System konstytucyjnych
środków ochrony
praw i wolności
System konstytucyjnych
środków ochrony
praw i wolności
Źródła normatywne
• Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia
1997 r.
• Ustawa z dnia 1 kwietnia 1997 r. o
Trybunale Konstytucyjnym
• Ustawa z dnia 15 lipca 1987 r. o
Rzeczniku Praw Obywatelskich
Literatura
• Prawo konstytucyjne RP (red.
P.Sarnecki), Wydanie 9
• Pozainstancyjne środki ochrony
prawnej (red.) M.Romańska
• System organów ochrony prawnej w
Polsce (red. M.Kruk)
Status prawny jednostki
i jego elementy
Status prawny
Prawa
Wolności
Obowiązki
Prawo jednostki
• Przyznanie adresatom określonych
uprawnień (roszczeń)
• Aktywna rola państwa (prawodawcy)
• Konieczność wskazania podstawy
prawnej przez adresata prawa
• Np. prawo wyborcze, prawo do nauki,
prawo do ochrony zdrowia
Wolność jednostki
• Zagwarantowanie sfery wolnej od
ingerencji
• Bierna rola państwa
• Konieczność określenia granic wolności
• Konieczność wskazania podstawy
prawnej do ingerencji w sferę wolności
• Np. nietykalność osobista, wolność
religii, wolność zgromadzeń
Normy programowe
• Adresatem jest władza publiczna
• Nakaz optymalizacyjny
• Brak podstaw prawnych do
konkretnych roszczeń wobec
państwa
Prawo
a norma programowa
• Inny adresat (jednostka – władza
publiczna)
• Inna treść (roszczenie wobec państwa –
nakaz prowadzenia określonej polityki)
• Np. prawo do pracy – nakaz
prowadzenia polityki ograniczającej
bezrobocie
Obowiązek jednostki
• Powinność określenia świadczeń na
rzecz organów władzy publicznej
• Aktywna rola jednostki
• Konieczność wskazania podstawy
prawnej do egzekwowania świadczeń
• Np. obowiązek służby wojskowej,
ponoszenia ciężarów publicznych
(podatki)
Adresaci praw
i wolności
Podmioty
prawa
Osoby
fizyczne
Osoby
prawne
Osoby pr.
prawa prywatnego
Osoby pr.
prawa publicznego
Np. spółka
Np. gmina
Osoby fizyczne
Adresaci
Obywatele
Cudzoziemcy
Obywatele
innych państw
Bezpaństwowcy
(apatrydzi)
Prawo
obywatelskie
• Np. art. 60 Konstytucji: Obywatele
polscy korzystający z pełni praw
publicznych mają prawo dostępu do
służby publicznej na jednakowych
zasadach
Wolność człowieka
• Np. art. 58 ust. 1 Konstytucji:
Każdemu zapewnia się wolność
zrzeszania się
Wolność obywatelska
• Art.11 ust. 1 Konstytucji:
Rzeczpospolita Polska zapewnia
wolność tworzenia i działania partii
politycznych. Partie polityczne
zrzeszają na zasadach dobrowolności
i równości obywateli polskich w celu
wpływania metodami
demokratycznymi na kształtowanie
polityki państwa.
Prawo człowieka
• Np. art. 64 ust. 1 Konstytucji: Każdy
ma prawo do własności, innych praw
majątkowych oraz prawo
dziedziczenia
Wolność osoby prawnej
• Np. wolność działalności
gospodarczej
Podziały… - ewolucja
• Prawa I generacji – osobiste i
polityczne
• Prawa II generacji – socjalne,
ekonomiczne i kulturalne
• Prawa III generacji – prawa
„globalne” (pokojowe współistnienie
Podziały praw i wolności –
przedmiot
Prawa
i wolności
Osobiste
Polityczne
Socjalne
Ekonomiczne
Kulturalne.
Wolności
Prawa
Prawa
Wolności
Wolności
Prawa
Normy
programowe
Podziały… - ranga prawna
Prawa
i wolności
Konstytucyjne
(podstawowe)
Ustawowe
Konwencyjne
(umowy międzyn.)
