CHOROBA NIEDOKRWIENNA SERCA (CHNS)
Zespół objawów klinicznych wywołanych zaburzeniami
równowagi pomiędzy wielkością przepływu wieńcowego a
zapotrzebowaniem mięśnia sercowego na tlen
ETIOLOGIA: miażdżyca tętnic wieńcowych;
skurcz/zator/zapotrzebowanie tętnicy wieńcowej; wady naczyń,
uraz, zmniejszenie podaży tlenu w stosunku do zapotrzebowania;
nadciśnienie;
PODZIAŁ:
Dławica piersiowa stabilna (wysiłkowa);
Dławica piersiowa spontaniczna (Prinzmetala);
Dławica niestabilna (niestabilna choroba wieńcowa); zawał serca
CZYNNIKI RYZYKA: nadciśnienie>160/95mmHg,
cholesterol>190mg/dl;trójglicerydy>150mg/dl
MIAŻDŻYCA-czynniki ryzyka: wiek, płeć, skłonności dziedziczne
czynność hormonów tarczycy, trzustki, zaburzenia .układ
nerwowy, otyłość; dieta; używki, brak aktywności; stres;
Choroba niedokrwienna serca – (ChNS) – zespół objawów
chorobowych będących następstwem przewlekłego stanu
niedostatecznego zaopatrzenia komórek mięśnia sercowego w
tlen i substancje odżywcze. Zaburzenie równowagi pomiędzy
zapotrzebowaniem a możliwością ich dostarczenia, pomimo
wykorzystania mechanizmów autoregulacyjnych
zwiększających przepływ przez mięsień sercowy, zwanych
rezerwą wieńcową, doprowadza do niedotlenienia zwanego
również niewydolnością wieńcową.
W konsekwencji często doprowadza do dusznicy bolesnej, a
także zawału mięśnia sercowego . Choroba niedokrwienna
serca ze wszystkimi jej podtypami jest najczęstszą przyczyną
śmierci w większości państw zachodnich. Najczęstszą
przyczyną choroby niedokrwiennej jest miażdżyca tętnic
wieńcowych.
Kardiomiopatie to grupa chorób mięśnia sercowego,
heterogennych ze względu na etiologię, prowadzących
do dysfunkcji serca. Zajęciu mięśnia sercowego mogą
towarzyszyć nieprawidłowości budowy i czynności
osierdzia, wsierdzia, innych narządów.
Klasyfikacja WHO z 1995 roku wyróżniała pięć grup
kardiomiopatii:
kardiomiopatię rozstrzeniową
kardiomiopatię przerostową
kardiomiopatię restrykcyjną
arytmogenną kardiomiopatię prawej komory
kardiomiopatie niesklasyfikowane.
Rozwój badań nad chorobą niedokrwienną serca
doprowadził do dużego zamieszania w nazewnictwie tej
choroby. Ze względu na objawy kliniczne (ból w klatce
piersiowej i duszność) choroba była nazywana dusznicą
bolesną (ale też dławicą piersiową, łac. angina pectoris,
ankhone – duszenie, łac. pectus – klatka piersiowa),
natomiast z uwagi na patofizjologię choroby nazywana jest
chorobą wieńcową (łac. morbus coronarius) lub
niewydolnością wieńcową (łac. insufficientia coronaria).
Ponieważ choroba może przebiegać w postaci ostrej i
przewlekłej, dodatkowo używano sformułowań: stabilna
(odpowiadająca dzisiejszemu pojęciu przewlekłej choroby
niedokrwiennej serca) i niestabilna (odpowiadająca
dzisiejszemu pojęciu ostrego zespołu wieńcowego).
somatyczne czynniki ryzyka
◦
nadciśnienie tętnicze
◦
hipercholesterolemia
◦
otyłość brzuszna
◦
cukrzyca.
Wg Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego najważniejsze czynniki ryzyka to
:
styl życia
◦
palenie papierosów
◦
dieta obfitująca w kalorie i tłuszcze zwierzęce
◦
czynniki fizjologiczne i biochemiczne
◦
podwyższone stężenie cholesterolu, zwłaszcza LDL
◦
podwyższone stężenie trójglicerydów
◦
hiperglikemia lub cukrzyca
◦
zwiększone stężenie homocysteiny
◦
zwiększone stężenie czynników zakrzepowych (trombogennych) np. fibrynogenu .
wiek powyżej 45 lat u mężczyzn i 55 lat u kobiet
chorobę innych tętnic (kończyn dolnych, mózgu) na tle miażdżycowym.
