DEMOGRAFIA SPOŁECZNA

Marek Okólski

Wykład 11

Drugie przejście demograficzne

 

 

Drugie przejście 

demograficzne

• Radykalne odstępstwa od 

prawidłowości przejścia 
demograficznego na Zachodzie

• Koncepcja „2. PD”
• Czy upadek rodziny?
• Ponowoczesność a reprodukcja ludności
• Cztery komplementarne hipotezy
• Skutki 2. PD

 

 

Drugie przejście 

demograficzne

Radykalne odstępstwa od 

prawidłowości przejścia 
demograficznego na Zachodzie

• Wydłużenie życia, a nawet przyśpieszenie 

tempa tego procesu

• Wzmożona imigracja i zmiana salda 

migracji

• Gwałtowny spadek płodności

 

 

Drugie przejście 

demograficzne

 

1

1,5

2

2,5

3

3,5

4

4,5

5

5,5

1855 1865 1875 1885 1895 1905 1915 1925 1935 1945 1955 1965 1975 1985 1995

Francja

Finlandia

Holandia

Norwegia

 

 

Drugie przejście 

demograficzne

 

0,00

0,05

0,10

0,15

0,20

0,25

0,30

0,35

18

21

24

27

30

33

36

39

42

%

mężatki

kobiety stanu wolnego 
pozostające w 
związkach partnerskich

kobiety ogółem

kobiety stanu wolnego 
(bez partnera)

 

 

Drugie przejście 

demograficzne

 

0

0,5

1

1,5

2

2,5

3

21-24

25-59

30-34

35-39

40-44

wiek

śr

ed

ni

a 

lic

zb

a 

dz

ie

ci

kobiety stanu wolnego, 
pozostające w 
związkach parnterskich

kobiety stanu wolnego (brak 
trwałego związku lub 

samotność)

mężatki

               w 1994 r.
               w 1986 r.

(54%)

(69%)

(20%)

(10%)

(21%)

(26%)

 

 

Drugie przejście 

demograficzne

Koncepcja „2. PD”

Wersja pierwotna R. Lesthaeghe i D. van 

de Kaa

Powrót do koncepcji równowagi

Przejście demograficzne a „2. PD”

 

 

Drugie przejście 

demograficzne

 

czas

współczynnik urodzeń (BR)
współczynnik zgonów (DR)

współczynnik migracji zagranicznych netto (NMR)

stopa wzrostu ludności (PGR)

drugie przejście 

demograficzne

przejście demograficzne

0

natężenie zjaw isk 

ludnościow ych

 

 

Drugie przejście 

demograficzne

Czy upadek rodziny?

• Nowe formy rodziny

• Nietrwałość rodziny

• Rodzina niepełna

• Zmiana rodziny – brakujące ogniwo w teorii 

przejścia demograficznego?

 

 

Drugie przejście 

demograficzne

Ponowoczesność a reprodukcja ludności
Charakterystyka ponowoczesnośi
Schemat van de Kaa
Rewolucja antykoncepcyjna a rewolucja 

seksualna

Dywersyfikacja i metamorfozy życia 

partnersko-rodzinnego

Zmiany rozrodczości: urodzenia 

pozamałżeńskie, bezdzietność

 

 

Drugie przejście demograficzne

SCHEMAT WYJAŚNIAJĄCY  

DRUGIE PRZEJŚCIE DEMOGRAFICZNE 

 

Jednostki społeczne 

Wymiary lub 

procesy społeczne 

Grupy wtórne 

Grupy pierwotne 

(para/rodzina) 

Pojedyńcze osoby 

STRUKTURA 

 

Modernizacja, rozwój 

społeczeństwa post-

industrialnego i państwa 

opiekuńczego 
 

WZROST: 
- 

standardu życia 

- 

bezpieczeństwa 

społecznego 

- 

złożoności 
strukturalnej i 

podziału funkcji 

- 

ruchliwości 

- 

wykształcenia 

- 

uczestnictwa kobiet 

 

