Podstawowe zasady prawa
wspólnotowego:
Nadrzędność i bezpośrednia
skuteczność
Podstawowe zasady prawa
wspólnotowego:
Nadrzędność i bezpośrednia
skuteczność
Spis zagadnień
1b) Pierszeństwo z punktu widzenia państw członkowskich. Państwowa
hierarchia norm prawnych i klasyfikacja porozumień
międzynarodowych
2. Pierszeństwo prawa wspólnotowego
a) Nadrzędność z punktu widzenia Wspólnoty
c) Nadrzędność prawa wspólnotowego zgodnie z panującą obecnie opinią
prawną
3. Bezpośrednia skuteczność pierwotnego i wtórnego prawa
wspólnotowego
a) Różnica między bezpośrednim obowiązywaniem i bezpośrednią skutecznością
b) Bezpośrednia skuteczność w układzie wertykalnym i horyzontalnym
c) Problem bezpośredniego stosowania dyrektyw
Państwowa hierarchia norm prawnych i
klasyfikacja porozumień międzynarodowych
W latach pięćdziesiątych, traktaty wspólnoty uważane były za zwykłe
umowy prawnomiędzynarodowe. Dziś różnica między nimi jest o wiele
większa.
Zarówno traktaty wspólnotowe i umowy międzynarodowe przebiega w
dalszym
ciągu
zgodnie
z
normami
zawierania
umów
prawnomiędzynarodowych.
Jako, że ani prawo wspólnotowe, ani systemy prawne większości praw
członkowskich nie zawierają przepisu o nadrzędności prawa
wspólnotowego nad prawem krajowym, to z punktu widzenia
krajowego prawa państwowego i konstytucyjnego z zasady
obowiązują
krajowe
reguły
kolizyjne.
Większość
systemów
konstytucyjnych nadaje układom międzynarodowym rangę pomiędzy
zwykłą ustawą, a konstytucją lub też umieszcza ja na tym poziomie co
ustawa.
Państwowa hierarchia norm prawnych i
klasyfikacja porozumień międzynarodowych
Niemcy:
Umowy międzynarodowe = zwykłe ustawy
Obowiązują tu następujące zasady:
Ranga umów międzynarodowych jest niższa niż konstytucji, a
zwłaszcza od zawartych w niej praw fundamentalnych
Umowy są nadrzędne wobec wcześniejszych ustaw
Nowo wydawane ustawy są nadrzędne w stosunku do
wcześniejszych układów międzynarodowych, mogą więc
odmiennie regulować obszary prawa wewnętrznego niż
zostało to postanowione w układzie
Państwowa hierarchia norm prawnych i
klasyfikacja porozumień międzynarodowych
cd...
Umowy międzynarodowe są nadrzędne w stosunku do prawa
krajów związkowych
Wykładni i obwiązywaniu przepisów i umów
prawnomiędzynarodowych w obszarze prawa krajowego w
ostatniej instancji decyduje Federalny Trybunał Konstytucyjny
Państwowa hierarchia norm prawnych i
klasyfikacja porozumień międzynarodowych
Prawa podstawowe
I fundamentalne zasady
Konstytucyjne
Pozostałe prawo
Konstytucyjne
Ustawy krajowe
Pozostałe prawa krajowe
Normy krajów związkowych/
Kantonów/ regionów/ województw/
Władz komunalnych
Hierarchia norm według prawa klasycznego
i międzynarodowego
Pomiędzy poszczególnymi państwami występują szczegółowe różnice,
dlatego oddziaływanie traktatów w poszczególnych państwach jest
niejednolite.
Należy
zauważyć
różnicę
między
pierwszeństwem
traktatów
międzynarodowych przed prawem krajowym, a kwestią przenoszenia
części suwerenności na rzecz organizacji międzynarodowych.
Obowiązuje zasada, że państwo jest i będzie dysponentem wszystkich
praw i obowiązków. Ich przenoszenie na inne państwa lub
ponadnarodowe instytucje nie jest możliwe bez pewnego zagrożenia
własnej suwerenności.
W niektórych państwach przeprowadzono zmiany konstytucyjne w związku
z utworzeniem WE, za pomocą których umożliwione zostało cedowanie
suwerennych praw państwowych i ustanowienie pierwszeństwa praw
przeniesionych nad prawem krajowym.
