1 

                                

                                            Program kursu rocznego 2006/2007                                                                                

                                               

Główne kierunki filozofii

Główne kierunki filozofii

Główne kierunki filozofii

Główne kierunki filozofii

 

                                                   

Wykład i ćwiczenia                                                                              dr Stefan Klemczak IR 

UJ 

Ul. Grodzka 52 

 

Wykład: poniedziałek 13’15-14’45 s.7 

Dyżur: środa 11’30-12’30 s.18 

 

Kiedy  książę  Hamlet  w  pierwszym  akcie  mówi  do  przyjaciela: 

There  are  more 

things  in  haven  and  earth  Horatio/Than  are  dreamt  of  your  philosophy

,  wyraża 

zwątpienie  w  rozum,  możliwości  poznawcze,  w  sprawiedliwość  świata.  W  następnych 

aktach «hamletyzując» również «filozofuje». Wahając się i wątpiąc wkraczamy już na krętą 

ścieżkę  filozofii  i  nie  są  to  bynajmniej  leśne  ścieżki  (

Holzwege

)  ani  «polna  droga»  (

Der 

Feldweg

), jak śnił jeden z współczesnych filozofów. Nie wydeptały jej dzikie zwierzęta lub 

pasterze  czy  drwale.  Filozofia,  pomimo  licznych  porażek,  a  może  dzięki  nim,  jest 

rozwijającym  się,  uporczywym  dążeniem  do  poznawania  zasad  «rzeczy»  przy  pomocy 

wyostrzonych  krytycznie  władz  rozumowych.  Posiada  też,  jak  przekonamy  się  wkrótce, 

wiele innych definicji, określeń, historycznych postaci, które łączy, upraszczając sprawy, 

chęć  kierowania  rozumnie  życiem  i  dążenie  do  wiedzy.  Żeby  słowo

  filozofia

  «nabrało 

ciała»,  dobrze  jest  zapoznać  się  z  historią  filozofii.  To  sprawdzony  sposób  na  zdobycie 

orientacji  w  zagadnieniach  filozoficznych,  jak  i  pogłębieniu  wiedzy  na  temat  kultury 

Zachodu. 

  Podczas  całorocznych  spotkań  mogą  Państwo  poznać  wybrane  problemy  filozofii  w 

porządku chronologicznym: począwszy od jej narodzin około VI wieku p.n.e. w Grecji, a 

skończywszy na filozofii najnowszej sięgającej «naszego» czasu. 

Podczas  wykładów  i  ćwiczeń  prześlizgniemy  się  przez  niemal  27  wieków  mniej  lub 

bardziej  metodycznej  refleksji  poświęconej  najważniejszym  zagadnieniom  nurtującym 

ludzi: skąd się wziął i jakie prawa kierują światem, w którym przyszło nam żyć? Kim jest 

człowiek?  Co  i  dlaczego  możemy  poznawać?  Skąd  zło?  Czy  życie  ludzkie  ma  jakiś  sens? 

Dlaczego często mylimy się, poznając? Czy rzeczywiście istnieją jakieś «istoty rzeczy», czy 

to  tylko  nasze  konstrukcje?  Co  to  jest  «natura»  i  czy  życie  tzw.  «zgodne  z  naturą»  nie 

byłoby nazbyt niebezpieczne? Na czym polega relacja pomiędzy słowami a rzeczami? Cóż 

to jest «prawda»? 

Etc.

      

      Problemy stawiane przez filozofów, głoszone teorie oraz toczone wokół nich dyskusje 

miały  i  mają  istotny  wpływ  na  rozwój  myśli  europejskiej,  co  więcej,  decydowały  o 

  

2 

powstaniu tego, co moglibyśmy nazwać duchowością europejską.     

 Tak  zwane  problemy  filozoficzne  odnajdą  Państwo  ucząc  się  «socjologii  religii»,  

«struktury

  sacrum

»  czy  historii  chrześcijaństwa,  innych  nauk  humanistycznych,  czy  w 

ogóle  ucząc  się  czegokolwiek.  Platon  określał  człowieka  jako 

Anthropos  manthanon

 

(człowiek  uczący  się).  Być  «człowiekiem»  wedle  tej  «definicji»  to  posiadać  zdolność  do 

uczenia się, w opozycji do tych «żyjących», którzy (które) tego nie potrafią. Nauka filozofii 

poza rozbudzaniem ciekawości jest jednym z najlepszych sposobów opanowywania metod 

zdobywania wiedzy.   

Co  nie  mniej  ważne,  cotygodniowe  spotkania,  są  próbą  zwrócenia  uwagi  na  problemy 

codzienne,  zbyt  «bliskie»  by  zostały  zauważone  bez  filozoficznego  treningu,  często 

traktowane jedynie emocjonalnie. Filozofia podobnie jak powieść nowożytna jest również 

sztuką  refleksji  nad  tym,  co  «zdarza  się  na  co  dzień»  –  w  «świecie  życia»  –  mówiąc 

językiem  filozoficznym.  Tak  zwane  dylematy  filozoficzne,  od  których  nie  ma  ucieczki 

(chyba  że  w  bezmyślność),  poza  aspektem  teoretycznym  posiadają  również  nieusuwalny 

wymiar praktyczny. 

