ROZWÓJ

SPOSOBY ROZMNAŻANIA SIĘ ZWIERZĄT

• W świecie zwierząt spotyka się dwie główne strategie 

rozmnażania: bezpłciowe i płciowe.

• Rozmnażanie bezpłciowe

• Bezpłciowo rozmnażają się przeważnie organizmy o 

mało skomplikowanej budowie, na niższym szczeblu 

rozwoju ewolucyjnego. 

• Istotą rozmnażania bezpłciowego jest powstawanie 

organizmów potomnych z jednego organizmu 

rodzicielskiego, przy czym potomstwo jest identyczne 

pod względem genetycznym z organizmem 

macierzystym. Takie identyczne genetycznie 

organizmy to klony. 

• Zaletą rozmnażania bezpłciowego jest to, że nie trzeba 

szukać partnera. Jednak brak zróżnicowania 

genetycznego może być niekorzystne w zmiennych 

warunkach środowiska, ponieważ nie ma możliwości 

tworzenia nowych adaptacji.

• Sposobów rozmnażania bezpłciowego jest wiele:

• Podział komórki - w wyniku zwykłego podziału 

mitotycznego z jednej komórki powstają dwie identyczne 

komórki potomne (np. u Prokaryota i pierwotniaków)

• Pączkowanie - nowy osobnik wyrasta z ciała organizmu 

macierzystego (np. drożdże lub stułbia)

• Fragmentacja - organizmy potomne powstają w wyniku 

rozpadu ciała osobnika macierzystego na fragmenty (np. 

płazińce, rozgwiazdy)

• Regeneracja - silne zdolności regeneracyjnie niektórych 

organizmów pozwalają odtworzyć cały organizm po 

utracie organów (np. gąbki, rozgwiazdy); można więc 

uznać, że regeneracja jest szczególnym rodzajem 

rozmnażania przez fragmentację

Rozmnażanie płciowe

• Istota rozmnażania płciowego polega na połączeniu 

się dwóch komórek rozrodczych (gamet), z których 

każda niesie inna informację genetyczną. Powstały w 

ten sposób osobnik jest "mieszanką genetyczną", 

połowa jego materiału genetycznego pochodzi z 

gamety męskiej, a druga połowa z gamety żeńskiej. 

• Ten typ rozrodu nazywa się gamogonią. 

• W odróżnieniu od rozmnażania bezpłciowego, ta 

strategia jest niekorzystna na krótką metę, ponieważ 

wiąże się z kosztami poszukiwania partnera i 

kopulacji. 

• Jednak z punktu widzenia ewolucji jest to korzystne, 

ponieważ pozwala na wytworzenie wielu różnych 

kombinacji genetycznych. W warunkach 

zmieniającego się środowiska nigdy nie da się 

określić, która kombinacja będzie korzystna w 

przyszłości. 

Istnieje kilka sposobów rozmnażania płciowego:

• Hermafrodytyzm (obojnactwo) - osobniki 

hermafrodytyczne posiadają jednocześnie 

narządy płciowe męskie i żeńskie, są więc 

zarazem samcem, jak i samicą. 

• Przy spotkaniu dwóch obojnaków dochodzi do 

zapłodnienia krzyżowego (dwa akty 

zapłodnienia). 

• W niektórych przypadkach, gdy znalezienie 

partnera jest niemożliwe (np. u tasiemców), 

dochodzi do samozapłodnienia - zawsze jest to 

bardziej korzystne niż brak rozmnażania w ogóle. 

• Hermafrodytyzm jest powszechny u 

bezkręgowców - jamochłonów, płazińców, 

pierścienic i niektórych mięczaków.

• Partenogeneza (dzieworództwo) - polega na rozwoju 

komórki jajowej bez zapłodnienia. 

• Rozwiązanie to jest spotykane zarówno u obojnaków, jak i u 

organizmów rozdzielnopłciowych w przypadku trudności w 

kontaktach partnerów przeciwnych płci. 