Kardiomiopatie pierwotne
◦
Genetyczne
Kardiomiopatia przerostowa
Dysplazja arytmogenna prawej komory
Niescalony mięsień lewej komory
Glikogenoza (PRKAG2 lub typu Danona)
Zaburzenia przewodzenia
Miopatie mitochondrialne
Kanałopatie jonowe
◦
Mieszane
Kardiomiopatia rozstrzeniowa
Kardiomiopatia restrykcyjna
◦
Nabyte
Kardiomiopatia zapalna
Kardiomiopatia wywołana stresem (takotsubo)
Kardiomiopatia połogowa
Kardiomiopatia wywołana tachykardią
Kardiomiopatia u dzieci matek z cukrzycą leczonych insuliną
Kardiomiopatie wtórne
◦
Kardiomiopatie naciekające
Skrobiawica
Choroba Gauchera
Choroba Hurler
Choroba Huntera
◦
Kardiomiopatie w przebiegu chorób spichrzeniowych
◦
Kardiomiopatie spowodowane zatruciami
◦
Kardiomiopatie endomiokardialne
◦
Kardiomiopatie zapalne (ziarniniakowe)
Kardiomiopatia przerostowa, inaczej idiopatyczne
przerostowe zwężenie podaortalne, kardiomiopatia zaporowa
– genetycznie uwarunkowana choroba serca polegająca na
występowania samoistnego, zwykle asymetrycznego przerostu
lewej komory serca pod postacią uogólnionego lub odcinkowego
pogrubienia ściany lewej komory, przy nieposzerzonej jamie lewej
komory serca.
Kardiomiopatia przerostowa, w części przypadków, zwiąże się ze
zwiększoną częstością występowania nagłych zgonów sercowych u
ludzi młodych, jednak z drugiej strony u innych osób z tym
schorzeniem nie powoduje skrócenia przewidywanej długości życia.
Występuje z częstością ok. 1:500 u dorosłych, z równą częstością u
mężczyzn jak u kobiet.
Kardiomiopatia przerostowa odznacza się znaczną odmiennością
obrazu klinicznego i ujawnienia się zmian genetycznych leżących u
podłoża choroby.
W odpowiedzi na chwilowe, trwające kilka minut, niedokrwienie i następowy
powrót krążenia (reperfuzja) dochodzi do zjawiska hartowania mięśnia przez
niedokrwienie, które polega na utrzymywaniu się przez 1–2 godziny po
incydencie niedokrwienia zwiększonej tolerancji na ewentualne kolejne
niedokrwienie. Uważane jest obecnie za najskuteczniejszy mechanizm
obronny serca przed skutkami niedokrwienia. Niestety ten mechanizm jest
wydolny w przypadku niedokrwienia krótkotrwałego. W przypadkach długiego
(kilkanaście minut) utrzymywania się niedokrwienia dochodzi do rozwoju tak
zwanego ogłuszenia mięśnia sercowego (stunned myocardium), czyli zjawiska
upośledzenia czynności mechanicznej serca trwającego nawet kilka tygodni.
Ten mechanizm funkcjonuje głównie w odpowiedzi na ostre niedokrwienie. W
przypadkach przewlekłego niedokrwienia pojawia się natomiast stan zwany
hibernacją mięśnia sercowego (hibernating myocardium), który jest
potencjalnie odwracalny po reperfuzji, ale w jego przebiegu pojawiają się
zaburzenia takie jak dyskineza, hipokineza lub akineza niedokrwionego
segmentu mięśnia sercowego. Niedokrwienie trwające dłużej niż 20 minut
doprowadza do rozwoju martwicy znanej jako zawał mięśnia sercowego.
czynniki socjalne
◦
poziom wykształcenia
◦
rodzaj zatrudnienia (stanowisko, typ pracy, aktywność fizyczna w pracy, stres
związany z pracą)
◦
dochód
◦
stan cywilny
◦
struktura gospodarstwa domowego
◦
poziom wsparcia socjalnego oraz zadowolenie z kontaktów społecznych
czynniki behawioralne
◦
osobowość typu A
◦
palenie papierosów
◦
spożywanie alkoholu
◦
sposób i rodzaj odżywiania
◦
poziom aktywności fizycznej, zaburzenia snu
somatyczne czynniki ryzyka
◦
nadciśnienie tętnicze
◦
Hipercholesterolemia, otyłość brzuszna. cukrzyca.