Rozwój warstw średnich 
 

Redukcja roli ochronnej 

grup wtórnych 
 

Wzrost wzajemnych 

uzależnień 
 

Spadek znaczenia 

funkcjonalnego grup 

politycznych i religijnych 

 

Wzrost kosztu 

“utraconych możliwości” 
 z powodu małżeństwa i 

macierzyństwa 
 

Wzrost niezależności 

partnerów, wolność 
wyboru 

 

Coraz trudniejsze 

godzenie ról społecznych i 
rodzicielskich 

 

Decydujący wpływ 

jednostkowych zdolności, 
ambicji i umiejętności na 

pozycję i dochód 
 

Wielostronność wymagań 

trudnych do pogodzenia 
 

Konieczność elastyczności 

 

Częściowa integracja 
 

Wczesna niezależność 

 

Zindywidualizowane 
bezpieczeństwo 

KULTURA 

 

“Cicha rewolucja” 

 

WZROST: 
- 

demokracji 

- 

równości 

- 

wolności osobistych 

- 

pluralizmu wartości 

- 

uniwersalizmu 

- 

indywidualizmu 

- 

świeckości 

- 

potrzeb wyższego 

rzędu 

 

Spadek dominacji grup 

normotwórczych 
 

Redukcja spójności tych 
grup 

 
Wzrost afiliacji 

“poprzecznych” 

 
Nasilona rywalizacja płci 

 

Nasilona rywalizacja 

generacji 

 

Zmiana układu sił między 

płciami 
 

Zanik mocnych zasad 
kierunkowych 

 
Konieczność tworzenia 

własnych norm 

 
Mniej klarowne i pewne 

zasady rodzicielskie 

 

Ograniczenie swobody 
wyboru przez partnerstwo 

dzieci 

 

Trudność pogodzenia 

karier 

 

Niechęć wobec 

długotrwałych związków 
 

Akcent na samorealizację 
 

Trudność zdefiniowania 
własnej tożsamości 

 

Szukanie własnego stylu 
 

Kariera kobiety bardziej 

niezależna 

 
Konflikt ról w różnych 

sferach życia 

TECHNOLOGIA 

 

“Druga rewolucja 

antykoncepcyjna” oraz 
powszechny TV przekaz 

inform

acji 

 

POPRAWA: 

- 

transportu 

- 

łączności 

- 

opieki zdrowotnej 

- 

technik medycznych 

- 

środków i technik 

antykoncepcyjnych 

 

Szybki przepływ 

informacji 

 

Redukcja kosztów 

 

Dostęp do usług w ramach 
ubezpieczenia 

zdrowotnego 

 
Równy dostęp dla 

wszystkich grup 

 

Lepsze informacje  o 

możliwościach 
zawodowych, itp. 

 

Ekspansja wiedzy 

 
Szansa na “doskonałą” 

regulację urodzeń 

 
Bezdzietność jako 

akceptowana opcja 
 

Rodzicielstwo jako 

świadomy wybór 

 

Antykoncepcja może być 

decyzją jednostki 
 

Większa swoboda 

seksualna 

 
“Błędy” można naprawić 

aborcją 

 
Wyższy poziom 

odpowiedzialności 
jednostkowej 

 

 

 

Drugie przejście 

demograficzne

Cztery komplementarne hipotezy

• Aries: altruizm  egoizm

• Heinz i Obracht: asymetria  symetria

• Leridon: doskonała kontrola urodzeń

• Davis: komercjalizacja rodziny

 

 

Drugie przejście 

demograficzne

Skutki 2. PD

• Wydłużanie trwania i wzrost potencjału 

„społecznego niedostosowania”

• Przyśpieszone starzenie się populacji
• Scenariusze rozwoju stosunków 

ludnościowych na Zachodzie

• „Zderzenie cywilizacji”?