Podziały - adresat
Prawa
i wolności
Obywatelskie
Człowieka
Polityczne
Socj., ekon.,
kulturalne
Osobiste
Polityczne
Socj., ekon.,
kulturalne
Źródła
praw i wolności
Prawo
pozytywne
naturalne
religijne
świeckie
Źródło praw wg Konstytucji
• Art. 30 Konstytucji: Przyrodzona i
niezbywalna godność człowieka
stanowi źródło wolności i praw
człowieka i obywatela. Jest ona
nienaruszalna, a jej poszanowanie i
ochrona jest obowiązkiem władz
publicznych.
Źródła normatywne
(pozytywne) praw i wolności
Prawo
krajowe
między-
narodowe
ponad-
narodowe
Konstytucja,
ustawy
Umowy,
zwyczaje
Umowy
Metody ochrony
praw i wolności
• Zależność od treści praw i wolności
• Zależność od rodzaju uprawnienia
• Zależność od rangi prawnej prawa i
wolności
Płaszczyzny ochrony
praw i wolności
Ochrona
stanowienie
prawa
stosowanie
prawa
prewencyjna
represyjna
prewencyjna
represyjna
Stanowienie prawa –
środki ochrony
Stanowienie
Ochrona
prewencyjna
Ochrona
represyjna
Np. skarga
konstytucyjna
Np. wniosek
Prezydenta
do TK
Stosowanie prawa
Stosowanie
Ochrona
prewencyjna
Ochrona
represyjna
Np. skarga
kasacyjna
Np. jawność
rozprawy
Znaczenie regulacji
konstytucyjnej praw
i wolności
• Problem hierarchii źródeł prawa
• Bezpośrednie stosowanie Konstytucji
– Normy samowykonalne
– Wykładnia prawa w zgodzie z
Konstytucją
– Kontrola konstytucyjności prawa
Hierarchia źródeł prawa
Cechy systemu
źródeł prawa
• Hierarchiczność
• Niesprzeczność
• Zupełność (brak luk)
Źródła prawa w RP
Źródła prawa
Powszechnie
obowiązujące
Wewnętrznie
obowiązujące
Ogólnokrajowe
Prawo miejscowe
Ogólnokrajowe
Terenowe
Źródła prawa
powsz.obow.
• Konstytucja
• Ustawa
• Rozporządzenie z mocą ustawy
• Ratyfikowana umowa
międzynarodowa
• Prawo wspólnotowe (UE)
• Rozporządzenie
• Prawo miejscowe
Cechy szczególne
Konstytucji
Szczególna
Treść
Forma
Moc prawna
Szczególna treść
Konstytucji
Ustrój polityczny
państwa
Suweren i formy
sprawowania władzy
System rządowy
Status jednostki
i innych podmiotów
prawa
Ustrój gospodarczy
państwa
Tryb nowelizowania
Inicjatywa
ustawodawcza
1/5 posłów
Prezydent
Senat
Tryb „łatwiejszy”
Sejm
większość 2/3
w obecności ½
Senat
większość bezwzględna
w obecności 1/2
Prezydent
Tryb „trudniejszy” –
dot. Rozdziału II Konstytucji
Sejm
większość 2/3
w obecności 1/2
Senat
większość bezwzględna
w obecności 1/2
Referendum ogólnokrajowe
zatwierdzające zmianę
Rozdziału I, II, XII
Prezydent
Szczególna moc prawna
Konstytucji
Moc prawna
Aspekt negatywny Aspekt pozytywny
Ustawa –
materie zastrzeżone
• Ustrój i kompetencje organów
państwa
• Status jednostki i in. podmiotów
prawa
• Budżet
• Zgoda na ratyfikację umowy
międzynarodowej
Rozporządzenie
z mocą ustawy
Konstytucja
Ustawa
Rozporządzenie
z mocą ustawy
Ratyfikowane
umowy międzynarodowe
Umowy
międzynarodowe
Ratyfikowane
Inne
Ratyfikacja
„mała”
Ratyfikacja
„duża”
Sprawy regulowane
w umowie międzynarodowej
ratyfikowanej za zgodą w
ustawie
• Art. 89 pkt 2 Konstytucji: „wolności,
prawa lub obowiązki obywatelskie
określone w Konstytucji”
Ratyfikacja „duża”
• Zawarcie umowy przez Radę
Ministrów
• Uchwalenie ustawy wyrażającej
zgodę na ratyfikację
• Ratyfikacja przez Prezydenta
• Zawiadomienie Sejmu i Senatu
Miejsce ratyfikowanych
umów międzynarodowych
w hierarchii
• Art. 91 ust. 2 Konstytucji – umowa
międzynarodowa ratyfikowana za
zgodą w ustawie ma pierwszeństwo
przed ustawami
Ratyfikowane umowy
międzyn. w hierarchii
Konstytucja
Umowa międzynar.