styl życia
◦
palenie papierosów
◦
Dieta obfitująca w kalorie i tłuszcze zwierzęce
◦
czynniki fizjologiczne i biochemiczne
◦
podwyższone stężenie cholesterolu, zwłaszcza LDL
◦
podwyższone stężenie trójglicerydów
◦
hiperglikemia lub cukrzyca
◦
zwiększone stężenie homocysteiny
◦
zwiększone stężenie czynników zakrzepowych (trombogennych) np.
fibrynogenu.
Styl życia i czynniki biochemiczne uważane są za czynniki
modyfikowalne. Za czynniki nie poddające się modyfikacji PTK
uważa:
wiek powyżej 45 lat u mężczyzn i 55 lat u kobiet
przedwczesną menopauzę
chorobę innych tętnic (kończyn dolnych, mózgu) na tle miażdżycowym.
Zawał mięśnia sercowego – martwica mięśnia sercowego
spowodowana jego niedokrwieniem.
Zawał mięśnia sercowego jest postacią choroby
niedokrwiennej mięśnia sercowego (obok nagłej śmierci
sercowej, dławicy sercowej, przewlekłej choroby
niedokrwiennej serca i tzw. "kardiomiopatii"
niedokrwiennej).
Podmiotowe (subiektywne)
bardzo silny ból w klatce piersiowej (może być znacznie osłabiony lub nawet
nieobecny u osób chorych na cukrzycę), trwający ponad 20 minut, nieustępujący
po odpoczynku i po nitratach (nitrogliceryna), piekący, dławiący, rozpierający,
promieniujący do żuchwy, lewej kończyny górnej (lub obu)
panika, lęk przed śmiercią, duszność
Przedmiotowe (obiektywne)
Bladość, lepki pot, spadek ciśnienia tętniczego
tachykardia - wzrost częstości akcji serca, lub inne zaburzenia tętna
pobudzenie ruchowe
W badaniach dodatkowych
obecność markerów zawału we krwi (badanie decyzyjne przy rozpoznawaniu
zawału)
zmiany elektrokardiograficzne
podwyższony poziom glukozy we krwi
przyspieszone opadanie krwinek (OB)
wzrost liczby leukocytów we krwi obwodowej (zwiększona leukocytoza)
Zawał mięśnia sercowego występuje na ogół po 40. roku życia, częściej u mężczyzn niż u kobiet,
zwłaszcza u osób otyłych i z nadciśnieniem tętniczym. Do czynników ryzyka należą:
starszy wiek (wiek krytyczny: u mężczyzn 32-50 lat, u kobiet 45-70)
płeć męska
palenie tytoniu
nadciśnienie tętnicze
inne przyczyny przerostu lewej komory serca (kardiompatia, przerost po stosowaniu leków
sterydowych)
wysoki poziom cholesterolu, zaburzona proporcja pomiędzy cholesterolem LDL i HDL
obecność patologicznej apolipoproteiny
wysoki poziom trójglicerydów
wysoki poziom białka ostrej fazy (białko C-reaktywne, CRP)
wysoki poziom homocysteiny
niedobory witamin grupy B, zwłaszcza kwasu foliowego
wysoki poziom kwasu moczowego
brak aktywności fizycznej
marskość wątroby (i wynikające z niej zaburzenia metaboliczne)
cukrzyca
predyspozycje rodzinne i genetyczne (zawał w rodzinie w wywiadzie)
otyłość (zwłaszcza brzuszna).
