background image

MODEL WARTOŚCI 

OCZEKIWANEJ 

WARTOŚĆ =
OCZEKIWANA 

  (WARTOŚĆ WYNIKU *
 PRAWDOPODOBIEŃSTWO)

Dla każdego możliwego wyniku obliczmy taki 

iloczyn

Iloczyny sumujemy

background image

Wyjaśnienie Bernoulliego – 

przekształcenia psychologiczne na 

wartości

Ludzie nie posługują się wartością obiektywną, 

ale jej subiektywną oceną - użytecznością

Ocena subiektywna zależy od stanu posiadania

-

dla biednego 100PLN jest warte więcej niż dla 

bogatego 

-

apetyt rośnie w miarę jedzenia

Takie przekształcenia psychologiczne na 

wartości opisuje funkcja logarytmiczna  

background image

Zastosowanie obserwacji 

Bernoulliego do percepcji

• Zmniejszająca się wrażliwość na zmiany w 

natężeniu bodźca:

- promyk światła w ciemności
- dodatkowa 100-watowa żarówka na sali 

balowej

• Prawo Webera-Fechner (1860): odczuwana 

zmiana w stosunku do rzeczywistej zmiany 
jest opisywana przez funkcję logarytmiczną

• Prawo Stevensa

background image

u(100)*1=a większe niż 
u(200)*½= ½ b

a

b

background image

Malejąca użyteczność a 

stosunek do ryzyka

Oczekiwana 

użyteczność w 

sytuacji pewnej

• +100, 100%

• EV = 100 * 1=100

• EU = u(100)*1

Oczekiwana 

użyteczność zakładu 

o tym samym EV

• +200, 50%, vs 0,50% 

• EV = 200*½ + 0* ½ 

=
100

• EU = u(200)* ½ 

background image

u(100)*1=a większe niż 
u(200)*½= ½ b

a

b

background image

Modyfikacje modelu EV - 

pojęcie użyteczności

WARTOŚĆ

 =  (

WARTOŚĆ

 WYNIKU * 

PRAWDOPODOBIEŃSTWO)

OCZEKIWANA     

przekształcenia psychologiczne
zgodne z prawem Webera-Fechnera

UŻYTECZNOŚĆ

 = 

 (

UŻYTECZNOŚĆ

 

WYNIKU*PRAWDOPODOBIEŃSTWO)

 OCZEKIWANA 
 

    

Bernoulli  (1954)

background image

Paradoksy Allaisa (1953)- 

ł

amanie zasady common ratio

A: +4000, 80%, 

B: +3000, 100%

        0, 20%

• Ludzie wybierają B – czy zawsze?

C: +4000, 20%, 

 D: +3000, 25%

        0, 80%

      0, 75%

• Ludzie wybierają C

background image

Efekt pewności (certainty effect) – 

preferowanie pewnego zysku w 

stosunku do loterii

A: +4000, 0.8; 0, 0.2

B: +3000 z 

pewnością

wybory:    20% badanych

 80% badanych

Kahneman i Tversky (1979)

background image

u(100)*1=a większe niż 
u(200)*½= ½ b

a

b

background image

Efekt odbicia - preferowanie 

loterii w stosunku do pewnej 

straty 

A: -4000, 0.8; 0, 0.2

B: -3000 z 

pewnością

wybory:

92% badanych

         8% badanych

Kahneman i Tversky (1979)

background image

Inny kształt funkcji 

użyteczności dla zysków i dla 

strat

• Zarówno dla zysków jak i dla strat 

obowiązuje prawo zmniejszającej się 

wrażliwości na zmianę bodzca

• Różnica polega na tym, że dla zysków 

(przyjemności) to prawo działa „silniej”

• Natomiast dla strat „słabiej”

background image

Funkcja użyteczności o kształcie S w teorii perspektywy

Zyski – 
wklęsła,
 podobny 
kształt
do 
Bernoulliego,
 z którego 
wynika
 unikanie 
ryzyka

Straty – wypukła, 
inny kształt,
 z którego wynika
 szukanie ryzyka

background image

Modyfikacje funkcji u 

• Inny kształt dla zysków i strat 

→ 

unikanie 

straty

• Punkt odniesienia 

 względność zysku i straty:

- efekt utopionych kosztów
- efekt posiadania
- różnica między kompensatą a ceną
- preferowanie status quo
- ocena uczciwości

background image

MODYFIKACJE MODELU EV 

– użyteczność w teorii 

perspektywy

UŻYTECZNOŚĆ
OCZEKIWANA =

 