• U niektórych gatunków partenogeneza ma charakter stały, 

tzn. że wszystkie pokolenia rozmnażają się w ten sposób 

(np. wrotki). 

• U innych grup występuje przemiana pokoleń: 

naprzemiennie pojawiają się pokolenia dzieworodne i 

rozmnażające się płciowo - taką cykliczność nazywa się 

heterogonią. Występuje np. u mszyc i motylic. 

• Czasem rozwój partenogenetyczny jaj następuje już u larw, 

mówi się wtedy o pedogenezie, czyli rozmnażaniu 

osobników młodocianych. Przykładem może być szereg 

larw motylic: w miracidiach tworzą się sporocysty, w 

sporocystach redie a w rediach cerkarie. Pedogenezę 

spotyka się również u larw chrząszczy, muchówek, 

pluskwiaków, a nawet w obrębie płazów (aksolotl). 

• Z pedogenezą związane jest także pojęcie neotenii, czyli 

zachowania cech młodocianych u osobników dojrzałych 

rozrodczo. Pedogeneza jest więc w tym ujęciu 

skrzyżowaniem neotenii i partenogenezy.

• Rozdzielnopłciowość - do rozrodu potrzebny jest 

osobnik męski wytwarzający gamety męskie i 

osobnik żeński wytwarzający gamety żeńskie. Jest to 

najpowszechniejszy sposób rozmnażania płciowego 

wśród stawonogów i jedyny u kręgowców.

• Poliembrionia - jest to rodzaj rozmnażania 

bezpłciowego na poziomie zapłodnionej komórki 

jajowej. Powstały po zapłodnieniu zarodek dzieli się 

na kilka identycznych zarodków (fragmentacja), 

które rozwijają się niezależnie od siebie. 

• Można tu dostrzec połączenie zalet rozmnażania 

płciowego (zróżnicowanie genetyczne rodziców i 

potomstwa) i bezpłciowego (zwiększona liczba 

potomstwa przy stosunkowo niskich kosztach 

energetycznych). Poliembrionię opisano u 

błonkówek, tasiemca bąblowca i niektórych ssaków, 

w tym u człowieka.

BUDOWA UKŁADU ROZRODCZEGO CZŁOWIEKA

• Elementami układu rozrodczego męskiego są: jądra (łac. 

testes), najądrza, moszna (worek skórny, w którym znajdują 

się jądra z najądrzami), nasieniowody, gruczoł krokowy 

(prostata) i prącie. 

• Moszna i prącie to narządy płciowe zewnętrzne. Pozostałe 

narządy leżą wewnątrz ciała. 

• Jądra składają się z mnóstwa krętych kanalików nasiennych, w 

których powstają komórki płciowe (plemniki). Pomiędzy nimi 

leżą komórki śródmiąższowe (Leydiga). 

• Kanaliki nasienne zbierają się w większe przewody, którymi 

plemniki przemieszczają się do najądrza, zbudowanego z silnie 

poskręcanych kanalików, gdzie następuje przechowywanie i 

dojrzewanie plemników. Z każdego najądrza wychodzi 

nasieniowód, o długości ok. 50 cm. Przecina on gruczoł 

krokowy i uchodzi do cewki moczowej, którędy sperma 

wyprowadzana jest na zewnątrz.

• Elementami układu rozrodczego żeńskiego są: 

jajniki (łac. ovaries), jajowody, macica, pochwa i 

srom. 

• Mianem sromu określa się zewnętrzne narządy 

płciowe, czyli wargi sromowe większe i mniejsze 

oraz łechtaczkę. 

• Jajniki leżą w dolnej części jamy brzusznej, w ich 

przekroju można wyróżnić korę i rdzeń. W części 

korowej już w momencie narodzin dziewczynki 

znajduje się około 300 tysięcy pęcherzyków 

pierwotnych. 

• W każdym pęcherzyku znajduje się niedojrzała 

komórka jajkowa oraz komórki otaczające ją. 

• W okresie dojrzewania płciowego (między 12. a 

16. rokiem życia) pęcherzyki zaczynają cyklicznie 

dojrzewać i co miesiąc uwalniania jest jedna 

komórka jajowa gotowa do zapłodnienia.