Ograniczeni  czasem  musimy  wybierać  spośród  autorów,  tematów  oraz  sposobów  ich 

ujęcia. Ruch myśli filozoficznej, jej bogactwo (na filozofię składają się między innymi tak 

rożne  dziedziny  jak  ontologia,  etyka,  logika,  epistemologia,  filozofia  polityczna,  filozofia 

religii,  estetyka,  filozofia  nauki,  antropologia  filozoficzna,  filozofia  umysłu,  filozofia 

języka  i  inne),  różnorodność  metod  (dialektyczna,  fenomenologiczna,  hermeneutyczna, 

analityczna  etc.)  oraz  rozpiętość  czasowa  utrudnia  systematyczne  uchwycenie  choćby 

wybranych dziedzin.     

Dzieje  zapisywania  poglądów  filozoficznych  mają  długą  tradycję.  Historia  filozofii  jako 

samodzielna  dyscyplina  jest  znacznie  młodsza.  Podobnie  jak  nauki  tzw.  «ścisłe» 

(laboratoryjne)  i  humanistyczne  (hermeneutyczne),  jest  «dzieckiem»  nowożytności. 

Wtedy  to  «na  dobre»  zaczęto  kształtować  tzw.  «naukowe»,  krytyczne  (badające  uważnie 

metody,  źródła,  język  teorii,  swoją  historię,  reflektujące  sposoby  poznawania  etc.) 

podejście do zagadnień, które jest nadal doskonalone. 

Historie filozofii pisane są i były z różnych, często sprzecznych perspektyw. Klasycznych 

autorów,  starych  mistrzów,  próbuje  się  czytać  poszukując  coraz  to  nowych  dróg 

rozumienia.  Problem  «recepcji»  myśli  jest  tematem  zasadniczym.  Poświęcimy  mu  wiele 

uwagi,  odwołując  się  w  ramach  naszego  kursu  do  możliwie  najnowszych,  krytycznych 

interpretacji,  których  przykładem  (dostępnym  po  polsku)  jest  amerykański  podręcznik  z 

1999  roku: 

Historia  filozofii  zachodniej

,  wydany  pod  redakcją  wybitnego  znawcy 

sceptycyzmu  nowożytnego,  zmarłego  w  2005  roku,  Richarda  H.  Popkina  (wyd.  polskie 

2003). Z tekstów obcojęzycznych szczególnie ważną pozycję stanowi 14-tomowy słownik 

filozoficzny: 

Historische  Wörterbuch  der  Philosophie

,  pod  redakcją  J.  Rittera  i  K. 

Gründera (Basel/Stuttgart 1971-2005).   

  

3 

Głównym  celem  wykładów  jest:  1)  przedstawienie  dominujących  prądów  filozoficznych 

oraz naszkicowanie wybranych «portretów» ich twórców w kontekście historycznym; 2) 

przeprowadzenie  periodyzacji  dziejów  filozofii  i  wyjaśnienie  jej  kryteriów,  połączone  z 

próbą  rozpoznania  najistotniejszych  zjawisk  teoretycznych;  3)  Wskazanie  głównych 

związków  łączących  poszczególne  idee,  akcentując  wpływy,  nawiązania,  powracające 

wariacje tematów.   

 Podczas cotygodniowych spotkań będziemy czytali teksty klasyczne należące do kanonu: 

znajomość źródeł jest podstawą proponowanych zajęć. Podczas wykładów wspomaganych 

ćwiczeniami  studenci  winni  w  zamierzeniu  opanować  biegle  język  filozoficzny  (wraz  z 

elementami 

retoryki), 

nauczyć 

się 

posługiwać 

historycznymi 

kategoriami 

umożliwiającymi  późniejszą  samodzielną  lekturę  tekstów,  dyskutować,  argumentować, 

dbać o precyzję wypowiedzi, zapoznać się z głównymi metodami filozoficznymi, nauczyć 

syntetycznie  i jasno zapisywać przemyślenia. 

Nieobecność  filozofii  jako  przedmiotu  obowiązkowego  w  polskich  liceach,  żałosne 

dziedzictwo minionego systemu pożenione z ignorancją władz oświatowych po przełomie 

1989  roku,  stanowi  ewenement  w  programach  edukacyjnych  Unii  Europejskiej.  Zmusza 

do większego wysiłku, «pracy u podstaw», systematycznego uczenia się.  

 

 

 

 

Kilka uwag na temat historii filozofii. 

 

«Kiedy  Bóg  przywiódł  ptaka  jednego  do  Hume’a  i  rzekł: 

«Nazwij go»!, Hume wskazał palcem ku swej własnej czaszce i 

powiedział «Gęś». Kiedy Bóg przywiódł ptaka do Berkeleya i 

rzekł:  «Nazwij  go»!,  Berkeley  wskazał  palcem  Boga  i 

powiedział «Gęś», ale kiedy Bóg przywiódł ptaka do Adama i 

rzekł: «Nazwij go»!, Adam wskazał palcem ptaka, którego Bóg 

przywiódł do niego i powiedział: «Gęś».” 