 (UŻYTECZNOŚĆ WYNIKU * 

PRAWDOPODOBIEŃSTWO

)

 

    

przekształcenia psychologiczne

UŻYTECZNOŚĆ

WAŻONA

WAŻONA

 

=

 

 (UŻYTECZNOŚĆ WYNIKU * 

WAGA DECYZYJNA

WAGA DECYZYJNA

)

)

- zyski i straty
-punkt  odniesienia

background image

Przewidywania ludzi różnią się 

od przewidywań, które wynikają 

z teorii rachunku 

prawdopodobieństwa

DLACZEGO?

background image

Reprezentatywność - 

podstawa przewidywań 

intuicyjnych

• Zasada reprezentatywności  

• Mechanizmy stosowania 

heurystyki reprezentatywności – 
przykłady empiryczne

background image

Reprezentatywność

Odpowiedniość między przypadkiem a:

(1) populacją,
(2) kategorią,
(3) działaniem, 
(4) czy wykonawcą

Bardziej ogólnie:

  odpowiedniość między przypadkiem i 

modelem.

background image

Mechanizmy stosowania 

heurystyki reprezentatywności

- Podobieństwo do procesu 

generującego

- Podobieństwo do populacji
- Podobieństwo do stereotypu
- Modele przyczynowe
- Dopasowanie zdarzeń
- Spójność informacji
- Ekstremalność informacji
- Dostępność

background image

1% ≠ 1%, czyli nieliniowość 

ocen p

Rosyjska ruletka

• Jest 5 kul. Ile zapłacisz za 

usunięcie 1 z nich?

• Jest 1 kula. Ile zapłacisz za 

jej usunięcie?

Zagrożenie powodzią

• Ile zapłacisz za zmniejszenie 

prawdopodobieństwa 

zalania z 55% do 54%?

• Ile zapłacisz za zmniejszenie 

prawdopodobieństwa 

zalania z 1% do 0%?

duża 
wrażliwość

duża wrażliwość

niedoceniane

przeceniane

background image

Wagi konfiguralne

• Sytuacja A: 
• + 5000, 0.99; 

0, 0.01

• Pan X uzyskał 0
• Jak się czuje?

• Sytuacja B:
• -5000, 0.99; 

0, 0.01

• Pan X uzyskał 0
• Jak się czuje?

najgorszy wynik

najlepszy 

wynik

Percepcja wyniku zależy od jego pozycji
w rozkładzie wszystkich wyników

background image

Nielinowość p i wagi 

konfiguralne:

 wagi w CPT

niskie  p 
-przeceniane

Pay-
offs

Regula

r
notati

on

Configural 
weighting

+10

w(0.

2)= 

0.27

+20

w(0.

2)= 

0.27

+30

w(0.

2)= 

0.27

+40

w(0.

2)= 

0.27

+50

w(0.

2)= 

0.27

W ten sposób odzwierciedlamy
jedynie przecenianie niskich p,
ale nie uwzględniamy zależności
więdzy pozycją wyniku a wagą

Aby uwzględnić wpływ pozycji na
wagę, K&T (1992) wprowadzili:
1) wagi konfiguralne
2) skumulowane p

background image

Nielinopwość p i wagi 

konfiguralne:

 wagi w CPT

niskie  p 
-przeceniane

wys. p - 
niedoceniane

Pay-
offs

Regula

r
notati

on

Configural 
weighting

+10

w(0.

2)= 

0.27

w(1.0) – w(0.8)

+20

w(0.

2)= 

0.27

w(0.8) –w(0.6)

+30

w(0.

2)= 

0.27

w(0.6) –w (0.4)

+40

w(0.

2)= 

0.27

w(0.4) –w (0.2)

+50

w(0.

2)= 

0.27

w

(

0.2) –w (0.0)

w(p=0.8) < 0.8

background image

Nielinopwość p i wagi 

konfiguralne:

 wagi w CPT

przecenia
ne

niedocenian
e

Pay-
offs

Regula

r
notati

on

Configural 
weighting

+10

w(0.

2)= 

0.27

w(1.0) – w(0.8) 

=1.00-0.65

0.35

+20

w(0.

2)= 

0.27

w(0.8) –w(0.6)= 

0.65-0.47= 0.18

+30

w(0.

2)= 

0.27

w(0.6) –w (0.4)= 

0.47-0.37= 0.10

+40

w(0.