POWSTAWANIE GAMET - GAMETOGENEZA

• Istotą rozmnażania człowieka jest połączenie się gamety 

męskiej i żeńskiej

•  Komórki rozrodcze produkowane są w odpowiednich 

gruczołach płciowych (gonadach) - komórki jajowe w 

jajnikach, plemniki w jądrach. 

• Parzyste zawiązki gonad zaczynają powstawać już w rozwoju 

zarodkowym z warstwy mezodermalnej w okolicy nadnerczy. 

• Do gonad wędrują pierwotne komórki prapłciowe, 

powstające w tylnej części zarodkowego pęcherzyka 

żółtkowego. Początkowo gonady i komórki prapłciowe nie są 

zróżnicowane płciowo, ale można wyróżnić część korową i 

część rdzeniową gonad. 

• Do około 6. tygodnia życia płodowego rozwój gonad 

przebiega tak samo, niezależnie od tego, czy w przyszłości 

staną się one jajnikami czy jądrami. 

• Później wszystko zależy od tego, jakie chromosomy płciowe 

są obecne w materiale genetycznym zarodka: XY czy XX.

• Jeśli obecny jest chromosom Y, to w 7. tygodniu życia 

rozpoczyna się ekspresja informacji genetycznej zapisanej 

na tym właśnie chromosomie. Decyduje to o rozwoju cech 

męskich. 

• Syntetyzowane są białka regulatorowe, powodujące, że 

kora pierwotnych gonad zanika, a rdzeń przekształca się 

w jądra. Rozwijające się jądra zaczynają produkować 

testosteron - męski hormon płciowy, napędzający rozwój 

dalszych cech płciowych męskich w ośrodku mózgowym.

• Jeśli zarodek nie posiada chromosomu Y, rozwinie się z 

niego dziewczynka. 

• Nie są syntetyzowane żadne białka regulatorowe, zanika 

rdzeń gonad pierwotnych, a kora przekształca się jajniki. 

Rozwijające się gonady żeńskie nie produkują żądnych 

hormonów, więc w mózgu rozwijają się cechy płci 

żeńskiej. 

• Można powiedzieć, że rozwój cech żeńskich jest 

pierwotnym kierunkiem różnicowania płciowego, i tylko 

obecność chromosomu Y może skierować rozwój na 

drogę "męską".

• W gonadach męskich i żeńskich zachodzi proces 

gametogenezy, czyli powstawania gamet. Przebiega to 

nieco inaczej w przypadku gamet męskich i żeńskich.

Powstawanie plemników (spermatogeneza)

• Do 7. roku życia chłopca jądra nie są do końca 

dojrzałe. W ich miąższu znajdują się pasma 

komórek o charakterze embrionalnym. 

• Część z nich, zwana gonocytami, to kontynuacja 

linii pierwotnych komórek prapłciowych. 

• W okresie dojrzewania płciowego pasma komórek w 

jądrach przekształcają się w poskręcane kanaliki 

nasienne, w których ścianach leżą gonocyty. 

• Pomiędzy kanalikami, w miąższu jara leżą komórki 

Leydiga, produkujące hormony płciowe. Gonocyty w 

ścianach kanalików przechodzą podziały 

mitotyczne, w wyniku których powstają 

spermatogonia. 

• Są to pierwotne komórki płciowe, które przez cały 

czas ulegają namnażaniu na drodze podziałów 

mitotycznych. Proces powstawania męskich 

komórek płciowych można podzielić na dwa etapy: 

spermatocytogenezę i spermiogenezę.

Spermatocytogeneza

• W tym etapie z diploidalnych spermatogoniów (2n) 

powstają haploidalne spermatydy (n).