                                                                                                                         Stefan 

Themerson 

 

«Filozofia», co świetnie uchwycił S. Themerson, lubi i musi podważać to, co wydaje 

się  oczywiste.

1

  Konflikt  pomiędzy  nastawieniem  zdroworozsądkowym  i  intuicyjnym,  a 

teoretycznym  i  metodycznym  opowiada  juz  «pierwsza»  anegdota  o  Talesie 

kontemplującym  niebo,  który  wpadł  do  studni,  obśmiany  następnie  przez  dziewczynę 

                                                 

1

 

M. Shermer, Pułapki myślenia naiwnego w: «Świat Nauki» nr 9, wrzesień 2006, s.19. 

  

4 

tracką.

2

  Historia  filozofii  ma  nieco  inne  zadania  od  tych,  jakich  podejmuje  się  «filozofia 

sama».        

Historię  filozofii  można  uprawiać  na  wiele  sposobów,  podobnie  jak  filozofię. 

Stosować różne «przekroje» («tomografie problemów» od gr. 

tomos

 i 

graphe

) historyczne, 

zależnie  od  badanego  zagadnienia,  użytych  metod,  kontekstu  w  jakim  poruszamy  się, 

teoretycznego  warsztatu.  Na  prowadzonych  przez  historyka  poszukiwaniach,  czas,  w 

którym  przyszło  mierzyć  się  z  zadaniem,  nieuchronnie  pozostawia  liczne  ślady,  chociaż 

badacz broni się przed tym uciekając w «neutralność», w dystans badawczy. 

Jedną z wielu interesujących trudności, na którą warto zwrócić uwagę, jest rosnąca 

różnorodność dziedzin-metod, którymi posługują się historycy filozofii. W samej historii 

odróżnia  się  skrupulatnie  makro-historię  i  mikro-historię.  Do  tego  dochodzi  młoda 

dyscyplina nazywana  pamięcią  kulturową.  Historycy coraz  częściej  uprawiają  semantykę 

historyczną, która zbliża się do tak użytecznej dla historii filozofii historii pojęć i historii 

idei. Poza tym nie można lekceważyć historii mentalności i tzw. archeologii wiedzy.      

Problem 

Philosophy  and  History

,  by  odwołać  się  do  tytułu 

Festschriftu

 

dedykowanego Ernstowi Cassirerowi (Ed. R. Klibansky and H. J. Paton, 1936), jest sam w 

sobie  tematem  historycznym.  Złożone  relacje  pomiędzy  obiema  rozległymi  dziedzinami 

sięgają  starożytnej  Grecji.  «Filozofia»  długo  wydawała  się  sama  sobie  niezależna  od 

wpływów  historii.  Gdy  zaś  narodziły  się  nowoczesne  dziedziny  historyczne,  filozofia  za 

wszelką  cenę  dążyła  do  emancypacji,  uciekając  przed  nieuchronnie  relatywizującą  jej 

rezultaty  historią.  Wydaje  się,  że  próby  ahistorycznego  uprawiania  filozofii  są  już 

niepopularne,  chociaż  nadal    spotykane  (wśród  metafizyków,  ontologów,  niektórych 

filozofów analitycznych, fenomenologów etc.). 

  Historia filozofii jest dyscypliną nowożytną, a właściwie  nowoczesną. Za umowną datę 

powstania  przyjmuje  się  niekiedy  rok  wydania  przez  Johannesa  Bruckera,  ucznia  G.  W. 

Leibniza,  kompendium  historii  filozofii  (1742).  Ważna  jest  nie  tyle  sama  data,  co  raczej 

okres, na który wskazuje: połowa XVIII stulecia. R. Koselleck twierdził, że właśnie wtedy 

«przekroczyliśmy  przełęcz»  Nowożytności.

3

  Wtedy  też,  w  «czasie  progowym»,  zaczyna 

raczkować  lub  w  niektórych  wypadkach  kwitnąć  wiele  nowożytnych  nauk,  które 

pozwoliły  nam  w  stosunkowo  krótkim  czasie  zmienić  perspektywę  widzenia  świata  i 

rozumienia samych siebie. 

            Co  prawda  już  w  starożytności  powstawały  próby  systematycznego  ujęcia  myśli 

poprzedników  (Arystoteles),  porządkujące  opowieści  o  żywotach  i  poglądach  filozofów 

(Diogenes Laertios), ale nie była to historia filozofii w dzisiejszym znaczeniu. Zaledwie jej 

przed-krytyczny  zaczyn,  który  odnajdujemy  także  w  starożytnym  Rzymie  (Cyceron),  w 

myśli średniowiecznej,  renesansowej i oświeceniowej. Historia filozofii mogła pojawić się 

                                                 

2

 H. Blumenberg, Das Lachen der Thrakerin. Eine Urgeschichte der Theorie, Franfurt am Main, 1987.  

3

 

R. Koselleck, Semantyka historyczna, przeł. W. Kunicki, Poznań 2001 s. 328-348. 

  

5 

dopiero wtedy, gdy pojawiła się nowoczesna refleksja nad historią.