2)= 

0.27

w(0.4) –w (0.2)=

0.37-0.27= 0.10

+50

w(0.

2)= 

0.27

w

(

0.2) –w (0.0)

=0.27-0.00= 

0.27

skrajne i złe wyniki
 mają wyższe wagi

background image

MODYFIKACJE MODELU EV 

– użyteczność w teorii 

perspektywy

UŻYTECZNOŚĆ
OCZEKIWANA =

 

 (UŻYTECZNOŚĆ WYNIKU * 

PRAWDOPODOBIEŃSTWO

)

 

    

przekształcenia psychologiczne

UŻYTECZNOŚĆ

WAŻONA 

=

 

 (UŻYTECZNOŚĆ WYNIKU * 

WAGA DECYZYJNA

)

- zyski i straty
-punkt  odniesienia

background image

MODYFIKACJE MODELU 

WAROŚCI OCZEKIWANEJ 

(3)

      

WARTOŚĆ =  (WARTOŚĆ WYNIKU * PRAWDOPODOBIEŃSTWO)

OCZEKIWANA     

przekształcenia psychologiczne
       

UŻYTECZNOŚĆ =  (UŻYTECZNOŚĆ  * 

PRAWDOPODOBIEŃSTWO)

OCZEKIWANA

przekształcenia psychologiczne
       

UŻYTECZNOŚĆ =  (UŻYTECZNOŚĆ WYNIKU * WAGA 

DECYZYJNA)

WAŻONA

  

KONFIGURALNIE WAŻONA UŻYTECZNOŚĆ

background image

Dwie różne konkluzje

• Nowy model myślenia 

heurystycznego Kahnemana

• Szybko i efektywnie – model 

Giegerenzera

background image

Proces i treść w dwóch 

systemach poznawczych

Percepcj
a

Intuicja – 
System 1

Myślenie – System 2

P
R
O
C
E
S

T
R
E
Ś
Ć

SZYBKIE, RÓWNOLEGŁE,

AUTOMATYCZNE, BEZ WYSIŁKU

SKOJARZENIOWE
WOLNE UCZENIE

EMOCJONALNE

WOLNE, SERYJNE

KONTROLOWANE, WYSIŁEK

ZGODNE Z ZASADAMI

ELASTYCZNE

NEUTRALNE

REPREZENTACJE POJĘCIOWE

PRZESZŁE, AKTUALNE, 

I  PRZYSZŁE

MOŻE BYĆ WYWOŁANE PRZEZ 

MOWĘ

SPOSTRZEŻENIA
AKTUALNA
 STYMULACJA

background image

Oceny i przewidywania 

ludzi

1. Oceny i dostępność wymiarów
2. Perspektywa
3. Zależność od punktu odniesienia
4. Nowy model myślenia 

heurystycznego: zastępowanie 
wymiarów

5. Udział Systemu 2 – kiedy 

dokonujemy korekty ocen

background image

Ile kosztują gwoździe?

• młotek + 

gwoździe=11

• (10 + x) + x = 11

• 2x = 1

• x = 0.5

Młotek i gwozdzie kosztuja 11 zł
Młotek kosztuje 10 zł więcej niż
gwoździe.
Ile kosztują gwożdzie?

Około 50% odpowiada 1 zł

background image

Oceny i dostepność 

wymiarów

• Termin wzięty z badań nad pamięcią i 

poznaniem (tam np. siła skojarzenia, 

czas reakcji)

• Przymuje się, że różne wymiary 

sytuacji są mniej lub bardziej dostępne

• Dostępność zawiera w sobie: 

wyrazistość bodzca, selektywną 

uwagę, trening, aktywację 

skojarzeniową i priming.

background image

Pytanie o wysokość – łatwe, dostępne
Pytanie o powierzchnię - trudniejsze

Pytanie o wysokość –  trudniejsze
Pytanie o powierzchnię - łatwe, dostępne

background image

Fizyczna wyrazistość 

bodzca

A

vs.