Pierszeństwo prawa wspólnotowego
Nadrzędność z punktu widzenia Wspólnoty
Na płaszczyźnie prawa wspólnotowego i indywidualnego w danym
państwie wyróżnia się trzy główne pola konfliktów:
1 ) ze względu na hierarchię nadawaną aktom prawa
wspólnotowego. (W zależności od danego państwa dokumenty
mają różną wartość- pewne kraje stawiają je na równi ze
zwykłymi ustawami, inne natomiast wyżej lecz, ponad nimi
umieszczają konstytucję.)
2 ) wszelkie nowelizacje ustaw lub konstytucji danego kraju,
mogące znieść nadrzędność aktów prawa wspólnotowego,
zagrażają jednolitości jego obowiązywania, we wszystkich
państwach członkowskich.
3 ) różna interpretacja prawa europejskiego(nadrzędność,
bezpośrednie stosowanie i wykładnie) przez poszczególne kraje,
za pośrednictwem organów takich jak trybunały konstytucyjne
prowadzą do niejednolitości rozwiązań prawnych w
poszczególnych państwach członkowskich.
Nadrzędność z punktu widzenia Wspólnoty
Pierwszym przypadkiem w historii Wspólnoty był precedensowy wyrok
Trybunału Sprawiedliwości, w sprawie Costa przeciwko Enel, z 15
lipca 1964 roku. Orzeczenie to potwierdzające wyższość prawa EWG
nad indywidualnym prawodawstwem danego państwa, uzasadnione
było tym, iż jeżeli jakiś kraj decyduje się zostać członkiem EWG i
podpisuje traktat akcesyjny to zrzeka się części swojej suwerenności
na rzecz organizacji. Jest to naturalna konsekwencja przystąpienia,
będąca warunkiem egzystencji i praktycznego działania Europejskiej
Wspólnoty Gospodarczej.
Ten sam organ rozszerzył później(17 grudnia 1970 roku) nadrzędność
ustawodawstwa
wspólnotowego
nad
krajowym,
zwiększając
uprzywilejowanie wtórnych aktów prawnych wspólnoty nad prawem
krajowym.
Nadrzędność z punktu widzenia Wspólnoty
Natomiast w wyroku z 9 marca 1977 roku jasno określił, iż każdy sędzia
działający w ramach swoich kompetencji powinien chronić prawa
wspólnotowe, poprzez nie stosowanie aktów prawa narodowego będących w
sprzeczności z ustawodawstwem europejskim, bez względu na datę wydania i
wejścia w życie prawa krajowego. Orzeczenie to nie neguje obowiązywania
prawa narodowego, lecz jedynie określa zasady postępowania w przypadkach
gdy oba ustawodawstwa stają się sprzeczne i mogą wykluczać się nawzajem.
Autorzy jako przykład podają sprawę, w której wyrok zapadł 12 marca 1987
roku. Państwo niemieckie, w którym obowiązywała ustawa określająca
składniki warzenia piwa do kilku określonych składników, nie chciała
zaakceptować importu piwa z innych krajów, gdyż zawierało ono substancje
konserwujące. Trybunał Sprawiedliwości , z racji tego, że strona niemiecka
nie potrafiła udowodnić złego wpływu tych środków na ludzkie zdrowie,
orzekł na niekorzyść Niemców. Efektem tego była możliwość importu obcych
produktów na rynek niemiecki, ale również dalsze obowiązywanie ustawy,
zawierającej spis składników piwa, na terenie Niemiec.
Nadrzędność z punktu widzenia Wspólnoty
Na podstawie wyżej wymienionych przykładów widzimy wyraźnie, że
prawo wspólnotowe jest priorytetowe w stosunku do prawa
krajowego. Należy jednak pamiętać, że nie znosi ono wcale tego
drugiego lecz jest stosowane jako nadrzędne w przypadkach
bezpośredniego ich konfliktu. Jest to niezbędne do działania
Wspólnoty i zawiera się w Traktacie Wspólnot Europejskich. Art. 3
określa, że państwa członkowskie oby osiągnąć wspólne cele, tworzą
jednolity porządek prawny, z władzą ustawodawczą, wykonawczą i
sądowniczą. Jednocześnie organy te mogą wydawać bezpośrednio
stosowane akty prawne(art. 249). Ponadto zabroniono jakichkolwiek
dążeń do dyskryminacji prawa wynikającej z przynależności
państwowej(art.10 TWE[zm.6]) i zobowiązano państwa członkowskie
do niepodejmowania żadnych działań mogących zakłócić działanie
wspólnych celów.
