Wyższa Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy
PRACOWNIA OBWODÓW I SYGNAŁÓW
ĆWICZENIE 6:
Stany nieustalone – obwody drugiego rzędu
Wykorzystywany sprzęt:
S.C. 2075, płytka testowa nr 6.
Wprowadzenie
Stanem nieustalonym w obwodzie elektrycznym nazywamy proces zachodzący przy
przejściu obwodu elektrycznego z jednego do drugiego stanu ustalonego. Przejście z jednego
stanu ustalonego jest spowodowane włączaniem lub wyłączaniem źródeł energii, zmianą
konfiguracji obwodu lub jego parametrów. Na rysunku a przedstawiono przykład zmiany
parametrów obwodu (zmiana rezystancji obwodu), zaś na rysunku b
−
przykład zmiany
konfiguracji obwodu (odłączenie cewki indukcyjnej).
a) b)
W
R
1
R
2
R
1
W R
2
U C U C L
a) zmiana parametrów obwodu; b) zmiana konfiguracji obwodu
Stany nieustalone mogą wynikać z przyczyn zewnętrznych (procesy łączeniowe zwane też
komutacją wykonywane za pomocą łączników) lub przyczyn wewnętrznych (przebicia
izolacji uzwojeń maszyn i transformatorów, zwarcia elementów urządzeń włączonych do sieci
Przygotował Grzegorz Śmigielski
1
elektrycznej). Należy podkreślić, że wszystkie przyczyny wewnętrzne stanów nieustalonych
można przedstawić w postaci modelu komutacyjnego złożonego z łączników.
Znajomość procesów przebiegających w stanie nieustalonym jest w praktyce bardzo ważna,
gdyż umożliwia określenie powstających często wzrostów napięcia i natężenia w obwodzie,
co pozwala na odpowiedni dobór i konstrukcję aparatury łączeniowej i zabezpieczającej.
Zjawiska zachodzące w stanach nieustalonych wynikają ze zmian energii w pojemnościach i
indukcyjnościach obwodu. Indukcyjność gromadzi energię w polu magnetycznym równą:
2
2
i
L
W
L
=
zaś pojemność gromadzi energię w polu elektrycznym równą:
2
2
u
C
W
C
=
Zazwyczaj przy analizie stanu nieustalonego przyjmuje się, że komutacja zachodzi w chwili t
= 0. Czas stanu przejściowego jest zawsze większy od zera - wynika to z zasady, że energia
zgromadzona w obwodzie nie może zmienić się skokowo lecz w sposób ciągły. Z zasady tej
wywodzą się dwa podstawowe prawa komutacji z których korzystamy w obliczeniach stanów
nieustalonych:
1. Prąd płynący przez indukcyjność nie może zmieniać się skokowo, dlatego prąd
płynący w indukcyjności przed komutacją jest równy prądowi po komutacji tzn.
prąd ten nie zmienia się w momencie komutacji; w zapisie matematycznym to
prawo ma postać
i
L
(0
−
) = i
L
(0+)
2. Napięcie na kondensatorze nie może się zmienić skokowo, dlatego napięcie na
kondensatorze przed komutacją jest równe napięciu po komutacji; zapis
matematyczny tego prawa ma postać
u
C
(0
−
) = u
C
(0+)
Prąd w indukcyjności i napięcie na pojemności, będące miarą zapasu energii nazywamy
zmiennymi stanu obwodu elektrycznego.
Przykłady obliczeń stanów nieustalonych:
Przygotował Grzegorz Śmigielski
2
Obwód RC
a) b)
W t = 0 R
U
C
U
U C 0,63U
0
τ
t
1
t
Włączenie napięcia stałego do szeregowego układu RC
a) schemat układu; b) zależność napięcia na kondensatorze od czasu
Do układu RC przedstawionym na rysunku załączono wyłącznikiem W napięcie stałe U.
Napięcie na kondensatorze do chwili komutacji było równe 0 i zgodnie z II prawem
komutacji nie zmieni się ono w chwili włączenia zasilania [u
C
(0
−
) = u
C
(0+)], zaś po czasie t
1
kondensator naładuje się do napięcia U. Zadanie polega na znalezieniu zależności napięcia na
kondensatorze od czasu w okresie od 0 do t
1
.