A

• Oczywiście duże czarne A jest lepiej widoczne 

niż małe pomarańczowe

• Można temu przeciwdziałać poprzez 

instrukcję, która ukierunkowuje uwagę

background image

Wyrazistość bodzców 

abstrakcynych

• Drużyna A wygrała z drużyną B
• Drużyna B przegrała z drużyną A

• „Naturalnie” wyraziste wymiary:
- wielkość, odległość, głośność
- podobieństwo, wartość afektywna, 

nastrój

background image

Litera B czy liczba 13?

background image

Efekt perspektywy

• Inne wybory między operacją i 

naświetlaniem w zależności od tego, 

jak opisano wynik:

- 90% przeżyło (bliska perspektywa 

czasowa)

- 10% natychmiast umarło

• Przyjmowanie zaproponowanego 

sformułowania – łatwiej dostępne

background image

Perspektywa i 

racjonalność

• Perspektywa decyduje o tym co 

jest dostępne, czyli rozważane

• Zmiana perspektywy zmiana 

rozważanych wymiarów

• Brak stałej reprezentacji
• Brak gwarancji, że rozważane są 

rzeczy istotne

background image

Zależność od punktu 

odniesienia

background image

Zależność od punktu 

odniesienia

• Czy zagrałbyś w 

poniższą grę?

• 50%, +$150
• 50%, -$100

• Większość ludzi 

odpowiada  - 
„nie”

• Co wolisz?
• Stracić $100 na 

100%

• Czy zagrac?
• 50%, +$50
• 50%, -$200
• Ludzie wolą grać

background image

Wąska perspektywa

(narrow framing, mental accounting)

• Czy zagrałbyś w 

poniższą grę?

• 50%, +$150
• 50%, -$100

• Większość ludzi 

odpowiada  - 
„nie”

• Wyobraź sobie, że 

posiadasz 
majątek=W

• Co wolisz?
• pozostać z W
• czy zagrac:
• 50%, W + $150
• 50%, W - $100

Rozszerzona persektywa znosi efekt zysków i strat.
Ważny jest stan posiadania, a nie jego zmiana

background image

Nowy model myślenia 

heurystycznego

1. wspólny proces dla heurystyk - 

zastępowanie wymiarów

2. affect heuristic

3. obejmuje nie tylko myślenie nt. 

zdarzeń niepewnych

4. opisuje warunki, przy których włącza 

się System 2

background image

Nowy model myślenia 

heurystycznego

 zastępowanie wymiarów, 

których dotyczy ocena 

innymi łatwiejszymi 

(dostępniejszymi)

Kahneman i Frederick (2002)

background image

Grupa 1

• Jak sądzisz ilu jest studentów na każdym z 9 kierunków 

uniwersyteckich?

• BA

• komputerowe

• inżynieryjne

• humanistyczne

• prawo

• bibliotekoznawstwo

• medycyna

• fizyka

• przyrodnicze

• społeczne

background image

Opis prezentowany grupom 2 

i 3

114 studentom, kończącym wydział psychologii, przedstawiono 

opis innego studenta - Toma W. Opis ten, długości jednego 

paragrafu, był sporządzony przez studenta ostatniego roku 

psychologii klinicznej na podstawie wyników Toma W:

• w testach projekcyjnych. Tom W. był opisany jako osoba 

inteligentna, chociaż nietwórcza

• mająca zamiłowanie do porządku w sensie umysłowym i 

fizycznym

• pisząca w sposób nudny i mechaniczny chociaż czasami z 

przebłyskami wyobraźni w stylu science fiction

• zależy mu na byciu kompetentnym

• nie żywi zbyt wiele uczucia i sympatii dla innych i kontakty z 

nimi nie sprawiają mu przyjemności

• jest skoncentrowany na sobie

• posiada jednak silne poczucie moralności

Kahneman & Tversky (1973); Tversky & Kahneman (1980)

background image

Schemat grup eksperymentalnych

1. ocena liczby

studentów,

 na 9 wydziałach:

  

2. ocena repreznta-

tywności 

(podobieństwa) do:

3. ocena

 prawdopo-

dobieństwa

BA

komputerowe

inżynieryjne

humanistyczne

prawo

bibliotekoznawstwo

medycyna

fizyka

przyrodnicze

społeczne

background image

Schemat grup eksperymentalnych

1. ocena liczby

studentów,

 na 9 wydziałach:

  

2. ocena repreznta-

tywności 

(podobieństwa) do:

3. ocena

 prawdopo-

dobieństwa

BA

komputerowe

inżynieryjne

humanistyczne

prawo

bibliotekoznawstwo

medycyna

fizyka

przyrodnicze

społeczne

korelacja między ocenami
 w grupie 2 i 3 wynosiła 0.98

korelacja między ocenami
grup 1 i 2 wynosiła 0.62
grup 1 i 3 wynosiła 0.63

background image

Zastępowanie 

dostępniejszym atrybutem

• Badani w grupie 3 odpowiadali na to 

samo pytanie, co w grupie 2

• Stereotyp jest łatwo dostępny i 

wobec tego zastępujemy nim 
trudniejszy wymiar - 
prawdopodobieństwo

background image

Prawdopodobieństwo i 

podobieństwo

ocena 
podobieństwa

grupa 2

o
c
e
n
a

p

g
r
u
p
a
3

ocena 
podobieństwa

o
c
e
n
a

p

TOM W.