• Część spermatogoniów pod wpływem hormonu 

luteinizującego (LH) znacznie zwiększa swoje 

rozmiary i w ten sposób przekształca się w 

spermatocyty I rzędu (2n=46, 4c=92). Pozostała 

część spermatogoniów zachowuje swój pierwotny 

charakter, tworząc stałą pulę komórek 

namnażających się. Spermatocyt I rzędu wchodzi 

przechodzi mejozę. Po pierwszym podziale 

mejotycznym powstają dwa spermatocyty II rzędu 

(n=23, 2c=46). Szybko następuje drugi podział 

mejotyczny, w wyniku którego każdy spermatocyt 

II rzędu dzieli się mitotycznie na dwie spermatydy 

(n=23, c=23). W procesie spermatocytogenezy z 

jednego spermatocytu I rzędu powstają cztery 

spermatydy.

Spermiogeneza

• Ten etap polega na 

dojrzewaniu spermatyd, w 

wyniku czego powstają 

właściwie wykształcone 

plemniki (spermatozoidy).

•  Nie zachodzą tu żadne 

podziały komórkowe, a 

jedynie zmiany cytologiczne. 

• Następuje stopniowy zanik 

cytoplazmy i innych 

organelli. Pozostaje tylko 

jądro pozbawione jąderka, 

mitochondria zgromadzone 

we wstawce oraz aparaty 

Golgiego przekształcone w 

akrosom. Wykształca się 

wić, służąca do poruszania 

się.

Powstawanie komórki jajowej (oogeneza)

• Proces powstawania gamet żeńskich zaczyna się już w życiu 

płodowym. Komórki prapłciowe wędrują do mezodermalnego 

zawiązka jajnika i tam w części korowej tworzą oocyty 

pierwotne (oogonia), zorganizowane w tzw. pasma Pflugera. 

• Oogonia przechodzą podziały mitotyczne, ale tylko w życiu 

płodowym, a nie stale jak w przypadku spermatogoniów. 

• Po przygotowaniu do wejścia w mejozę oogonium staje się 

oocytem I rzędu. W ich cytoplazmie obecne są niewielkie 

kuleczki żółtka, stanowiące przyszły materiał zapasowy dla 

zarodka. 

• Z e względu na jego obecność, jaja człowieka i pozostałych 

ssaków określa się mianem oligolecytalnych 

•  W pęcherzykach jajnikowych (Graafa) oocyty I rzędu 

wchodzą w pierwszy podział mejotyczny, ale zostaje on 

zatrzymany na etapie diakinezy. W takim stanie są przyszłe 

gamety nowonarodzonej dziewczynki i pozostają takie aż do 

osiągnięcia dojrzałości płciowej, czyli przez kilkanaście lat. 

• Pod wpływem hormonów płciowych (konkretnie FSH) część 

pęcherzyków jajnikowych zaczyna dojrzewać, a część 

zanika. 

• W tych dojrzewających następuje zakończenie pierwszego 

etapu mejozy, w wyniku którego powstaje duży oocyt II 

rzędu i niewielki polocyt I rzędu, pozbawiony prawie 

całkowicie cytoplazmy, który przekształci się potem w tzw. 

ciałko kierunkowe. 

• Oocyt II rzędu wchodzi w drugi podział mejotyczny, ale i na 

tym etapie następuje zatrzymanie - w stadium metafazy. 

• W tym stanie znajduje się komórka jajowa (owotyda) 

uwalniania z pęcherzyka podczas owulacji mniej więcej co 

28 dni. Jajniki pracują na zmianę - w jednym miesiącu 

uwalniana pęka pęcherzyk w prawym jajniku, w kolejnym 

miesiącu w lewym jajniku. 

• Może dojść do jednoczesnego uwolnienia dwóch komórek 

jajowych - z obu jajników lub z dwóch pęcherzyków tego 

samego jajnika. Komórka jajowa otoczona osłonką 

przejrzystą wędruje do jajowodu, a tamtędy w kierunku 

macicy. Jeśli zostanie zapłodniona, nastąpi dokończenie 

drugiego podziału mejotycznego. Jeśli dwie komórki zostaną 

zapłodnione jednocześnie, może dojść do ciąży mnogiej. 