1. Równanie napięć dla obwodu w chwili po komutacji wynosi:
U
u
i
R
C
=
+
ponieważ
dt
du
C
i
C
=
to
U
u
dt
du
RC
C
C
=
+
2. Określamy początkową wartość (t = 0) zmiennej stanu
0
)
0
(
=
C
u
3. Rozwiązanie niejednorodnego (z prawą stroną) równania różniczkowego znajdujemy w
postaci sumy dwóch składowych – swobodnej u
Cs
i wymuszonej u
Cw
. Składowa swobodna
jest rozwiązaniem równania różniczkowego jednorodnego (bez prawej strony)
RC
t
Сs
Ae
u
−
=
Składowa wymuszona jest obliczana za pomocą podstawienia
0
=
dt
du
C
Przygotował Grzegorz Śmigielski
3
stad
U
u
w
C
=
Rozwiązanie równania zapiszemy w postaci
U
Ae
u
RC
t
С
+
=
−
4. Stałą A w równaniu powyżej oblicza się przy podstawieniu t = 0
U
A
u
C
+
=
)
0
(
ponieważ
0
)
0
(
=
C
u
to
U
A
−
=
5. Ostateczne rozwiązanie równania wynosi
)
1
(
RC
t
C
e
U
u
−
−
=
Zatem napięcie na kondensatorze zwiększa się wykładniczo od 0 do U.
Po wprowadzeniu pojęcia stałej czasowej
τ
przebiegu wykładniczego:
τ
= RC
ostateczna postać rozwiązania równania wynosi:
)
1
(
τ
t
C
e
U
u
−
−
=
Przyjmuje się, że stan ustalony następuje przy osiągnięciu przez napięcie na kondensatorze
wartości 0,98 U, a zachodzi to czasie t
1
≈
(3
÷
5)
τ
. Stałą czasową można określić mierząc
napięcie na kondensatorze po czasie t =
τ
)
1
(
)
(
1
−
−
=
e
U
u
C
τ
=
U
63
,
0
Obwód RL
Obliczenie stanu nieustalonego dla przykładu przedstawionego na rys poniżej (włączenie
zasilania gałęzi szeregowej LR) przebiega podobnie jak w poprzednim przykładzie. Algorytm
obliczeń pozostaje bez zmian:
a) b)
W t = 0 R
i
U L 0,63
0
τ
t
U
R
U
R
Rys. 10.3. Włączenie napięcia stałego do szeregowego układu RL
a) schemat układu; b) przebieg czasowy prądu w obwodzie
Przygotował Grzegorz Śmigielski
4
1.
;
U
Ri
dt
di
L
L
=
+
2.
0
)
0
(
=
L
i
;
3.
R
U
Ae
i
R
U
i
Ae
i
L
tR
L
вын
L
L
tR
св
L
+
=
=
=
−
−
;
;
.
.
;
4.
R
U
A
R
U
A
i
L
−
=
+
=
;
)
0
(
;
5.
)
1
(
τ
t
L
e
R
U
i
−
−
=
,
gdzie
τ
- stała czasowa przebiegu
Przygotował Grzegorz Śmigielski
5
Obwód RLC
Analiza stanów nieustalonych obwodów z jednym elementem reaktancyjnym nie przedstawia
jak przytoczono powyżej większych trudności. W obwodach z dwoma elementami
reaktancyjnymi (indukcyjnością i pojemnością) –algorytm obliczeń pozostaje ten sam, ale
pewne komplikacje wynikają w 2, 3 i 4 punktach algorytmu.
Jako przykład obliczeń przedstawiono analizę załączenia napięcia stałego do szeregowego
układu RLC
1. Równanie różniczkowe dla obwodu po komutacji:
U
u
dt
di
L
Ri
C
=
+
+
(1)
a)
W t = 0 R
L
U C
b) c)
i
i
∆
=
i
1
i
2
0 t 0 t
T
=
i
1
i
2
π
ω
Włączenie napięcia stałego do szeregowego układu RLC
a) schemat układu; b, c) przebiegi czasowe prądu w układzie
Przez wszystkie elementy obwodu płynie ten sam prąd:
dt
du
C
i
i
C
L
=
=
.
