7.
Wprowadzenie do nauki o
języku
Studium Zaoczne Filologii Polskiej
2006/2007
Prof. dr hab. Marek Świdziński
Zakład Językoznawstwa Komputerowego
Instytut Języka Polskiego UW
e-mail: m.r.swidzinski@uw.edu.pl
Konsultacje: pon 13-14, śr 16.30-17.30,
pok. 1
Strona przedmiotu — szukaj pod:
www.mswidz.republika.pl/
2
Pytania testowe
•
To, że rzeczownik ŁUK odmienia się podobnie
jak rzeczownik ŁUCZEK, jest faktem: A
słowotwórczym, B głębinowofleksyjnym, C
powierzchniowofleksyjnym, D słownikowym.
•
Leksemy KOT, KOCUR i KOCIĄTKO mają: A
podobną denotację, B tę samą referencję, C
to samo znaczenie, D ten sam zbiór
atrybutów.
•
Artykuł hasłowy to opis A zbioru form
wyrazowych, B leksemu lub zbioru leksemów,
C znaczenia leksemu, D własności
słowotwórczych.
3
Wykład 6
Wykład 6
Zróżnicowanie języków
Zróżnicowanie języków
świata. Podstawy
świata. Podstawy
typologii.
typologii.
4
Języki świata
•
Ile: 100 – 1000 – 5000?
•
Jak liczyć języki?
•
Co to jest JEDEN język?
Języki naturalne –
obiekty przyrodnicze
.
5
Bieguny:
Język osobniczy (idiolekt) (> 6 mld)
............................
Języki etniczne
(3-5 tys.)
.............................
Język naturalny jako taki
(1 egz.)
6
Językoznawstwo porównawcze
Przedmiot: języki świata.
Cel: klasyfikacja.
Metodologia:
a. opis genezy – językoznawstwo
historyczno-
porównawcze
;
b. opis stanu – językoznawstwo
typologiczno-
porównawcze
.
.
7
Historia
Refleksja historyczna – wcześniejsza: to
tradycyjna
filologia
(początki: antyk).
Problemy:
a. pochodzenie języków,
b. pokrewieństwo,
c. zmiany językowe i ich źródło.
Wspólny przodek –
prajęzyk
.
Języki pokrewne:
rodziny
.
Języki spowinowacone:
ligi
.
8
Lingwogeneza:
początek – nie wiadomo,
kiedy... Zapewne
setki tysięcy lat
temu
!!!
Rozprzestrzenianie się prajęzyka – kontakty
indywidualne, migracje, wojny,
wymiana, łączenie się w pary itp.
Typowe mechanizmy ewolucji gatunków
biologicznych.
9
Problem techniczny:
KOMPLETNY BRAK DANYCH!!!
Najstarsze teksty – sprzed
kilku tysięcy
lat
. Wiele języków nie ma pisma!!!
Językoznawca opiera się na
podobieństwach i różnicach
między
językami współczesnymi albo
piśmiennymi, a także na danych
historycznych; w tym: archeologicznych.
10
Jakie podobieństwa wchodzą w grę?
•
takie, które
nie wynikają
ze świadomych
działań użytkowników;
•
to
odpowiedniości
, nie identyczności:
a. fonetyczne,
b. fonologiczne,
b. gramatyczne.
NIGDY: SŁOWNIKOWE.
Nie zawsze podobieństwa dowodzą
pokrewieństwa.
11
Rodzina romańska
12
Rodzina słowiańska
13
Liga bałkańska
•
rumuński
•
albański
•
nowogrecki
•
bułgarski
•
macedoński
14
Rodzina indoeuropejska
Grupy:
•
indyjska (
sanskryt
)
•
irańska (
perski
)
•
tocharska
•
tracko-ormiańska (
ormiański
)
•
grecka
•
albańska
•
iliryjska
•
italska (
łacina
)
•
celtycka (
szkocki
)
•
germańska (
niemiecki
)
•
słowiańska (
polski
)
•
bałtycka (
litewski
)
15
Typologia
Założenie: wszystkie JN są strukturalnie
podobne (Milewski: „paralelne”).