LINDA

background image

Prawdopodobieństwo i siła 

drużyny

• Ocena prawdopodobieństwa, że dana 

drużyna wygra w 20 meczach 

koszykówki

• Ocena tego jak dobra/silna jest drużyna
• Korelacja tych dwóch ocen: 0.99

(Tversky & Koehler, 1995)

• Ludzie udzielają rozsądnej 

odpowiedzi, ale na inne pytanie

(Kahneman, 2003)

background image

Zastępowanie wymairów

• How happy you are with your life in 

general?

• How many dates did you have last 

month?

• Nieznacząca korelacja przy tym 

porządku

• Odwrócona kolejność – korelacja 0.66
• (Strack, Martin, Schwarz, 1988)

background image

Affect heuristic

• Każdy bodziec powoduje ocenę 

emocjonalną (affecvtive evaluation)

(przegląd: Bargh, 1997, Zajonc, 1980, 1988)

• Afekt jest łatwo dostępnym wymiarem

• Jednym z tych, których używamy 

zamiast wymiarów właściwych

background image

Udział Systemu 2

(czyli korekta ocen)

Problem musi skłaniać do 

analizy statystycznej

background image

Rodzaj problemu a 

przewidywania 'statystyczne' i 

'niestatystyczne' 

Problem 1

• Pan J powiedział swojemu 

przyjacielowi: Jest wiele 

dowodów, że wzrastająca 

ilość zachorowań na raka 

płuc wśród kobiet jest 

spowodowana wzrostem 

ilości kobiet, ktore palą 

papierosy. Ale moja matka 

i moja teściowa, które całe 

życie paliły, mają obecnie 

więcej niż 80 lat i cieszą 

się dobrym zdrowiem, 

więc widzę, że palenie 

niekoniecznie jest 

szkodliwe.

Problem 9

• Właśnie zaczął się semestr 

zimowy na uniwersytecie. 

Henry powinien uczestniczyć 

w tym semestrze w 4 

kursach. Zapisał się jednak 

wstępnie na 5 kursów. W 

odniesieniu do 3 z nich jest 

całkowicie zdecydowany, że 

chciałby je zaliczyć. Waha się 

jednak między dwoma 

pozostałymi: A i B. Wczoraj 

poszedł na zajęcia wstępne w 

ramach obu kursów. Zajęcia 

na kursie A podobały mu się 

bardziej. W związku z tym 

zdecydował się wybrać kurs 

A i zrezygnować z kursu B.

background image

Rodzaj problemu a 

przewidywania 'statystyczne' i 

'niestatystyczne'

• Badani oceniali słuszności sądów, czy zachowań opisanych w 

9 różnych problemach

• Stwierdzono, że w niektórych przypadkach wykorzystują:

- głównie argumenty statystyczne

np. dla Problemu 1 stanowiły one 93% wszystkich 

argumentów

- w innych przypadkach jednak tak nie jest

np. w Problemie 9 argumenty statystyczne stanowiły 5% 

wszystkich argumentów

• Badanie potwiedziło hipotezę, że istnieją pewne kulturowe 

wskazówki skłaniające nas do statystyczne lub 

niestatystycznego myślenia o problemie Jepson, Krantz i 

Nisbett (1983) 

background image

Treść problemu a wrażliwość 

na wielkość próby

• Badanych proszono, aby wyobrazili sobie, że znaleźli się oni na 

małoznanej wyspie na Pacyfiku. Wędrując po wyspie spotkali:

- 1, 3 lub 20 ludzi

- którzy mieli brązową skórę/byli otyli

• Zadaniem badanych było podanie procentu osób:

- o brązowej skórze

- osób otyłych w całej populacji

• Zgodnie z oczekiwaniem autorów:

- w przypadku koloru skóry oceny badanych były niezależne od 

ilości zaobserwowanych przypadków
(we wszystkich 3 przypadkach oceniali ten procent wysoko ok. 