Nadrzędność z punktu widzenia państw
członkowskich
Trybunały konstytucyjne państw członkowskich by chronić równość praw
członków, nie muszą stosować nadrzędności prawa wspólnotowego jako
jedynego punktu odniesienia, w interpretacji prawa. Według klasycznej
nauki prawa dyskryminacja ma miejsce również wtedy gdy organ władzy
państwowej traktuje różne sytuacje tak samo, lub takie same inaczej.
Zróżnicowanie w traktowaniu obywateli przez organy władzy mogą
występować jedynie poprzez określenie zakresu kompetencji danego
organu i pod warunkiem, że działa on tylko w ramach swoich obowiązków.
Przykładem może być ustalanie wysokości podatków: we Francji podatek
od danej kwoty nie musi wynosić tyle samo co od równej w Polsce.
Należy również pamiętać, że trybunały narodowe nie są zobligowane tylko do
kontrolowania skuteczności egzekwowania prawa wspólnotowego. Ich
głównym zadaniem jest przede wszystkim pilnowanie przestrzegania
podstawowych zasad strukturalnych i ustawy zasadniczej. Efektem tego
może być sceptyczne ich podejście do spraw dotyczących orzekania o
nadrzędności ustawodawstwa europejskiego.
Nadrzędność z punktu widzenia państw
członkowskich
W 1963 roku po raz pierwszy Trybunał Sprawiedliwości domagał się bezpośredniej
skuteczności aktów prawnych. Organ ten stwierdził, że wystarczająco jasne i
bezwarunkowo sformułowane normy prawne mogą być właściwym środkiem
określającym bezpośrednie prawa i obowiązki osób fizycznych, jak i prawnych w
państwach członkowskich.
Wytworzenie się połączenia pierwszeństwa stosowania prawa wspólnotowego, z jego
bezpośrednią skutecznością było efektem precedensów stworzonych przez Europejski
Trybunał Sprawiedliwości. Mimo, iż powinno to ułatwić egzekwowanie ustawodawstwa
to jednocześnie pociągnęło za sobą powstanie dwóch problemów, dla trybunałów
narodowych.
Pierwszym z nich jest to, że prawo wspólnotowe nie posiada katalogu praw podstawowych.
Pociąga to za sobą brak kontroli nad prawem wspólnotowym, ponieważ jest ono
bezpośrednio wykonywane, lecz nie opiera się na żadnych artykułach podstawowych,
jednocześnie będąc nadrzędnym nad prawem narodowym.
Ponadto w początkowych etapach tworzenia się EWG, jedynym organem ustawodawczym
była Rada, składająca się z rządów czyli egzekutywy. Prawo tworzone przez taki organ
stwarzało zagrożenie ominięcia parlamentów państw członkowskich w procesie
legislacyjnym. Nawet Parlament Europejski nie gwarantował dostatecznej kontroli
demokratycznej drogi prawotwórczej.
Nadrzędność prawa wspólnotowego zgodnie
z panującą obecnie opinią prawną
Pierwszeństwo stosowania prawa wspólnotowego jest dzisiaj w
orzecznictwie sądów krajowych wyższej instancji powszechnie
akceptowane. Podczas gdy Trybunał Sprawiedliwości nadrzędność tę
wywodzi z samego prawa wspólnotowego, to trybunały konstytucyjne,
przyjmują raczej stanowisko, iż nadrzędność ta oparta jest na
przenoszeniu (praw) lub na udzielaniu upoważnienia ze strony państw
członkowskich.
Według Trybunału Sprawiedliwości pierwszeństwo prawa wspólnotowego
jest nieograniczone. Roszczenie pierwszeństwa mogłoby zostać
ograniczone jedynie przez samą wspólnotę.
Według Trybunałów Konstytucyjnych (np. Federalny TK) pierwszeństwo
prawa wspólnotowego jest ograniczone przez fundamentalne zasady
prawa konstytucyjnego. TK akceptuje tę nadrzędność tylko i tak dalece,
dopóki
prawo
wspólnotowe
nie
narusza
zasadniczej
treści
zagwarantowanych praw podstawowych i fundamentalnych zasad
konstytucji.