Jeśli do zapłodnienia nie dojdzie, komórka zostanie 

wchłonięta w drogach rodnych (zwykle już w jajowodzie).

Komórki jajowe zwierząt zawierają pewną ilość 

materiałów zapasowych (żółtka), którymi w 

początkowym okresie rozwoju odżywia się zarodek. 

Główną masę żółtka stanowi lecytyna, pochodna 

tłuszczowa.

• Ze względu na zasobność w żółtko jaja zwierząt można 

podzielić na:

• Alecytalne (bezżółtkowe) - pozbawione całkowicie 

żółtka; występują u niewielu grup, np. u lancetnika

• Oligolecytalne (skąpożółtkowe) - z małą 

zawartością żółtka; występują u ssaków łożyskowych (w 

tym u człowieka) - zarodki są odżywiane przez łożysko, 

dlatego większa ilość materiałów zapasowych nie jest 

potrzebna

• Mezolecytalne (średniożółtkowe) - żółtko stanowi 

kilkanaście procent masy jaja; występują np. u 

szkarłupni i płazów - u płazów, choć są dość dużymi 

zwierzętami, ta ilość żółtka wystarcza do wykształcenia 

niewielkiej larwy (kijanki), która odżywia się 

samodzielnie, co umożliwia jej dalszy wzrost i 

przeobrażenie do postaci dorosłej

• Polilecytalne (bogatożółtkowe) - zawartość żółtka jest 

bardzo duża; występują u wysoko uorganizowanych 

bezkręgowców oraz u większości ryb oraz u gadów, ptaków 

i stekowców - duża ilość materiału zapasowego umożliwia 

rozwój zarodka w niekorzystnych warunkach środowiska, 

szczególnie na lądzie, choć wymaga to dodatkowego 

zabezpieczenia jaja w postaci sztywnych osłonek

• Żółtko w jajach mezo- i polilecytalnych może być 

rozmieszczone w różny sposób. Pod tym względem 

wyróżnia się jaja:

• - izolecytalne - żółtko równomiernie rozmieszczone, 

występują. u szkarłupni

• - telolecytalne - kula żółtkowa skupiona na jednym 

biegunie jaja, przy drugim biegunie

• skupia się cytoplazma, tworząc tzw. tarczkę zarodkową, 

występują u gadów, ptaków i 

• stekowców

• - centrolecytalne - kula żółtkowa położona jest w centrum 

jaja, cytoplazma otacza ją

ZAPŁODNIENIE

• U ssaków i człowieka zapłodnienie ma zwykle miejsce w 

jajowodzie. Plemniki wyrzucone podczas ejakulacji 

odszukują komórkę jajową, co ułatwiają im substancje z 

grupy wielocukrowców, zwane fertylizynami. 

• Aktywizują one plemniki i ułatwiają przyczepienie się do 

powierzchni jaja. Tylko jeden z milionów plemników 

dokonuje procesu akrosomalnego - w szczytowej części 

główki plemnika (akrosomie) błona komórkowa pęka i 

wydostają się enzymy hydrolityczne, które rozpuszczają 

osłonkę przejrzystą komórki jajowej na tyle, by przez 

powstały otwór zmieścił się plemnik. 

• Błony komórkowe obu gamet w tym miejscu ulegają zlaniu i 

zawartość plemnika wraz z witką wnika do wewnątrz jaja. 

Od tej chwili uruchamiają się mechanizmy przeciwdziałające 

polispermii, czyli wniknięciu do jaja większej ilości 

plemników niż ten jeden. Polega to na natychmiastowym 

stwardnieniu osłonki przejrzystej. Jeśli mimo to zdarzy się, 

że więcej plemników dostanie się do środka - a zdarza się 

bardzo rzadko - ulegają one degeneracji. 

• Wniknięcie plemnika do jaja powoduje dokończenie II podziału 

mejotycznego, trakcie którego rozwój gamety żeńskiej został 

zatrzymany. Powstaje więc właściwa komórka jajowa, zwana 

przedjądrzem żeńskim, oraz polocyt II rzędu, wyrzucany poza 

osłonkę jaja. 