Objętość wyrzutowa serca
Opór obwodowy naczyń krwionośnych
Autonomiczny układ nerwowy
Objętość krwi krążącej
◦
Czynność nerek
◦
Czynniki nerwowe i humoralne (RAA)
Ciśnienie tętnicze krwi
BP = CO x SVR
BP = ciśnienie tętnicze
CO = objętość minutowa serca = objętość wyrzutowa serca
x częstość skurczów serca
SVR = naczyniowy opór obwodowy
Prawidłowe < 120
i < 80
Stan przednadciśnieniowy 120-139 lub
80-89
Nadciśnienie
◦
Stopień I 140-159 lub 90-99
◦
Stopień II ≥ 160 lub ≥ 100
Nadciśnienie Tętnicze ok. 29%
Stan przednadciśnieniowy ok. 30%
W tym
◦
Leczone skutecznie 12%
◦
Leczone nieskutecznie 45%
◦
Wykryte nieleczone 10%
◦
Niewykryte 33%
Predyspozycje genetyczne
Nadmierne spożycie soli, niedostateczne
spożycie potasu
Niska aktywność ruchowa
Otyłość-zwłaszcza brzuszna, hyperlipidemia
Palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu
Często powtarzające się sytuacje stresowe
Nadciśnienie pierwotne
◦
Choroba nadciśnieniowa
◦
Gdy nie udaje się ustalić żadnej przyczyny
Nadciśnienie wtórne
◦
Znana jest przyczyna
Nerkopochodne
◦
Jednostronne choroby nerek
Zapalenie odmiedniczkowe
Mechaniczne zaburzenia przepływu krwi w nerce
Dysplazja nerki
Nerka torbielowata
Zastój moczu
Gruźlica nerki
◦
Obustronne choroby nerek
Ostre zapalenie kłębuszkowe
Przewlekłe zapalenie kłębuszkowe
Zapalenie odmiedniczkowe
Kolagenozy
Skrobiawica nerek
Skaza moczanowa
Nadciśnienie w chorobach gruczołów dokrewnych
◦
Guz chromochłonny nadnerczy
◦
Pierwotny hiperaldosteronizm (Z. Conna)
◦
Zespół i choroba Cushinga
◦
Akromegalia
Nadciśnienie w chorobach układu krążenia
◦
Miażdżyca tętnic
◦
Wady serca i naczyń
◦
Niedomykalność zastawki półksiężycowatej
◦
Przetoki tętniczo-żylne
◦
Krążenie hiperkinetyczne
◦
(nadczynność tarczycy, choroba beri-beri, niedokrwistość)
◦
Całkowity blok przedsionkowo-komorowy
Nadciśnienie w chorobach układu
nerwowego
◦
Guzy mózgu
◦
Urazy mózgu
◦
Zapalenia wielonerwowe
Nadciśnienie jatrogenne
◦
Doustne środki antykoncepcyjne
◦
Aminy sympatykomimetyczne
◦
Cyklosporyna A
◦
Inne
Układ krążenia
◦
Przerost lewej komory serca
◦
Choroba wieńcowa
◦
Zmiany naczyń obwodowych (miażdżyca
)
Kryterium zaawansowania zmian jest badanie dna oka, 4 stopnie
I – czynnościowe zmiany w naczyniach : tętnice zwężone, rozciągnięte na
przebiegu
II – naczynia dodatkowo zmienione strukturalnie (objaw skrzyżowania
Salus-Gunna – ucisk żył przez tętnice)
III – dodatkowe uszkodzenie siatkówki : krwotoki, ogniska degeneracji
IV – dodatkowo obrzęk tarczy narządu wzrokowego
Nerki
◦
Marska nerka
◦
Mikroalbuminuria jest wczesnym objawem
OUN
◦
Niedokrwienie i zawał mózgu
Na podłożu miażdżycy
◦
Masywny krwotok związany z nadciśnieniem
◦
Ostra encefalopatia nadciśnieniowa
Obrzęk mózgu,
Silne bóle głowy,
wymioty,
zaburzenia widzenia,
splątanie,
uogólnione drgawki
Duży wzrost ciśnienia skurczowego > 120-130 mmHg
Zmiany na dnie oka odpowiadające III lub IV okresowi
Szybko postępujące zmiany narządowe (zwłaszcza OUN i
nerek)
Bóle głowy (okolica potyliczna; rano)
Zawroty głowy
Szum w uszach
Nerwowość
Bóle przedsercowe
Kołatania serca
Objawy naczynioruchowe
Zaburzenia wzroku
OBJAWY KLINICZNE
Znaczny /często gwałtownie narastający/
wzrost ciśnienia rozkurczowego często
>140 mmHg/lub stopniowy wzrost w ciągu
kilku tygodni czy miesięcy >300/130 mmHg
zagrażający życiu chorego z powodu
◦
Encefalopatii nadciśnieniowej
Obrzęk mózgu, tarczy narządu wzrokowego, bóle
głowy, zawroty, nudności, zaburzenia widzenia,
ewentualnie ubytki neurologiczne i drgawki ,wylew
podpajęczynówkowy lub śródmózgowy,
◦
Przeciążenia lewej komory z zagrożeniem
obrzękiem płuc
◦
Napadu dławicy piersiowej, zawału mięśnia
sercowego, obrzęku płuc, tętniaka
rozwarstwiającego aorty, rzucawki porodowej,
zaburzeń rytmu serca
ograniczone zdolności fizyczne, szybkie
zmęczenie podczas wysiłku
duszność - wzrost ciśnienia w naczyniach
płucnych (nadmierne wypełnienie krwią)
zmniejszona duszność w pozycji siedzącej
kaszel (+odruch z przekrwionej tchawicy i
oskrzeli)
napadowa duszność nocna (astma sercowa)
nieregularny tor oddychania- upośledzony
przepływ mózgowy
brak apetytu, nudności, zmiany wątrobowe.