2. Ustalenie warunków początkowych dla t = 0:
U
dt
di
L
i
u
C
=
=
=
)
0
(
0
)
0
(
0
)
0
(
(2)
Przygotował Grzegorz Śmigielski
6
3. Po zróżniczkowaniu równania (1) i po przemnożeniu przez C otrzymamy:
.
0
2
2
=
+
+
i
dt
i
d
CL
dt
di
CR
(3)
Po założeniu, że składowa wymuszona i
w
= 0 rozwiązanie równania 3 zapisujemy w postaci:
t
p
t
p
e
A
e
A
i
2
1
2
1
+
=
(4)
gdzie A
1
i A
2
są nieznanymi stałymi całkowania, a p
1
i p
2
są pierwiastkami równania
charakterystycznego zestawionego z równania różniczkowego 3 drogą zamiany zmiennych
operatorem różniczkowania p .
Równanie charakterystyczne ma postać:
0
1
2
=
+
+
p
R
C
p
L
C
,
(5)
a jego pierwiastki są równe:
LC
L
R
L
R
p
1
4
2
2
2
2
,
1
−
±
−
=
. (6)
a po podstawieniu
L
R
2
=
δ
oraz
C
L
L
1
0
=
ω
2
0
2
2
,
1
ω
δ
δ
−
±
−
=
p
(7)
4. Aby znaleźć stałe całkowania, należy najpierw zróżniczkować równanie 4. Wynik
różniczkowania:
t
p
t
p
e
p
A
e
p
A
dt
di
2
1
2
2
1
1
+
=
(8)
Wówczas z równań (2, 4 i 7) dla t = 0 otrzymujemy układ równań:
2
1
0
A
A
+
=
2
2
1
1
p
A
p
A
L
U
+
=
(9)
skąd:
2
1
2
2
1
1
1
1
p
p
L
U
A
p
p
L
U
A
−
−
=
−
=
(10)
5. Rozwiązanie równania 4 zapisujemy w postaci:
t
p
t
p
e
p
p
L
U
e
p
p
L
U
i
2
1
2
1
2
1
1
1
−
−
−
=
(11)
Charakter stanu nieustalonego zależy od relacji dwu wielkości (patrz równanie 7):
Przygotował Grzegorz Śmigielski
7
δ
−
współczynnika tłumienia;
ω
0
−
pulsacji rezonansowej obwodu (a więc częstotliwości
rezonansowej obwodu f
0
) gdzie
ω
0
= 2
π
f
0
.
Dla
δ
>
ω
0
- pierwiastki równania charakterystycznego są rzeczywiste, ujemne i różne.
Prąd w stanie nieustalonym oblicza się z równania:
)
(
2
2
1
2
0
2
t
p
t
p
e
e
L
U
i
−
−
=
ω
δ
(12)
Dla takiego przypadku przebieg prądu ma charakter aperiodyczny.
Dla
δ
<
ω
0
- pierwiastki równania charakterystycznego są pierwiastkami zespolonymi
sprzężonymi, a przebieg prądu ma charakter drgań zanikających i określony jest równaniem:
t
e
L
U
i
t
ω
ω
δ
sin
−
=
(13)
gdzie
ω
−
pulsacja (częstotliwość) własna obwodu z uwzględnieniem tłumienia
2
2
0
δ
ω
ω
−
=
.
Przebieg stanu nieustalonego dla tego przypadku przedstawiono na rysunku. Stosunek
wartości dwóch chwilowych prądu w odstępie okresu T charakteryzuje właściwości drgań
obwodu i nosi nazwę dekrementu tłumienia. Dekrement tłumienia
∆
określa się ze wzoru:
T
e
δ
=
∆
(14)
Na rysunku c pokazano graficzny sposób wyznaczenia dekrementu tłumienia przez
porównanie dwóch wartości chwilowych prądu.
Zadanie:
Zbudować układ szeregowy RLC.
Parametry układu: L = 0,56 mH C = 0,1 uF
Obliczyć wartość częstości rezonansowej układu
LC
1
0
=
ω
, wyznaczyć zakres rezystancji
dla których spełniony jest warunek
δ
>
ω
0
(1) oraz warunek
δ
<
ω
0
(2).