• Jądro komórkowe ootydy po zakończeniu telofazy II posiada 

słabo wykształconą otoczkę jądrową (stąd określenie: 

przedjądrze). Następuje wzmożenie aktywności procesów 

anabolicznych - jest to przygotowanie do wzrostu zarodka. 

• Wszystkie elementy plemnika poza jądrem (witka, mitochondria, 

błony) zostają rozłożone przez enzymy komórki jajowej, 

ponieważ stanowią dla niej białka o obcym pochodzeniu. 

• Jądro natomiast zlewa się z jądrem żeńskim - proces ten nazywa 

się syngamią lub kariogamią i stanowi on właściwe 

zapłodnienie. 

• Odtworzona zostaje stała liczba chromosomów 

charakterystyczna dla gatunku oraz stała ilość DNA jądrowego, 

ponieważ każda z haploidalnych gamet zawierała połowę 

normalnej ilości. W przypadku człowieka 2n=46, 2c=46. W 

wyniku tego powstaje diploidalne jądro zygotyczne, a cała 

komórka przekształca się w zygotę. Materiał genetyczny zygoty 

pochodzi w połowie od każdego z rodziców, natomiast organella 

cytoplazmatyczne pochodzą z gamety żeńskiej. Od tego 

momentu rozpoczyna się rozwój nowego osobnika.

• Pierwotnym środowiskiem życia zwierząt była 

woda. Zapewniała ona korzystne warunki do 

rozwoju, dlatego u większości zwierząt wodnych 

występuje zapłodnienie zewnętrzne - gamety są 

wyrzucane do wody i tam się łączą. 

• U zwierząt lądowych, z braku wody, 

wyewoluowało zapłodnienie wewnętrzne, czyli 

bezpośrednie wprowadzenie gamet męskich do 

organizmu samicy. 

• W ten sposób rozmnażają się wszystkie 

owodniowce, nawet te wtórnie zasiedlające 

środowisko wodne, niektóre ryby oraz lądowe 

bezkręgowce (owady, pajęczaki, ślimaki lądowe). 

Rozwiązaniem przejściowym jest inseminacja, 

czyli sztuczne przeniesienie spermy samca do 

dróg rodnych samicy, gdzie następuje już 

normalne zapłodnienie wewnętrzne.

• Podczas każdego procesu życiowego możliwe są błędy. 

Anomalie podczas zapłodnienia są szczególnie groźne, bo 

dotyczą rozwoju organizmu już na samym jego początku i 

przeważnie kończą się obumarciem gamet lub zygoty.

• Polispermia - połączenie dwóch lub większej liczby 

plemników z komórką jajową; prowadzi do obumarcia 

zarodka. Jednak w przypadku gadów i ptaków zjawisko, 

które mają bardzo duże komórki jajowe, kontrola wnikania 

plemników nie jest możliwa. W przypadku polispermii 

nadwyżkowe plemniki ulegają degeneracji.

• Poliandria - nieprawidłowe wykształcenie plemnika, 

polegające na wytworzeniu dwóch przedjądrzy męskich; 

takie plemniki zawsze są letalne

• Poligynia - nieprawidłowy przebieg drugiego podziału 

mejotycznego gamety żeńskiej; w wyniku tego zamiast 

oocytu i polocytu powstają dwa oocyty. Skutek jest letalny, 

podobnie jak w przypadku poliandrii

• Gynogeneza - wskutek obumierania plemnika po przejściu 

osłonki przejrzystej, nie następuje zapłodnienie, a jedynie 

pobudzenie komórki jajowej do dalszego rozwoju w sposób 

partenogenetyczny. 

ROZWÓJ EMBRIONALNY CZŁOWIEKA

• Rozwój zarodkowy (embrionalny) to skomplikowane procesy 

namnażania się i różnicowania komórek, aż do wykształcenia 

organizmu o złożonej budowie, zdolnego do samodzielnego 

pełnienia wszystkich funkcji życiowych i funkcjonowania w 

środowisku.