zaburzenia koncentracji, bezsenność
częstomocz- nerki.
I- zwykłe czynności nie wyzwalają objawów
niewydolności krążenia.
II- przeciętny wysiłek fizyczny powoduje
zmęczenie, duszność
III- dolegliwości występujące przy
umiarkowanym wysiłku, ale brak w
spoczynku.
IV przy każdym wysiłku i w spoczynku.
Niewydolność krążeniowa to patologiczne zmniejszenie
przepływu krwi przez tkanki.
- pochodzenia sercowego
uszkodzenia włókien mięśnia sercowego na skutek:
nadmierne obciążenie serca, wysokie ciśnienie tętnicze
zaburzenie rytmów serca (ukł. przewodzący serca)
mechaniczne ograniczenie pracy mięśnia (tamponada)
zaburzenia metaboliczne
zaburzenia nerwowe i humoralne
- pochodzenia obwodowego
zmniejszenie objętości krwi krążącej
zaburzenia regulacji napięcia ścian naczyń
- etiologia mieszana
Czynniki pracy serca:
objętość późno-rozkurczowa
objętość późno-skurczowa
objętość wyrzutowa serca
frakcja wyrzutowa
objętość minutowa (norma 60%)
Niewydolność lewo lub prawokomorowa. Mechanizmy
kompensacyjne.
przerost mięśnia sercowego- większa siła skurczu i zachowanie objętości
minutowej, uciskanie naczyń wieńcowych.
centralizacja krążenia krwi ograniczony przepływ przez skórę, mięśnie,
narządy jamy brzusznej.
Reakcja neurohumoralne.
działanie autonomicznego układu nerwowego.
Choroby pochodzenia naczyniowego mają wiele przyczyn powstawania
np.:
mogą być skutkiem urazu fizycznego
nadmiernej reakcji immunologicznej występującej pod postacią alergii,
która w skrajnych przypadkach prowadzi do zwalczania przez nasze
przeciwciała komórek własnego organizmu
są efektem działania toksyn, czyli trucizn chemicznych lub
biologicznych, egzogennych - wprowadzonych do ustroju z zewnątrz lub
endogennych - tworzących się w naszym organizmie w przebiegu
procesów metabolicznych
w wyniku zakażeń drobnoustrojami
rzadko są następstwem wady genetycznej
mogą działać bezpośrednio toksycznie na tkanki lub utworzyć stan
zapalny poprzez wywołanie reakcji obronnej naszego organizmu
stan zapalny może prowadzić do uszkodzenia tkanek i narządów oraz do
upośledzenia ich funkcji.
Wymienione procesy mogą doprowadzić do
uszkodzenia śródbłonka tętniczych naczyń
krwionośnych.
Śródbłonek jest ich warstwą wewnętrzną, która
umożliwia sprawny przepływ krwi.
Uszkodzenie to odpowiada za tworzenie się zmian
miażdżycowych. Tak zaczyna się choroba zwana
zarostową miażdżycą tętnic.
W uszkodzonych miejscach dochodzi do narastania
skomplikowanych biochemicznie struktur, które
tworzą tzw. blaszki miażdżycowe. Proces ten
prowadzi do zwężenia, a w skrajnych przypadkach do
pełnej niedrożności tętnic. Krew przestaje dopływać do
tkanki, czy narządu. Dochodzi do ich dysfunkcji
(upośledzenia czynności).