Typologicznie identyczne = tożsame
funkcjonalnie
.
16
Typologia fonologiczna:
•
Języki fonologicznie ubogie (hawajski –
13 fonemów), średnie (20-45 fonemów)
i bogate (ubychijski – 75 fonemów),
•
Języki spółgłoskowe (północny Kaukaz) i
samogłoskowe (francuski),
•
Języki prozodyczne (łacina, chiński,
czeski) i nieprozodyczne (polski,
turecki).
17
Typologia syntaktyczna:
A.
•
Języki izolujące (analityczne,
bezwyrazowe):
chiński
, tajski, malajski
Je vois la maison de mon pere.
‘Ja widzieć ten dom od mój ojciec’
•
Języki aglutynacyjne:
węgierski,
japoński
, koreański
czyta+l+i+by+ście
‘czytać+warunek+męski+wy’
18
•
Języki fleksyjne (wyrazowe):
polski
, sanskryt, grecki
Lubię chłopczyków.
‘lubić+1os., l.poj, cz.ter. chłopczyk+bier,
l.mn.’
•
Języki alternacyjne:
arabski
, hebrajski
q-t-l
‘zabić’
qatala
‘zabił’
qatila
‘był zabity’
(ya)qtulu
‘zabijał’
(yu)qtalu
‘był zabijany’
19
B.
•
Języki postpozycyjne:
porządek
Temat + Końcówka
polski
, łacina, węgierski
kupi-ł-e-m
pan-em nostr-um quotidian-
um
•
Języki prepozycyjne:
porządek
Końcówka + Temat
suahili
wa-tu w-etu wa-le wa-kubwa wa-mekuja
‘plur-człowiek ten wielki nasz przyjść’
20
C.
•
Języki pozycyjne:
chiński,
angielski
John killed Mary.
•
Języki przypadkowe:
polski
, gruziński, łacina
Mea mater, mea pater filium tuum lupus
est!
Filius tuus lupum est!
•
Języki inkorporujące
algonkin,
turecki
nen-tawema u-ki-ness-a-n wawaškeššu-wan
‘mój-brat on-dk-zabić-ją sarna’
21
D.
•
Języki nominatywne:
chiński, angielski,
polski
•
Języki ergatywne:
gruziński
, pama-nyungal i in. języki
aborygenów
t
y
a:n-
tu
pukin
y
-n a pumi
człowiek-
ergativus
pies-nominativus uderzyć-
przesz
blablablabla
(po pama-nyungalsku)
pies-nominativus szczekać
22
Uniwersalia językowe
Semantyczne:
Kolory:
black, white, red, green, blue, yellow,
brown, purple, pink, orange, grey
Co najmniej 2 są rozróżniane
Zaimki:
Wszystkie języki mają zaimki osobowe
23
Fonetyczne
:
Wszystkie języki mają samogłoski ustne.
Wszystkie języki mają spółgłoski i
samogłoski.
W większości języków są spółgłoski /p/,
/t/, /k/, /n/.
Gramatyczne
:
Wszystkie języki mają rzeczowniki.
Większość języków ma szyk S...O.
24
Uniwersalia absolutne
•
Wszystkie języki mają samogłoski
Uniwersalia implikacyjne
•
Jeśli język rozróżnia zaimki dzierżawcze 1 i 2
osoby, to ma też zaimek 3 osoby
Tendencja nieimplikacyjna
•
Niemal wszystkie
języki maja spółgłoski
nosowe
Tendencja implikacyjna
• Jeśli język jest typu SOV, jest
prawdopodobnie
postpozycyjny
25
Uniwersalia w sensie Chomsky’ego
•
Syntactic representations are abstract (not
directly recoverable from the surface form)
•
Children only hear the surface forms
•
Children can’t induce the abstract principles
from the data alone.
•
…yet they do seem to arrive at them, and fast
•
Conclusion: crucial abstract principles are
innate.
•
The particular language is not innate (this we
have real evidence for)
•
Languages vary not in principles, but vary in
parameters (defining a typology)