90%)

- przy otyłości oceny zależały jednak od ilości obserwacji

Im więcej było zaobserwowanych przypadków tym wyższy był 

procent osób w populacji, które będą otyłe:

  1 przypadek – 35%

3 przypadki – 50%

20 przypadków – 

75%

background image

Treść problemu a wrażliwość 

na wielkość próby  

• Wrażliwość lub lekceważenie wielkości 

próby wynika z przyjmowanych założeń nt. 

homegeniczności populacji, z której ta próba 

pochodzi

• Przy czym założenia takie czynione są na 

bazie posiadanej przez ludzi wiedzy ogólnej i 

dodawane do przedstawianej im sytuacji 

problemowej

Nisbett, Krantz, Jepson, Kunda (1983)

background image

Z modelu wynika, że oceny i 

wybory są dokonywane w 

następujący sposób

:

1. System 1 uaktywnia oceny i intencje
(a) wzmocniane przez System 2
(b) dopasowywane (niewystarczająco) do innych

      cech uznanych za istotne
(c) korygowane ze względu na świadomość błędu
(d) identyfikowane jako niezgodne z subiektywną

     zasadą i blokowane

2. Ponieważ nic nie uaktywnia Systemu 1, proces 

jest regulowany przez System 2

background image

Krytyka stanowiska 

Kahnemana i Tversky’ego

Szybko i efektywnie

background image

Podejście Giegerenzera

• Sprzeciw wobec szkoły Kahnemana i 

Tversky’ego

• Optymistyczny obraz możliwości 

człowieka

• Zdolność do adaptacji do nowych 

warunków

background image

Podejście Giegerenzera:

 Wybierz to co najlepsze

(Cieślak, 2003)

5 kroków:

(1) rozpoznawanie
(2) poszukiwanie wskazówek
(3) rozróżnianie
(4) zastępowanie wskazówek
(5) maksymalizacja przy wyborze

background image

Podejście Giegerenzera:

 Wybierz to co najlepsze

(Cieślak, 2003)

• 4 pierwsze zasady dotyczą procesu
• ostatnia podejmowania decyzji
• czasami proces jest przerwany już 

po pierwszym kroku

background image

Rozpoznawanie

(recognition heuristic)

Goldstein & Giegerenzer (2002)

• Nie stosuje się do każdej sytuacji

• Ma sens tylko, jeśli rozpoznawanie 

jest skorelowane z kryterium, 
którego dotyczą przewidywania

background image

Wartość ekologiczna 

rozpoznawania

• Dotacje na rzecz 

uniwersytetów (inf. 
poufna)

• Można o niej 

wnioskować na 
podstawie inf. 
prasowej

• Im częściej 

wymieniany w prasie, 
tym lepiej 
rozpoznawalny

background image

Wartość ekologiczna 

rozpoznawania

• korelacja 

ekologiczna: dotacje 
i liczba inf. 
prasowej 

• korelacja zastępcza: 

liczba inf. vs. 
rozpoznawalność 
wymienianych nazw

background image

Wartość ekologiczna 

rozpoznawania

• Wartość rozpoznania: 

względna częstość, kiedy 

rozpoznawany obiekt ma 

wyższą wartość na 

danym kryterium niż 

nierozpoznawany

• α = R/(R+W)

• R dobra odpowiedź 

obliczona dla wszystkich 

par, w których jeden 

obiekt jest 

rozpoznawalny a drugi - 

nierozpoznawalny

• W zła odpowiedź

background image

Wartość ekologiczna 

rozpoznawania

• korelacja 

ekologiczna: 
między kryterium i 
mediatorem

• korelacja 

zastępcza: między 
mediatorem i 
pamięcią

background image

Trafność heurystyki 

„rozpoznanie”

• Wskazać to spośród dwóch miast, 

które jest większe

• Wynik testu=proporcja trafnych 

odpowiedzi

• Pary miast:
• oba rozpoznane,
• oba nierozpoznane,
• jedno rozpoznane

background image

Trafność heurystyki 

„rozpoznanie”

• N par
• n rozpoznanych miast
• (N – n): nierozpoznane miasta
• Pary miast:
• oba rozpoznane:

n(n-1)/2

• oba nierozpoznane: (N-n)(N-n-1)/2
• jedno rozpoznane:  

n(N-n)