Hierarchia norm w prawie europejskim
Podsumowanie:
Kompetencje i procedury, dotyczące zawarcia i zmian TWE i TUE
uregulowane są w krajowym prawie konstytucyjnym;
Ranga prawa wspólnotowego nie zależy od rangi ustawy krajowej;
Wszystkie obowiązujące normy prawa wspólnotowego są nadrzędne
nad normami krajowymi, tzn. są nadrzędne wobec: konstytucji (granicą
jest obszar gwarancji dla praw podstawowych oraz strukturalnych
zasad konstytucyjnych), wcześniejszych ustaw krajowych, późniejszych
ustaw krajowych, wszystkich praw kantonalnych / regionalnych /
krajów związkowych czy wojewódzkich;
Wszystkie problemy dotyczące rangi, bezpośredniego skutku i
wykładni prawa wspólnotowego podlegają jurysdykcji Europejskiego
Trybunału Sprawiedliwości, który respektuje granice nakreślone mu
przez krajowe prawa podstawowe i zasady konstytucyjne.
Hierarchia norm w prawie europejskim
TWE i powszechne zasady prawne
Rozporządzenia i decyzje, umowy prawnomiędzynarodowe Unii
Dyrektywy
Prawa podstawowe i fundamentalne zasady konstytucyjne
Pozostałe prawa konstytucyjne, traktaty międzynarodowe
Ustawy krajowe, traktaty międzynarodowe
Pozostałe ustawy krajowe
Normy krajów związkowych / kantonów / regionów / województw / władz komunalnych
Różnica między bezpośrednim
obowiązywaniem i bezpośrednią
skutecznością
W art. 249 II TWE uregulowano wyraźnie, iż rozporządzenia “obowiązują
we wszystkich swoich częściach” i “mają ogólne zastosowanie” oraz
obowiązują “bezpośrednio w każdym państwie członkowskim”.
Bezpośrednie stosowanie – ani prawo pierwotne ani rozporządzenia nie
wymagają żadnej ingerencji rządów lub parlamentów, by stać się
prawem obowiązującym w państwach członkowskich. Już samo
przystąpienie kraju do Wspólnoty, powoduje iż prawo pierwotne i
rozporządzenia stają się częścią jego wewnątrzpaństwowego porządku
prawnego.
Bezpośredni skutek oznacza konkretne i rzeczywiste uzasadnienie praw
i/lub obowiązków dla osób fizycznych i prawnych w państwach
członkowskich zawarte w artykule danej normy międzynarodowej.
Bezpośredni skutek zakłada istnienie bezpośredniego stosowania
prawa. Dodatkowo konkretna norma musi być pod względem zawartości
odpowiednio ukształtowana, by przyznać jednostce prawa lub nałożyć
na nią obowiązki.
Różnica między bezpośrednim
obowiązywaniem i bezpośrednią
skutecznością
Warunki bezpośredniej skuteczności norm są następujące:
Norma winna być skonstruowana wystarczająco jasno, kompletnie i
precyzyjnie,
Nakładać na państwo bądź osoby fizyczne czy prawne obowiązek
działania lub zaniechania działania,
Nadawać się do stosowania przez organy i sądy krajowe, bez
wprowadzania dodatkowych środków.
Bezpośrednia skuteczność w układzie
wertykalnym i horyzontalnym
W stosunkach prawnych między państwem a jego obywatelami lub
osobami prawnymi istnieje, w tradycyjnym rozumieniu, relacja
hierarchiczna. Stąd mówi się o relacjach wertykalnych i odpowiednio
o wertykalnym lub pionowym bezpośrednim skutku.
Państwo
Obywatel
e
Obywatel
e
Obywatel
e
Werykalna skuteczność prawa
europejskiego dla osób trzecich
Poziomy skutek prawa
europejskiego dla osób trzecich
Problem bezpośredniego stosowania
dyrektyw
I. Specyficzny charakter dyrektyw w odniesieniu do bezpośredniego
stosowania.
Dyrektywy obowiązują wyłącznie państwa członkowskie. Dla osób
fizycznych i prawnych dyrektywy stają się wiążące dopiero po
wprowadzeniu ich do krajowego systemu prawnego. Co ciekawe
państwa wdrażające dyrektywy do swojego systemu mają możliwość
wyboru form i metod implementacji, związane są tylko “pod
względem zamierzonego celu”.