„duża” ratyfikacja
Umowa międzynar.
„mała” ratyfikacja
Ustawa
Rozporządzenie
Rozporządzenie
z mocą ustawy
Podstawowy akt
prawa międzynarodowego
• Europejska Konwencja o Ochronie
Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności
Rozporządzenia
• Prezydent
• Rada Ministrów
• Prezes Rady Ministrów
• Ministrowie działowi (resortowi)
• Ministrowie kierujący komitetami
• Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji
Cechy rozporządzeń
• Niesamoistne (podstawa do wydania
w ustawie)
• Wykonawcze
• Podustawowe
Prawo miejscowe
Prawo miejscowe
Samorząd
terytorialny
Administracja
rządowa
(wojewoda)
Prawo miejscowe
w hierarchii
Konstytucja
Umowa międzyn.
„duża” ratyfikacja
Ustawa
Rozporządzenie
z mocą ustawy
Prawo miejscowe
Rozporządzenie
Struktura prawa UE
Prawo UE
Pierwotne
Pochodne
Traktaty
konstytuujące
UE
Rozporządzenia
Dyrektywy
Implementacja
(ustawy)
Relacja prawa UE
do prawa krajowego
• Art. 91 ust. 3 Konstytucji –
pierwszeństwo prawa UE wobec
ustaw
Prawo miejscowe
w hierarchii
Konstytucja
Umowa międzyn.
„duża” ratyfikacja
Ustawa
Rozporządzenie
z mocą ustawy
Prawo miejscowe
Rozporządzenie
Prawo UE
w hierarchii
Konstytucja
Umowa międzyn.
„duża” ratyfikacja
Ustawa
Prawo miejscowe Rozporządzenie
Prawo UE
Ustawa
Prawo miejscowe Rozporządzenie
Znaczenie Konstytucji
• Problem konkretności (ogólności)
postanowień Konstytucji
• Konieczność konkretyzacji w
ustawach
• Znaczenie sądów i trybunałów jako
organów interpretujących
postanowienia Konstytucji
Bezpośrednie
stosowanie Konstytucji
• Normy samowykonalne (np. zakaz
tortur)
• Współstosowanie Konstytucji
– Stosowanie Konstytucji i ustawy, np.
prawo do zdrowia (art. 68 )
– Wykładnia ustawy w zgodzie z
Konstytucją
– Kontrola zgodności prawa z Konstytucją
Wykładnia prawa
w zgodzie z Konstytucją
Art. 32
Konstytucji
Ustawa
Norma zgodna
z Konstytucją
Norma niezgodna
z Konstytucją
Konstytucyjne
środki ochrony
• Art. 77 ust. 1 – prawo do
wynagrodzenia szkody
• Art. 77 ust. 2 – zakaz zamykania drogi
sądowej
• Art. 78 – prawo do zaskarżenia
orzeczenia I instancji
• Art. 79 – skarga konstytucyjna
• Art. 80 – Rzecznik Praw Obywatelskich