α = p(dobrej odpowiedzi
W opaciu o rozpoznanie,
 czyli trafność heurystyki

p(zgadywania) = 1/2

β = p dobrej odpowiedzi,
w oparciu o wiedzę

background image

Trzy siostry

• Trzy paryżanki, uczennice liceum, odpowiadają na 

pytanie, które z dwóch niemieckich miast ma 
większą liczbę mieszkańców – pary losowane ze 100 
największych miast

• Najmłodsza siostra nie wie nic – nigdy nie słyszała o 

żadnym z tych miast

• Średnia potrafi rozpoznać 50 spośród 100 miast i w 

80% par są to bardziej zaludnione miasta (α = 0.8)

• Najstarsza słyszała o wszystkich 100.
• Średnia i najstarsza mają dodatkowo pewną wiedzę, 

która powoduje, że kiedy znają oba miasta, to w 60% 
trafnie identyfikują bardziej zaludnione (β = 0.6)

background image

Trzy siostry

• Najmłodsza siostra nie wie 

nic o żadnym z tych miast

• Średnia potrafi rozpoznać 

50 spośród 100 miast i α = 

0.8

• Najstarsza słyszała o 

wszystkich 100

• .
• Średnia i najstarsza mają 

wiedzę, kiedy znają oba 

miasta, to β = 0.6

background image

Wielkość populacji w miastach 

amerykańskich i niemieckich

• Chicago Tribune: 

styczeń 1985 – lipiec 
1997

• Wzmianki nt. 

niemieckich miast 
powyżej 100 tys.

• 63 studentów 

amerykańskich 
odpowiadało, czy 
słyszało o danym mieście 
– stopa rozpoznania

• Die Zeit: maj 1995 – 

lipiec 1997

• Wzmianki nt. 

amerykańskich miast 
>100

• 30 studentów z 

Salzburga w Austrii 

background image

Wielkość populacji w miastach amerykańskich i 

niemieckich

korelacja ekologiczna:
liczba inf & liczba ludności
US – 0.7, D – 0.72

korelacja zastępcza: 
liczba inf. & liczba osób
rozpoznających miasto
US – 0.79, D – 0.86

korelacja: liczba osób
rozpoznających & liczba
ludności

background image

The priority heuristic:

wybory bez kompensacji

(Brandstatter, Giegerenzer, Hertwig, w druku)

• Podstawowe założenie modeli wyboru 

– konieczność myślenia „coś za coś”

• Drogi aparat dobrej jakości vs. tańszy 

i gorszej jakości

• Przy wyborach ryzykownych jest to 

kompensacja typu ryzyko vs. zysk, 
wynik vs. prawdopodobieństwo

background image

The priority heuristic

• Myślenie zgodne z modelem 

leksykograficznym

• Rozważane wymiary: najgorszy i 

najlepszy wynik oraz ich 

prawdopodobieństwa

• W jakiej kolejności powyższe wymiary 

są rozważane?

background image

W jakiej kolejności wymiary 

są rozważane?

• Względna ważność p & u
• Giegerenzer przyjmuje, że u 

ważniejsze od p

(założenie nie do końca uprawnione!)

• Gorsze wyniki są ważniejsze niż 

lepsze

background image

Względna ważność max 

wygranej i p min wyniku

• min. wynik – constant
• Decyzje zależą od:
• max wyniku
• p min. wyniku
• Te dwa wymiary sugerują inne 

wybory

• 41 studentów Uniwersytetu w Linz 

dokonywało 4 poniższych wyborów: 

background image

Względna ważność max 

wygranej i p min wyniku

• (€500, .50) i (€2.500, .10) 

[88%]

• (€220, .90) i (€500, .40)  [80%]
• (€5.000, .50) 

i (€25.000, .10)

[73%]

• (€2.200, .90) 

i (€5.000, .40) 

[83%]

• Drugi wynik w każdym zakładzie to „0”
• p (min wynik) ważniejsze niż max 

wygrana

background image

Priority rule

• Kolejność w jakiej rozpatrywane są 

wymiary:

(1) min. wynik  a

min

(2) prawd. min. wynik p

min

(3) max. wynik a

max

background image

Kiedy przerywamy 

porównania?

• Wtedy, kiedy na 

określonym 
wymiarze różnica 
między 
alternatywami jest 
zgodna z naszym 
poziomem aspiracji 
(idea Simona)

• Poziom aspiracji 

zależy także od a

max

(

+200

, 0.5, 0) i (+100, 

1)

• a

min

0 i 100

(

+1000

, 0.5, 0) i 

(+100,1)

• a

min 

0 i 100

Skończ, jeśli a

min

 różni się 

conajmniej o 1/10 a

max

background image

Kiedy przerywamy 

porównania?