4

   

 

Poznanie  «niewzruszonej  prawdy»  było  celem  filozofów  począwszy  co  najmniej  od 

Parmenidesa  po  metafizyków  (

philosophia  perennis

),  w  nowożytnej  wersji:  ontologów 

(1613),  dalej  w  początkach  nowoczesnej  myśli  między  innymi  heglistów  (G.W.F.  Hegel 

twierdził: «filozofia zamierza bowiem poznać to, co niezmienne, wieczne, istniejące samo 

w  sobie  i  dla  siebie»),  marksistów,  później  pozytywistów,  scjentystów,  fenomenologów 

etc.  Roszczenia  do  uchwycenia  w  refleksji  filozoficznej  prawdy  pozaczasowej, 

niezmiennej, uległy w XX wieku ozdrowieńczej krytyce między innymi dzięki rozwojowi 

historii filozofii.           

Filozofia,  co  świetnie  ilustrują  teksty  klasyków,  jest  sama  dla  siebie  problemem. 

Ciągle  dopytuje  się  o  swój  status,    potrzebuje auto-legitymizacji. Na  przemian  podważa  i 

utwierdza  swoje  miejsce,  oscylując  pomiędzy  naukami  a  tzw.  «mądrością».  Do  trudności 

filozofii dokładają się problemy teoretyczne historii.

5

 «Opowiadanie historii» jest zajęciem 

«naukowo» kłopotliwym  i roi się od pułapek. Historia filozofii to połączenie dwóch serii 

problemów w nową, podniesioną do kwadratu.   

Czym różni się historia filozofii od historii idei, historii pojęć? Od «samej» filozofii? W. V. 

Quine  uważał,  że  filozofią  interesują  się  dwie  kategorie  ludzi.  Zainteresowani  filozofią 

samą oraz ci, których pasjonuje historia filozofii. Oczywiście przedstawiciele obu kategorii 

czasami się spotykają. Ale, jak twierdzi P. Rossi, tylko po to, by utwierdzić się w swoich 

wyborach przynależenia do pierwszej lub drugiej kategorii. Wielcy nowożytni filozofowie 

nierzadko  uprawiali  historię  filozofii.  Ale  zazwyczaj  (wyjątkiem  jest  na  przykład  E. 

Cassirer) historia była traktowana przez nich jako 

ancilla

. Służyła jedynie za tło eksplikacji 

ich  własnych  poglądów.  Nie  odkrywała  lecz  przeważnie  zakrywała  przeszłość  cieniem 

rzucanym  przez  «nagą  prawdę»  filozofa.  Znanymi  przykładami  owego  podejścia,  które 

będziemy niejednokrotnie odnajdywać podczas zajęć, są 

Wykłady z historii filozofii

 G. W. 

F.  Hegla  lub  pisana  na  antypodach  teoretycznych,  błyskotliwa 

Historia  filozofii zachodu

 

B. Russella.  

 

Wielu filozofów, jak się wydaje, nie zdaje sobie sprawy z tego, że historycy filozofii 

mogą  już  nie  potrzebować  ich  pomocy  do  prowadzenia  swoich  badań.  Podobnie  jak 

naukowcom  –  co  zauważył  już  P.  Feyerabend  –  nie  potrzeba  w  ich  badaniach  pomocy 

«racjonalistów,  intelektualistów,  humanistów,  marksistów  i  innych  podobnych  ruchów 

religijnych».  Historyk  filozofii  posiadający  dobry  warsztat  historyczny,  filologiczny  i 

wyposażony w dostatecznie duży bagaż 

curiositas

, jest w stanie sprawnie poruszać się po 

dziejach  filozofii  nie  dysponując  żadną  ważką  doktryną  filozoficzną.  Autonomicznie 

rozwijająca  się  dyscyplina  pozwala  na  krytyczną  ocenę  dorobku  filozofów  w  kontekście 

historycznym,  tak  potrzebną,  jak  okazało  się,  dla  rozwoju  filozofii.  Problemy  stawiane 

                                                 

4

 

W. Küttler, Poznanie i forma. Podstawy rozwoju nowoczesnej historiografii, przeł. J. KałąŜny, w: Opowiadanie historii, Poznań 

2003, s. 259-272. 