Wykonać interfejs pomiarowy zgodnie z rysunkiem umożliwiający pomiar napięcia na
rezystorze w funkcji czasu i zapisanie jego przebiegu do pliku tekstowego.
Przygotował Grzegorz Śmigielski
8
Ikonę DAQ Asistant pobrać z Functions->Measurement I/O NI DAQmx. Typ sygnału w
kreatorze wybrać jako NRSE – pozostałe ustawienia w zależności od wybranego rezystora
podano niżej.
Ikonę Write Meas File Functions pobrać z Functions->File I/O. Ustawienia ikony Write
Meas File jak na rysunku poniżej, plik utworzyć w katalogu roboczym.
Wykonać pomiary: dla rezystancji spełniającej 1 warunek (ustawić Rate na 50 k, Sample To
Read na 50 k). oraz dla rezystancji spełniającej 2 warunek (ustawić Rate na 250 k, Sample
To Read na 50 k).
Na podstawie wygenerowanych plików utworzyć wykresy w Excelu.
W sprawozdaniu umieścić wykresy uzyskanych przebiegów, obliczenia, komentarze, wnioski.
Przygotował Grzegorz Śmigielski
9
DODATEK 1)
Oznaczenie liczbowe rezystorów
Producenci podają w oznaczeniach rezystorów tylko najważniejsze parametry, czyli
rezystancję nominalną, tolerancję (wyrażoną w procentach klasę dokładności) i moc
znamionową. W przypadku małych oporników gdzie nie ma miejsca napisy stosuje się
oznaczenie kodowe: cyfrowo-literowe lub barwnych pasków. W oznaczeniu cyfrowo-
literowym IEC w miejscu przecinka dziesiętnego znajduje się litera oznaczająca mnożnik: R
= 1, K=1000, M=1000000. W standardzie MIL trzecia cyfra oznacza mnożnik przez który
trzeba pomnożyć dwie pierwsze liczby.
Przykład
oznaczenie IEC oznaczenie MIL
rezystancja
R57
R57
0,57 Ω
6R8
6R8
6,8 Ω
27R
270
27 Ω
820R, K82
821
820 Ω
4K7
472
4,7 k Ω
56K
563
56 k Ω
470K, M47
474
470 k Ω
2M7
275
2,7 M Ω
56M
566
56 M Ω
oznaczenie:
N
M
K
J
G
H
tolerancja:
30 %
20 %
10 %
5 %
2 %
1 %
DODATEK 2)
Kod paskowy rezystorów
W systemie znakowania cztero-paskowym dwa pierwsze oznaczają wartość rezystancji, a
trzeci mnożnik przez który należy pomnożyć te dwie pierwsze liczby. Czwarty pasek to
dopuszczalna tolerancja.
Kod pięcio-paskowy stosowany jest przy rezystorach o niskiej tolerancji błędu. Tutaj wartość
rezystancji wskazują trzy pierwsze paski, czwarty to mnożnik, a piąty tolerancja. Jeśli
oznaczenie zawiera sześć pasków to ten szósty oznaczą współczynnik temperaturowy.
Przygotował Grzegorz Śmigielski
1
kolor
liczby
znaczące
mnożnik
tolerancja
srebrny
-
0,01
10 %
złoty
-
0,1
5 %
czarny
0
1
-
brązowy
1
10
1 %
czerwony
2
100
2 %
pomarańczowy
3
1000
15 %
żółty
4
10000
-
zielony
5
100000
0,5 %
niebieski
6
1000000
1,25%
fioletowy
7
10000000
0,1 %
szary
8
100000000
-
biały
9
1000000000
-
brak
x
-
-
20 %
Przykład:
Wartość rezystancji: 1,6 kΩ, 20 % tolerancji.
DODATEK 3)
Oznaczanie pojemności kondensatorów przy pomocy wartości liczbowej
Pojemność kondensatora jest podawana w pikofaradach (10
-12
F).
Pierwsze dwie cyfry to liczby znaczące, natomiast trzecia jest mnożnikiem (podobnie jak dla
rezystancji)
Przykład:
10
4
=
10
* 10
4
pF = 10 * 10
-8
F = 100 nF
12
1
=
12
* 10
1
pF = 12 * 10
-11
= 120 pF
Przygotował Grzegorz Śmigielski
1