Widzimy więc iż dyrektywy nie mogą być stosowane bezpośrednio
gdyż same nie stanowią kompletnych i bezwarunkowych przepisów,
są raczej swoistymi wskazówkami do ich tworzenia. Jednak stosunek
ten nie jest tak oczywisty co pokażą kolejne części prezentacji
Problem bezpośredniego stosowania
dyrektyw
II. Problemy z implementacją dyrektyw.
Problemy związane z dyrektywami zazwyczaj polegają na zbyt późnym
ich wprowadzeniu lub błędnej interpretacji. Problemy te stały się
coraz bardziej widoczne wraz z poszerzaniem się ich zasięgu, np. o
prawo bankowe, prawo ubezpieczeniowe i społeczne, regulacje
dotyczące
ochrony
środowiska
naturalnego
oraz
ochrony
konsumentów.
Zwłaszcza w dwóch ostatnich przypadkach opóźnienie wprowadzenia
dyrektyw działa na niekorzyść pracobiorców, konsumentów i
środowiska naturalnego oraz prowadzi do zniekształcenia reguł
konkurencji pomiędzy przedsiębiorcami z różnych państw.
Problem bezpośredniego stosowania
dyrektyw
III. Wcześniejsze orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości.
Wcześniejsze orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości w sprawie
błędów w implementacji dyrektyw (fragmenty) :
-“Szczególnie w przypadkach, w których na przykład władze Wspólnoty
dyrektywą zobowiązałyby państwa członkowskie do określonego
zachowania się, praktyczna skuteczność takich środków zostałaby
osłabiona, gdyby pojedyncze osoby nie mogły przed sądem powoływać
się na nie, a sądy uwzględniać ich jako składnika prawa
wspólnotowego”.
-“Dlatego też państwo członkowskie, które nie uchwaliło w terminie,
ujętych przepisami dyrektywy, środków wykonawczych, nie może
jednostkom zarzucać , że samo nie wypełniło wynikających z tej
dyrektywy zobowiązań”.
Problem bezpośredniego stosowania
dyrektyw
III. Propozycje rozwiązania problemów
1. W obszarze pionowej skuteczności przepisów dyrektyw Trybunał
opowiedział się za poszerzeniem pojęcia “państwa”, które ma obejmować:
-rządy,
-parlamenty,
-państwowe szpitale i inne państwowe instytucje ochrony zdrowia
-organy policji i podobnych władz
-wszystkie podmioty administracji państwa, włącznie z gminami i innymi
władzami lokalnymi
-przedsiębiorstwa zaopatrzenia w energię i inne podobne instytucje,
które niezależnie od swojej formy prawnej, mocą państwowego aktu
administracyjnego lub nadzorem państwa świadczą usługi i dysponują w
tym względzie szczególnymi prawami.
Problem bezpośredniego stosowania
dyrektyw
2. W obszarze poziomych stosunków prawnych Trybunał wciągnął do
odpowiedzialności za implementację dyrektywy wszystkie organy
władzy państwowej w tym sądy państw członkowskich.
3. We wszystkich pozostałych przypadkach niepoprawnej lub
nieterminowe
implementacji
dyrektywy
Trybunał
orzekł
iż
niewdrożenie lub niepełne wdrożenie dyrektywy może prowadzić do
odpowiedzialności odszkodowawczej państwa.
Problem bezpośredniego stosowania
dyrektyw
IV. Pozostałe problemy związane z orzecznictwem Trybunału.
Szeroka interpretacja pojęcia państwa w obszarze ponoszenia
odpowiedzialności jest niesprawiedliwa, główną odpowiedzialność
winny ponosić rządy i parlamenty państw członkowskich , a nie np.
małą jednostka władzy terytorialnej. Istnieje zagrożenie ukarania
niewłaściwych organów władzy państwowej.
Stosowanie
postanowień
dyrektyw
na
niekorzyść
instytucji
związanych organizacyjnie ze strukturami państwa prowadzi do
dyskryminacji wobec instytucji funkcjonalnie i strukturalnie
podobnych, z których jedne mogą, inne zaś nie mogą zostać uznane za
część struktur państwowych, np. różnice pomiędzy prywatnym a
państwowym szpitalem.