• Ponieważ różnica 

między zakładami 
na najważniejszym 
wymiarze jest 
zgodna z poziomem 
aspiracji, to 
kończymy

• Inne wymiary nie 

są rozważane

(

+200

, 0.5, 0) i 

(+100, 1)

• a

min

0 i 100

• 1/10 a

max

 = +20

• spełnia aspiracje
• STOP

background image

Priority rule i paradoksy 

Allaisa

background image

Co byś wybrał?

A: +5000, 10% 

B: +1000, 

100%
 +1000, 89% 

    0,   1%

background image

Co byś wybrał?

C: +5000, 10%

D: +1000, 11%

    0, 90%

     0, 89%

background image

Paradoksy Allaisa (1953) - 

ł

amanie zasady wspólnych 

konsekwencji

A: +5000, 10% 

B: +1000, 100%

     +1000, 89% 
       0,   1%

• Większość ludzi wybiera B, ze względu na 1% 

na wynik 0 w przypadku A
C: +5000, 10%

D: +1000, 11%

       0, 90%    0, 89%

• Większość ludzi wybiera C, lekceważąc fakt, 

że prawdopodobieństwo wygrania jest 

mniejsze o 1%, ponieważ tutaj kierują się 

wielkością wygranej

background image

Paradoksy Allaisa - ł

amanie 

zasady wspólnych 

konsekwencji

A: +5000, 10% 

 +1000, 89%
         0,   1%

C: +5000, 10%
           0, 89%

  0,   1%

 
B: +1000, 10%
      +1000, 89%
      +1000,   1%

D: +1000, 10%
            0, 89%
      +1000,  1%

background image

Paradoksy Allaisa - ł

amanie 

zasady wspólnych 

konsekwencji

A: +5000, 10% 

 

+1000, 89%

         0,   1%

C: +5000, 10%
           

0, 89%

  0,   1%

 
B: +1000, 10%
      

+1000, 89%

      +1000,   1%

D: +1000, 10%
            

0, 89%

      +1000,  1%

background image

Uproszczony przykład - ł

amanie 

zasady wspólnych 

konsekwencji

A:

Paryż, 10% 

     Berlin, 89%

       

0,   1%

C:

Paryż, 10%

               

0, 89%

      0,   1%

 
B: Berlin, 10%

      Berlin,

 

89%

       Berlin,  1%

D: Berlin, 10%
            

0, 89%

Berlin,  1%

background image

Brak racjonalności = brak 

konsystencji

background image

Priority rule i paradoksy 

Allaisa

Wyjaśnienie Giegerenzera

background image

Priority rule i paradoksy 

Allaisa

A:+5000, 10% 

     

+1000, 89% 

     

     0,   1%

B:+1000, 100%

a

min

   0 & 1000

a

max

5000

1/10 a

max

               50

C: +5000, 10%

    0, 90%

D: +1000, 11%

    0, 89%

a

min

   0 & 0

Różnica w a

min

 jest > aspiracji

Wystraczy, aby wybrać B

a

min

 jest takie samo

Rozważamy kolejne
kryterium - p

min

background image

Priority rule i paradoksy 

Allaisa

C: +5000, 10%

    0, 90%

D: +1000, 11%

    0, 89%

a

min

   0 & 0

p

min

90%&89%

a

max

         5000 & 

1000

Krok 2
p

min

 

różni się o 1%

Zauważmy 10%
Rozważamy kolejne
kryterium - a

max

Krok 1
a

min

 jest takie samo

Rozważamy kolejne
kryterium - p

min

Krok 3
a

max

 jest lepsze dla C

Wybieramy C

background image

Priority rule i paradoksy 

Allaisa

A:+5000, 10% 

     

+1000, 89% 

     

     0,   1%

B:+1000, 100%

a

min

   0 & 1000

a

max

5000

1/10 a

max

               50

C: +5000, 10%

    0, 90%

D: +1000, 11%

    0, 89%

a

min

   0 & 0

p

min

90%&89%

a

max

         5000 & 

1000

Krok1
Różnica w a

min

 jest > aspiracji

Wystraczy, aby wybrać B

Krok 3
a

max

 jest lepsze dla C

Wybieramy C


Document Outline