5

 

K. Pomian, Historia. Nauka wobec pamięci. Lublin 2006.  

  

6 

przez  historyków  filozofii  różnią  się  od  tych  stawianych  przez  filozofów.  Tzw.  wielkie 

zagadnienia związane z problemem kondycji ludzkiej, pytania typu: kim jestem? co tutaj 

«w  życiu»  robię, skąd  przychodzę i  dokąd  zmierzam, skąd  zło?  jaki jest  sens  życia? co  to 

jest «bycie bytu» lub czy różni się «bycie» od «nicości» etc. mniej interesują filozofów jako 

historyków.  Tym  bardziej,  że  skutecznie  z  wieloma  niegdyś  filozoficznymi  problemami 

radzą  sobie  inne  nauki.  Zagadnienia  typu:  co  to  jest  umysł?  wolna  wola?  Czy  jesteśmy 

zdeterminowani biologicznie i społecznie w naszych działaniach? Jak może słowo, dźwięk 

lub ciąg liter na papierze znaczyć cokolwiek? Czy naprawdę wiesz, co dzieje się w umyśle 

kogoś  innego?  Skąd  wiemy  o  czymkolwiek?  –  też  nie  są  głównymi  problemami 

zaprzątającymi  historyków  filozofii,  którzy  omijają  zazwyczaj  tzw.  pytania  esencjalne  i 

egzystencjalne. 

Bardziej  istotne  dla  historyka  są  próby  zrozumienia,  dlaczego  tego  typu  pytania 

pojawiają się częściej w pewnych okresach, u różnych myślicieli, stawiane w zmiennych 

kontekstach,  za  pomocą  charakterystycznych  dla  danej  epoki  pojęć.  Jakie  mają 

konsekwencje  filozoficzne?  Kto  i  jak  wpływał  na  myśl  drugiego?  Czy  pod  wpływem 

rozwoju  nauk  problemy  filozoficzne  pojawiają  się,  znikają,  czy  też  ulegają 

przeformułowaniu?  Jak  nazywać  linie  demarkacyjne  dzielące  dyskusje  filozoficzne,  nie 

poddając  się  przy  tym  językowi  danej  epoki,  którym  posługują  się  dyskutanci 

reprezentujący  pewne  prądy  ideowe?  Jak  odróżnić  pewne  typy,  sposoby  działalności 

filozoficznej i umiejscowić je w kontekście ogólnych przemian zachodzących w kulturze? 

etc. 

Historycy filozofii potrafią stawiać ciekawe, odkrywcze pytania. Paolo Rossi, którego eseje 

(

Un altro presente. Saggi sulla storia della filosofia

) inspirują niniejsze uwagi, zajmował się 

miedzy innymi takimi kwestiami: jak i z jakimi konsekwencjami teoretycznymi pojawiło 

się  określenie  «filozofia  naturalna»?,  jak  narodziło  się  określenie  «prehistoria»?,  dlaczego 

Leibniz  określa  swoje  pojęcia  uniwersalne  jako 

niewinna  magia

  lub 

niechimeryczna 

kabała

?,  czy  i  jak  badał  Leibniz  relacje  pomiędzy  logiką  a  magią?,  co Kartezjusz  rozumie 

przez pamięć, co czytał na ten temat i jak oceniał dzieła poprzedników?, dlaczego w jego 

tekstach,  podobnie  jak  u  Bacona,  istnieją  odniesienia  do  «sztuki  pamięci»  i  jakie  mają 

znaczenie  dla  «kartezjanizmu»,  dla  odkrycia 

cogito

?,  kiedy  «odkryto  czas»,  skoro  jeszcze 

Kartejusz  i  Bacon  uważali,  że  czas  historyczny  (wiek  ziemi  wraz  z  inwentarzem)  liczy 

około 6000 lat, a już Kant pisze o miliardach milionów lat?, u kogo i w jaki sposób doszło 

w filozofii do tak zwanego «odkrycia czasu» i jak uwidoczniło się w jego myśli?, jakie były 

główne mechanizmy powstania nowych czasów (nowożytności) i jak były pojmowane, z 

pomocą  jakich  metafor?  Lista  problemów  stawiana  przez  jednego  tylko  historyka  jest 

znacznie  dłuższa.  Odpowiedzi  pozwalają  czasami  przeżyć  przygodę,  «mącącą  baśnie 

filozofom», jak powiada P. Rossi. 

Odpowiedzi  na  pytania  historyczno-filozoficzne  niejednokrotnie  zmieniają  akcenty, 

  

7 

perspektywę,  wagę  «starych»  problemów.  Obaliły  co  najmniej  kilka  przesądów. 

Spowodowały    krytyczne uporządkowanie problemów, szczególnie w kwestii orientacji 

w przełomach, zwrotach, poprzez rozbicie ustalonych, ahistorycznych schematów.       

 Napisanie  całościowej  historii  filozofii  przez  jednego  autora  jest  coraz  mniej 

prawdopodobne  ze  względu  na  rozwój  szczegółowych,  cząstkowych  dziedzin  historii 

filozofii.    Większym  powodzeniem  i  poważaniem  cieszą  się  prace  zbiorowe,  omawiające 

filozofie  wybranych  okresów,  prezentowane  przez  badaczy  (historyków  filozofii) 

wyspecjalizowanych  w  danej,  wąskiej  dziedzinie.  Dobrym  przykładem  jest  powstała  pod 

redakcją Charlesa B. Schmitta i Quentina Skinnera 

The Cambridge History of

 

Renaissance 

Philosophy

  (1988),  zawierająca  szczegółowe  studia  znanych  «specjalistów»,  znawców 

Renesansu, takich jak: A. Grafton, E. Kessler, B. P. Copenhaver, P. O. Kristeller, C. Vasoli 

czy  Q.  Skinner  i  R.  Popkin.  Autorskie  syntezy  historyczno-filozoficzne  pełnią  głównie 

zadania dydaktyczne, popularyzatorskie.  

