DEMOGRAFIA SPOŁECZNA 

Marek Okólski

WYKŁAD 5 

TEORIE REPRODUKCJI LUDNOŚCI

 

I DOKTRYNY LUDNOŚCIOWE

ICH GENEZA I EWOLUCJA

 

 

TEORIE REPRODUKCJI LUDNOŚCI 

ICH GENEZA I EWOLUCJA

• Źródła teorii wzrostu/reprodukcji ludności

• Dwa podstawowe podejścia: normatywne i 

pozytywistyczne

• Główne kierunki w ramach podejścia 

normatywnego

• Teorie „optimum ludności” – szczególne 

miejsce w podejściu normatywnym

• Główne kierunki w ramach podejścia 

pozytywistycznego

• Teoria ludności Malthusa: pierwszy 

paradygmat demografii

• Wzrost stacjonarny, wykładniczy czy 

logistyczny, a może cykliczny?

 

 

TEORIE REPRODUKCJI LUDNOŚCI 

ICH GENEZA I EWOLUCJA

Źródła teorii wzrostu/reprodukcji ludności

•

Ogólne teorie ludnościowe – produkt uboczny 

refleksji nad procesami pozademograficznymi

•

Aksjomat teorii ogólnych: szczególna rola 

procesów demograficznych w ewolucji gatunku 

HS i rozwoju cywilizacyjnym

•

„Obciążenie genetyczne” teorii ogólnych: 

aksjologizacja

 

 

TEORIE REPRODUKCJI LUDNOŚCI 

ICH GENEZA I EWOLUCJA

Dwa podstawowe podejścia: 
normatywne i pozytywistyczne

Normatywne

Pozytywistyczne (analityczne)

Ich źródła, cechy i implikacje

 

 

TEORIE REPRODUKCJI LUDNOŚCI 

ICH GENEZA I EWOLUCJA

Główne kierunki w ramach podejścia 

normatywnego: populacjonizm, 

anypopulacjonizm i optimum ludności

Populacjonizm: wartościowanie zasobu lub 

dynamiki

 

 misja religijna lub cywilizacyjna
 utopie społeczne (Monteskiusz, Condorcet, Morus)
 innowacjogenny charakter „presji ludnościowej” (Braudel, Gini)
 merkantylizm (Bodin, Colbert, Monchretien) i inne kierunki ekonomii 
 człowiek jako the ultimate resource (Simon)

 

 

TEORIE REPRODUKCJI LUDNOŚCI 

ICH GENEZA I EWOLUCJA

Główne kierunki w ramach podejścia 

normatywnego: populacjonizm, 

anypopulacjonizm i optimum ludności



Antypopulacjonizm: szkodliwość wzrostu ludności



główni autorzy: Botero, Bacon, Machiavelli, Hale



bezwzględna i względna ograniczoność zasobów 



stała skłonność rozrodcza HS



konflikty społeczne i nierówności (maltuzjanizm, 

neomaltuzjanizm)



globalizacja/wizje katastrofy globalnej

 

 

TEORIE REPRODUKCJI LUDNOŚCI 

ICH GENEZA I EWOLUCJA

Główne kierunki w ramach podejścia 

normatywnego: populacjonizm, 

anypopulacjonizm i optimum ludności



Optimum zaludnienia/ludności optymalnej



pierwsze koncepcje (od starożytnych po Condorceta)



ludność optymalna jako iunctim (Landry)



w poszukiwaniu kryterium optymalnej ludności



twórcy koncepcji: Sidgwick 1883, Cannan 1888 i Wicksell 1909



optimum na podstawie kryterium PKB/per capita



optimum z punktu widzenia nadwyżki na cele rozwojowe



kryteria pozaekonomiczne lub mieszane



Liga Narodów 1927



Klub Rzymski 1972

 

 

LUDNOŚĆ OPTYMALNA

k

ryterium: max GDP/P

 

 

LUDNOŚĆ OPTYMALNA

k

ryterium: zatrudnienie przy max(O – W)

 

 

TEORIE REPRODUKCJI LUDNOŚCI 

ICH GENEZA I EWOLUCJA

Główne kierunki w ramach podejścia 

pozytywistycznego

• Korzyści ekonomiczne (teorie od Petty’ego po Keynesa i 

Harroda oraz hipoteza population-push growth)

• Równowaga w przyrodzie (Malthus contra Sadler; Pearl-

Reed)  wzrost cykliczny albo logistyczny

• Uwarunkowania cywilizacyjne zdolności 

rozrodczej/zachowań rozrodczych (Spencer, Carey, Gini, 

Dumont, Fisher)

• Akumulacja kapitału ( prawo ludności kapitalizmu Marksa)

• Uwarunkowania społeczne zachowań reprodukcyjnych 

(efekt modernizacji)  teoria przejścia demograficznego 

(Thompson, Landry, Notestein)

 

 

TEORIE REPRODUKCJI LUDNOŚCI 

ICH GENEZA I EWOLUCJA



Teoria ludności Thomasa R. Malthusa; 1798, 

1803 – pierwszy paradygmat demografii



prawo malejących przychodów z ziemi/w rolnictwie 

(Turgot)



statystyki wzrostu ludności (Franklin)



ograniczenia pozytywne: mechanizm samoczynny, 

destruktywny



ograniczenia prewencyjne przez „wstrzemięźliwość 

moralną”: mechanizm antycypacyjny



rola płacy  „prawa ubogich” (1834 i później)



znaczenie teorii Malthusa w demografii i innych 

naukach społecznych

 

 

Teoria ludności Thomasa R. 

Malthusa; 1798, 1803

 Malejące przychody oraz rozbieżność w tempie wzrostu ludności i pożywienia (wg Malthusa)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

żywność 

odzież 

1 

2  3 

1 

2 

3 

C’ 

B’ 

A’ 

b) stały obszar zasiewów

 

żywność 

odzież 

1 

2 

3 

1 

2 

3 

C 

B 

A 

a) nieograniczone zasoby

 

czas w latach 

produkcja 

żywności, 

stan 

ludności 

żywność 

liczba 

ludności 

początek 

nasilającego się 

nieuchronnie 

niedoboru 

żywności 

c) 

rozbieżność w tempie wzrostu 

ludności i pożywienia

 

 

 

TEORIE REPRODUKCJI LUDNOŚCI 

ICH GENEZA I EWOLUCJA

Podstawowa implikacja teorii:

wzrost stacjonarny…, 

wykładniczy… 

czy logistyczny…, 

a może cykliczny?