• Rozwój embrionalny można podzielić na trzy etapy:

• Bruzdkowanie - wczesne podziały mitotyczne zygoty. W 

wyniku podziałów powstają blastomery, nie zwiększające 

swojej objętości - powstaje więc coraz więcej komórek, które są 

coraz mniejsze. Podczas podziałów widoczne są bruzdy 

podziałowe, stąd określenie: bruzdkowanie

• Gastrulacja - formowanie się listków zarodkowych. Są to 

pierwotne warstwy komórek, z których rozwiną się określone 

grupy tkanek. W rozwoju człowieka wyróżnia się trzy listki 

zarodkowe:

• ektoderma - warstwa zewnętrzna

• mezoderma - warstwa środkowa, pomiędzy ekto- a endodermą

• endoderma - warstwa wewnętrzna

• Organogeneza - wykształcanie właściwych tkanek i organów 

z pierwotnych listków zarodkowych

BRUZKOWANIE

• Ludzka zygota zaczyna dzielić się na blastomery po 2-3 dobach 

od zapłodnienia, jeszcze podczas wędrówki w jajowodzie do 

macicy. Komórka jajowa zawiera mało żółtka, więc podziałom 

może ulegać cała zygota (bruzdkowanie całkowite - patrz: Ramka 

3.). Po pierwszym podziale mitotycznym powstają dwa 

blastomery I rzędu. Po drugim podziale (ok. 40 godzin od 

zapłodnienia) - cztery blastomery II rzędu. Kolejne podziały 

prowadzą do powstawania kolejnych blastomerów. W ten sposób 

tworzy się kulisty twór złożony z wielu mniej więcej takich 

samych komórek (bruzdkowanie równomierne). Ze względu na 

podobieństwo do owocu morwy, nadano mu nazwę moruli  

Rozmiary moruli nie zwiększają się w miarę kolejnych podziałów, 

ponieważ blastomery nie zwiększają swojej objętości, a jedynie 

ilość. Następnie zaczyna się okres cytodyferencjacji, czyli 

różnicowania. Część blastomerów rozsuwa się, tworząc 

jednowarstwową ścianę pęcherzyka (blastoderma, trofoblast), 

otaczającą jamę, zwaną blastocelem . W blastocelu znajduje się 

grupa słabo zróżnicowanych komórek, tworzących węzeł 

zarodkowy. Taki twór to blastula  U człowieka i innych 

łożyskowców typ powstającej blastuli nazywa się trofoblastulą. Po 

tych przekształceniach blastula pozbywa się osłonki przejrzystej i 

zagnieżdża się w błonie śluzowej macicy (endometrium). Proces 

ten nosi nazwę implantacji i cechuje go duża inwazyjność - 

blastula ma na swojej powierzchni mało białek antygenowych, 

dzięki czemu może łatwo wnikać między komórki ściany macicy.

GASTRULACJA

• Po implantacji trofoblastuli w macicy, następują szybkie 

podziały trofoblastu, prowadzące do powstania 

cytotrofoblastu. Jego ściana zaczyna tworzyć zawiązek 

pierwszej błony płodowej - kosmówki. Narząd ten wytwarza 

kosmki, wnikające ściśle między komórki i naczynia 

krwionośne macicy. Razem ze ścianą macicy kosmówka 

utworzy później łożysko, służące do kontaktu matki z 

płodem i przekazywaniu substancji między nimi. W obrębie 

węzła zarodkowego wytwarza się tarczka zarodkowa - 

komórki układają się w dwie warstwy: górna (epiblast) da 

początek ektodermie, dolna (hipoblast) da początek 

endodermie. Pomiędzy nimi rozwinie się mezoderma. W 

ektodermie wzdłuż długiej osi zarodka tworzy się tzw. 