Proces tworzenia zmian miażdżycowych w
naczyniach krwionośnych
W zależności od lokalizacji zmian miażdżycowej mamy inne dolegliwości.
W przypadku zmian niedokrwiennych w obrębie głowy dochodzić do zaburzeń
neurologicznych pod postacią bólów, zawrotów głowy, szumów w uszach, zaburzeń
pamięci, problemów z koncentracją, osłabieniem wzroku, słuchu a nawet do udaru
niedokrwiennego mózgu.
Upośledzenie ukrwienia rdzenia kręgowego na różnych poziomach czy nerwów
obwodowych daje dolegliwości określane jako zespoły neurologiczne.
Zmiany dotyczące serca prowadzą do choroby wieńcowej, zwanej również dławicą
piersiową lub chorobą niedokrwienną serca objawiającą się w początkowej fazie
bólami w klatce piersiowej, związanymi głównie z wysiłkiem oraz pojawianiem się
duszności wysiłkowej. Ich następstwem może być zawał mięśnia sercowego.
Zmiany miażdżycowe w tętnicach kończyn dolnych prowadzą do dolegliwości
bólowych w trakcie chodzenia, znanych jako chromanie przestankowe, czyli
występowanie zmuszającego do zatrzymania się i odpoczynku, bólu łydek lub stóp.
Pierwszym sygnałem bywają problemy z rozgrzaniem ochłodzonych stóp. Krytyczne
niedokrwienie kończyn manifestuje się występującymi zwłaszcza nocą bólami
spoczynkowymi, oziębieniem i bladością stóp. Mogą pojawiać się zwłaszcza przy
współistniejącej cukrzycy (tzw. "stopa cukrzycowa") owrzodzenia i zmiany martwicze
palców.
Literatura podstawowa:
Wykłady z patofizjologii, 2010/2011 rok.
Guzek J.W. Patofizjologia człowieka w zarysie. PZWL, Warszawa 2005.
Kruś S. Patologia. Podręcznik dla licencjackich studiów medycznych. PZWL,
Warszawa, 2006.
Brook C., Marshall N., Buczkowski E., Podstawy endokrynologii. Wydawnictwo
Medyczne Urban &Partner 1999.
Scheffner et al. (1990). The E6 oncoprotein encoded by human papillomavirus
types 16 and 18 promotes the degradation s. 53. Cell 63:1129-1136.
Piotr Gajewski. Uniwersalna definicja zawału serca. „Medycyna Praktyczna”. 1
(203) styczeń, ss. 47-64 (2008). ISSN 0867-499X.
Ostre zespoły wieńcowe, praca zbiorowa pod red. Grzegorza Opolskiego,
Krzysztofa Filipiaka i Lecha Polońskiego. Elsevier Urban & Partner, Wrocław,
2002, ISBN 83-87944-43-2
Poradnik zawałowca, Peter Mathes, Wydaw. Lekarskie PZWL, 1996, ISBN 83-200-
1971-0
Zawał serca: diagnostyka, leczenie, rehabilitacja, Zbigniew Nowak; Skrypt AWF,
Katowice, 2003, ISBN 83-87478-64-4
Literatura uzupełniająca:
Maśliński J., Różewski J. Patofizjologia. PZWL, Warszawa, 2000.
Thor P. Podstawy patofizjologii człowieka. Wydawnictwo UJ, Kraków,
20001.
Murray R.K., Granner D.K., Mayes P.A., Rodwell V.W. Biochemia Harpera,
PZWL, Warszawa 2004.
Plath J. Cukrzyca. Agencja Wydawnicza J. Mostowski, Warszawa, 2006.
Kozłowski S., Nazar K., Wprowadzenie do fizjologii klinicznej. PZWL,
Warszawa, 2000.
Dariusz Dudek Nowa strategia leczenia zawału serca (zasady organizacji
małopolskiego programu interwencyjnego leczenia zawału serca),
Krzysztof Żmudka; Krakowskie Wydawnictwo Medyczne, Kraków 2002,
ISBN 83-88614-08-8
prof. Andrzej Kaliciński Serce i Ty,, Wyd. Medyk, Warszawa 1999, ISBN
83-87340-31-6