W  badaniach  historycznych  konieczne  jest  odrzucenie  na  wstępie  myślenia 

teleologicznego,  finalizmu  historii;  rezygnacja  z  iluzji  rozumienia  «sensu  dziejów». 

Świadomość  walki,  sporu  teorii,  poszukiwania,  niewiedzy,  konkurencji  poglądów,  którą 

ujawniają w swoich pracach historycy filozofii, nie pozwala na zbyt układną wizję dziejów 

filozofii. Dokładnie pasujący schemat – jak puzzle z jednej układanki – nie powstanie jeśli 

popatrzymy  na  filozofię  uzbrojonym  historycznie  okiem.  Ważną  rolę  w  badaniach 

historycznych  odgrywa  umiejętna  lektura  retoryki  tekstu  przynależącego  do  danej 

tradycji,  świadomość  historyczności  języka  filozoficznego,  argumentacji,  metafor 

charakterystycznych dla pewnego typu myśli, stale powracających lub przekształcających 

się  pod  wpływem  zmian  zachodzących  w  panującym  «klimacie  opinii».  Zagadnienia 

ledwie tutaj zasygnalizowane mają służyć dociekliwym, gdyby się tacy znaleźli, za szkolny 

kompas,  ostrzegać  przed  naiwnością  teoretyczną,  którą  łatwo  się  zarazić  także  na 

uniwersytecie. 

Krzysztof  Pomian  zauważył,  że  «przeszłość  jest  uobecniana  nie  tylko  w  zabytkach 

widomych,  ale  wbudowana  jest  w  naszą  cielesność  i  wrażliwość  oraz  w  dążenia, 

zachowania,  nawyki,  wierzenia,  przekonania,  pojęcia,  rozumowania  i  wyobrażenia,  i 

wywiera  przeto  na  nasze  teraźniejsze  poczynania  wpływ  zazwyczaj  nieuświadomiony 

przez  tych,  którzy  mu  ulegają».  Także  studiując  historię  filozofii  zajmujemy  się  naszym 

życiem 

hic et nunc

.   

 

 

  

8 

W. K. C. Guthrie, 

Filozofowie greccy od Talesa do Arystotelesa

, Znak, Kraków, 1996;  

P. Hadot, 

Czym jest filozofia starożytna

?, Aletheia, Warszawa 2000;  

W. Seńko, 

Jak rozumieć filozofię średniowieczną

, Warszawa 1993; 

 

Najważniejsze  podręczniki  do  historii  filozofii  i  wydania  tekstów  pomocne  w 

opanowywaniu materiału: 

 

o

 

Historia Filozofii Zachodniej

 red. R. H. Popkin, Poznań 2003 (bibliografia

bibliografia

bibliografia

bibliografia!); 

o

 

O. Höffe

, Mała historia filozofii, 

Warszawa 2004 

o

 

Oksfordzka ilustrowana historia filozofii, 

red. A. Kenny, Poznań 2001.  

 

Wybrane pozycje, pomocne w przygotowaniu do zajęć:  

 

o

 

W.K.C. Guthrie – 

Filozofowie Greccy od Talesa do Arystotelesa

 

o

 

P. Hadot – 

Czym jest filozofia starożytna

? 

o

 

G. Reale – 

Historia Filozofii Starożytnej

  t.1-5 

o

 

R. Heinzmann, 

Filozofia średniowiecza

 

o

 

W. Seńko – 

Jak rozumieć filozofię średniowieczną

 

o

 

E. Gilson – 

Historia Filozofii Chrześcijańskiej w Wiekach Średnich

 

o

 

B. Russell – 

Dzieje Filozofii Zachodu

 

o

 

F. Copleston – 

Historia Filozofii

 t. 1-9 

o

 

E. Gilson, T. Langan, A..A. Maurer – 

Historia Filozofii Współczesnej

 

o

 

E. Coreth, P. Ehlen, G. Haeffner, F. Ricken, 

Filozofia XX wieku

. 

o

 

E. Coreth, P. Ehlen, J. Schmidt, 

Filozofia XIX wieku

 

o

 

Przewodnik po literaturze filozoficznej XX wieku

 t. 1-5, red. B. Skarga 

o

 

Encyklopedia Filozofii

, red. Ted Honderich  t.1-2 

o

 

Atlas filozofii 

 P. Kunzmann, F-P. Burkard, F. Wiedmann przeł. B. A. Markiewicz, 

Warszawa 1999. 

o

 

Kenny, 

Krótka  historia  filozofii  zachodniej

,  przeł.  W.  Popowski,  Warszawa  2005 

s.13-265    

  

 

 

Sprawa  publicznego  dostępu  do  książek  jest  katastrofalna.  Jest  odbiciem 

notorycznego  niedofinansowania  uczelni  oraz  (nieświadomości?)  bierności  jej  władz.  Na 

szczęście studenci nie mają czasu na czytanie.  

