. Rousseau i Carl Rogers 
– nikt nie staje się dojrzały w spontaniczny sposób i bez wysiłku, ale ten mit nadal żyje 
 
Mit o wychowaniu bez stresów: 
– kiedy wychowanek zachowuje się w taki sposób, że krzywdzi sam siebie, to wychowawca 
musi zareagować 
– naturalne przykre konsekwencje złego postępowania wychowanka są przyczyną stresu 
–  mitem  jest  też  przekonanie,  że  dziecko/nastolatek  potrafi  samo  wyciągnąć  wnioski  ze 
swojego  zachowania  i  to  zachowanie  zmienić  bez  sytuacji  stresowych;  faktem  jest  to,  że 
nawet stresy nie wystarczają, by ludzie przestali wyrządzać sobie krzywdę (np. alkoholicy) 
 
Mit o wychowaniu bez porażek: 
–  nie  ma  rodziców  czy  wychowawców,  którzy  nigdy  nie  doznaliby  żadnego  rozczarowania 
czy zawodu 
– mimo dojrzałej postawy ludzi dorosłych zdarza się, że wychowanek okazuje obojętność lub 
bunt 
 
Mit o neutralności światopoglądowej w wychowaniu 
– światopogląd to zespół przekonań danej osoby lub grupy osób na temat świata, człowieka, 
hierarchii wartości, podstawowych zasad moralnych 
–  neutralność  światopoglądu  w  wychowaniu  musiałaby  oznaczać,  że  dany  wychowawca 
traktuje jako równie dobry każdy sposób postępowania wychowanków 
–  w  wychowaniu  neutralnym  światopoglądowo  uczciwość,  pracowitość  i  odpowiedzialność 
musiałyby być traktowane tak samo, jak egoizm, cynizm, przestępczość czy przemoc 
– każde zachowanie wychowanka musiałoby zostać zaakceptowane, gdyby stwierdził on, że 
jest zgodne z jego światopoglądem 
 
Mit o wolności, demokracji i tolerancji jako najwyższych wartości w wychowaniu: 
– z wolności można korzystać tak błędnie, że można ją stracić 
– demokratyczną większością głosów można podejmować złe decyzje 
–  przesadna  tolerancja  nie  potrafi  rozróżnić  tego,  co  nas  rozwija  od  tego,  co  nas  krzywdzi 
(chodzi o zakaz krytycznego myślenia i nakaz bezkrytycznej tolerancji) 
– jeżeli miłość, prawda i odpowiedzialność nie będą dla człowieka wartościami najwyższymi, 
to wolność, demokracja i tolerancja doprowadzą go do samozniszczenia 
 
Mit o subiektywizmie jako podstawie wychowania 
– to oczywiste, że każdy z nas w specyficzny dla siebie sposób interpretuje siebie i świat 
–  jednak  im  bardziej  niedojrzały  czy  zaburzony  jest  człowiek,  tym  bardziej  niedojrzałe  i 
zaburzone są jego przekonania i przeżycia (np. ludzie chorzy psychicznie)