smuga pierwotna. Obszar ten później zapadnie się i 

utworzy rynienkę nerwową. Brzegi tarczki zarodkowej w 

części ektodermalno-mezodermalnej unoszą się do góry i 

zawijają, tworząc nad tarczką rodzaj kopuły, zamykającej 

pod sobą jamę. Ta "kopuła" to kolejna z błon płodowych - 

owodnia, a w jamie pod nią (jamie owodni) będzie 

gromadzony płyn owodniowy, zapewniający zarodkowi 

odpowiednie środowisko do rozwoju. Leżąca pod jamą 

owodni mezoderma dzieli się na mezodermę osiową i 

przyosiową

BŁONY PŁODOWE I ŁOŻYSKO

• Błony płodowe są tworami specyficznymi dla grupy 

kręgowców, zwanej owodniowcami. Wykształciły się w toku 

ewolucji jako adaptacja do rozmnażania w środowisku 

lądowym. Do owodniowców zaliczają się gady, ptaki i ssaki.

• Owodnia (łac. amnion) - zbudowana z brzegowej części 

ektodermy i mezodermy; tworzy jamę, w której gromadzi się 

płyn owodniowy, zapewniający rozwijającemu się zarodkowi 

bezpieczne i łagodne środowisko wodne

• Omocznia (łac. allantois) - powstaje z części komórek 

endodermy oraz mezodermy; tworzy jamę, w której zbierane 

są zbędne i szkodliwe produkty przemiany materii zarodka; u 

łożyskowców jej znaczenie jest niewielkie, bowiem funkcję tą 

przejmuje łożysko, w tworzeniu którego błona ta uczestniczy

• Kosmówka (łac. chorion) - powstaje z trofoblastu; kontaktuje 

zarodek ze śluzówką macicy, współtworzy łożysko

• Łożysko jest najbardziej optymalnym 

przystosowaniem do rozmnażania się na lądzie. 

Powstaje z połączenia tkanek matki i płodu. 

• Część matczyną stanowią komórki endometrium 

macicy, przekształcone w duże, wieloboczne komórki 

doczesnowe. Część płodowa to kosmki, wytwarzane 

przez kosmówkę, wrastające w endometrium. 

• Kosmki skupione są na okrągłej powierzchni, 

przypominającej tarczę, stąd określenie: łożysko 

tarczowe. W kosmkach znajdują się naczynia 

krwionośne płodu. 

• U człowieka kosmki są silnie rozrośnięte i głęboko 

wnikają z błonę doczesną, stąd ten typ łożyska 

nazywa się łożyskiem doczesnowym. Podczas porodu 

wysunięcie się kosmków spomiędzy doczesnej nie jest 

możliwe - następuje ich rozrywanie, pękają również 

naczynia krwionośne zarówno matki, jak i płodu, 

dlatego poród jest krwawy. U niektórych zwierząt 

łożysko ma inną budowę i poród jest bezkrwawy.

Łożysko pełni wiele funkcji w kontaktach matki i płodu:

• wymiana gazowa - gazy przenikają z naczyń 

krwionośnych matki do naczyń płodu (i odwrotnie) na 

drodze dyfuzji, zgodnie z gradientem stężeń. Krew nie 

ulega wymieszaniu. Hemoglobina płodowa ma większe 

powinowactwo do tlenu, niż hemoglobina matki,

• odżywianie płodu - między naczyniami krwionośnymi 

matki i płodu następuje przekazywanie niezbędnych do 

wzrostu i rozwoju substancji odżywczych: aminokwasów, 

cukrów, kwasów tłuszczowych, witamin i soli mineralnych

• odprowadzanie metabolitów - produkty przemiany 

materii płodu (mocznik) i inne szkodliwe metabolity są 

przekazywane do organizmu matki

• przekazywanie przeciwcił - jest to istotny element 

nabywania odporności wrodzonej, biernej. Niekorzystny jest 

w tym przypadku tzw. konflikt serologiczny

• ochrona płodu - łożysko jest nieprzekraczalną barierą dla 

drobnoustrojów krążących w organizmie matki. Jednak z 

łatwością przenikają przez nie wirusy  HIV i różyczki oraz 

takie substancje jak alkohol, leki i wiele trucizn Np. 

zawartych w dymie tytoniowym).