 

Wszystkie  książki  (czasopisma)  wymienione  w  bibliografii  znajdują  się  w  słabo 

zaopatrzonych, nieprzygotowanych do pełnienia swoich zadań bibliotekach krakowskich. 

Najgorsza ocena należy się kompromitującej uniwersytet nie tylko «pieczą» nad zbiorami 

Bibliotece  Jagiellońskiej  –  zorganizowanej  wedle  zasad,  które  oddaje  hasło:  «jesień 

  

9 

średniowiecza».  Biblioteki  poszczególnych  instytutów  (zwłaszcza  I.  Filozofii  i  I. 

Religioznawstwa),  Biblioteka  Pedagogiczna  (ul.  Focha),  Biblioteka  Wojewódzka  (ul. 

Rajska), dzielnicowe, PAU (ul. Sławkowska), zawierają najczęściej podobnie jak BJ jeden, 

trudno  dostępny,  egzemplarz.  Proszę  zaglądać  do  Goethe  Institut  (Rynek  Główny), 

Instytutu  Kultury Włoskiej, Francuskiej,  Hiszpańskiej  itd.  Proszę  wytrwale  poszukiwać  i 

protestować! 

 

 

HISTORIA FILOZOFII: OD TALESA DO BLUMENBERGA 

 

 

I. Starożytność 

 

Filozofia zrodziła się w Grecji. Rozprzestrzeniała z prędkością 

curiositas

 na całym 

obszarze  Śródziemnomorskim,  tworząc  charakterystyczny  pejzaż  intelektualny  kultury 

europejskiej. Wpływała i wpływa na jej klimat duchowy, niepowtarzalny jak środowisko 

geograficzno-historyczne, które ją powiło około VI wieku przed n.e. 

 

Zadaniem  pierwszych  spotkań  jest  naszkicowanie  w  możliwie  szerokim  kontekście 

kultury  Grecji  i  Rzymu  najważniejszych  zagadnień  filozofii  starożytnej  od  jej  narodzin 

około  600  roku  p.n.e.  do  529  n.  e.,  kiedy  to  zamknięto  Akademię  Platońską.  Daty  są 

umowne,  ale  wydarzenie  jakim  było  w  historii  Europy  postawienie  pytań  i  szukanie 

odpowiedzi–  nie  jest.  Śledząc  postawione  przez  filozofów  problemy  i  ich  rozwiązania 

będziemy zagłębiać się w archeologię myśli europejskiej, starając się wydobyć na kruchą 

«powierzchnię  czasu»,  po  której  się  poruszamy,  to,  co  nadal  żywo  nas  dotyczy  lub  było 

istotne  dla  naszych  poprzedników,  co  jest  trwałym  fragmentem  dyskursu  filozoficznego. 

Przewodnikami  po  myśli  starożytnej  będą  zachowane  teksty  klasyczne  komentowane 

m.in. przez historyków filozofii, znawców kultury antycznej, takich jak H. Fraenkel, W. 

K. C. Guthrie, P. Hadot, J-P. Vernant, P. Vidal-Naquet, F. Hartog, O. Gigon, B. Snell, E. R. 

Dodds,  M.  Cornford,  G.  E.  R.  Lloyd,  J.  Brunschwig,  L.  Brisson,  G.  Colli  i  innych.  Na 

pierwszych  spotkaniach  spróbujemy  poruszyć  możliwie  wszechstronnie  podstawowe  dla 

dalszego  kursu  zagadnienia:  czym  jest  filozofia, gdzie i  dlaczego  powstała,  czemu  służyła 

jej uprawa, czym charakteryzowały się poszczególne próby zrozumienia «rzeczywistości» 

począwszy  od  «proto-filozofa»  Talesa,  poprzez  Sokratesa,  Platona,  Arystotelesa,  Plotyna, 

Lukrecjusza  po  Marka  Aureliusza  i  schyłek  myśli  starożytnego  Rzymu.  Szczególnie 

polecaną  lekturą  jest  książka  P.  Hadot, 

Filozofia  jako  ćwiczenie  duchowe

,  przeł.  P. 

Domański, Warszawa 1992 ( i późniejsze wydania).                 

 

Wybrane lektury pomocne do studiowania filozofii starożytnej dostępne po polsku: 

  

10 

A. Krokiewicz, 

Zarys filozofii greckiej

, Warszawa 1995.  

I. Dąbska, 

Zarys historii filozofii greckiej

, Lublin, 1993. 

P. Hadot, 

Czym jest filozofia starożytna

?, Warszawa 2000. 

P. Hadot, 

Filozofia jako ćwiczenie duchowe

, Warszawa 1992. 

P. Hadot, 

Plotyn, albo prostota spojrzenia

, Kęty 2004. 

P. Hadot, 

Twierdza wewnętrzna. Wstęp do Rozmyślań Marka Aureliusza

, Kęty 2004. 

W. K. C. Guthrie, 

Sokrates

, Warszawa 2000. 

W. K. C. Guthrie, 

Filozofowie greccy od Talesa do Arystotelesa

, Kraków, 1996 

J-P Vernant, 

Źródła myśli greckiej

, Gdańsk 1996  

G. Reale, 

Historia Filozofii Starożytnej

, t. 1 - 5  Lublin, 2002.  

R. Calasso, 

Zaślubiny Kadmosa z Harmonią

, Kraków 1995. 

G. Colli, 

Narodziny Filozofii

, Kraków, 1991. 

O. Gigon, 

Główne problemy filozofii starożytnej

, Warszawa1996. 

W. Jaeger, 

Paideia

, Warszawa 2001. 

E. R. Dodds, 

Grecy i irracjonalność

, Bydgoszcz 2002. 

J. Brun, 

Arystoteles i Liceum

, Warszawa 1999. 

J. Brun, 

Sokrates

, Warszawa 1999. 

T. A. Szlezak, 

Czytanie Platona

, Warszawa 1997. 

K. Albert, 

O Platońskim pojęciu filozofii

, Warszawa 1991. 

Człowiek Grecji

, red: J-P Vernant, Warszawa 2000. 

«Przegląd Filozoficzno-Literacki» nr 3, Warszawa 2003 (Grecja) 

 

 Teksty filozofów starożytnych: w wyborze G.S. Kirk, J.E. Raven, M. Schofield, 

Filozofia 

przedsokratejska

,  Warszawa1999  oraz  teksty  klasyczne  np.  wydane  w  serii  BKF 

począwszy od dialogów Platona po  rozwój myśli chrześcijańskiej. 

Dla  zainteresowanych  szczegółowe  informacje  dotyczące  literatury  polskiej  i 

obcojęzycznej.  

 

Dla zainteresowanych: zagadnienia wstępne dotyczące filozofii. 

Pierwsze podpowiedzi na temat: co to jest filozofia? Wprowadzenie do zajęć. Prezentacja 

programu kursu. 

J.  Domański, 

Metamorfozy  pojęcia  filozofii

,  1996,  s.  3-24;  K.  Jaspers, 

Wprowadzenie do filozofii

,

 

przeł. A. Wołkowicz Wrocław 1995 s. 5-25, 43-50,75-89;  T. 

Nagel, 

Co  to  wszystko  znaczy?

 

Bardzo  krótkie  wprowadzenie  do  filozofii

,  przeł.  M. 

Szczubiałka, Warszawa 1998, s. 5-22 i 95-109;

 

A; Deleuze / Guattari, 

Co to jest

 

filozofia?

 

s/o/t, Gdańsk  s.8-20; P. Hadot, 

Filozofia jako ćwiczenie duchowe

 IfiS PAN, Warszawa; J. 

Pieper, 

W

 

obronie filozofii

, PAX, Warszawa ;  M. Merleau-Ponty, 

Pochwała filozofii

 BP, 

Kraków ; R. Scruton, 

Przewodnik po filozofii dla inteligentnych

, PWN, Warszawa 2000, J. 

  

11 

Domański, 

Scholastyczne  i  humanistyczne  pojecie  filozofii

,  Kęty  2005;  U.  Nicola, 

Filozofia

, przeł. M. Salwa, Warszawa 2006 etc.    

 

Konstrukcja hasła ćwiczeniowego: 

-

 

lektura obowiązkowa – tekst omawiany na zajęciach 

-

 

lektury  uzupełniające  (teksty  autora  lektury  obowiązkowej,  które  przybliżają  jego 

sylwetkę i które można przygotować dodatkowo) 

-

 

mini  hasła  zajęć  –  nurt,  jaki  zapoczątkowuje  lub  w  jaki  wpisuje  się  autor,  nazwa 

szkoły, tło twórczości, kategorie itp. 

-

 

ewentualna bibliografia dodatkowa – pomocna w nauce do egzaminu i w dalszych 

poszukiwaniach (teksty źródłowe innego autorstwa oraz opracowania) 

Pomiędzy hasłami znajdują się mini-wprowadzenia do kolejnych «epok» filozofii, wraz z 

mini-  bibliografiami.   

 

 1.

1.

1.

1.  Presokratycy  –  każdy  student  prezentuje  jedną  z  wymienionych  kategorii:

  arche

, 

physis,

 

psyche, logos, kosmos

, 

ethos, polis, harmonia, atomos, stoicheia, zoe, historia ,bios, 

idea, anthropos 

oraz przygotowuje  opowieść  o  poglądach jednego z filozofów żyjących 

przed  Sokratesem.  Posługując  się  wyborami  fragmentów  myśli  Talesa,  Anaksymenesa, 

Anaksymandra,  Heraklita,  Ksenofanesa,  Parmenidesa,  Empedoklesa,  Demokryta, 

Anaksagorasa  etc.  dostępnymi  w  bibliotece  wybiera  także  jedną  z  zachowanych 

«sentencji» i komentuje. Zob. G.S. Kirk, J.E. Raven, M. Schofield, 

Filzofia przedsokratejska 

PWN;  Diogenes  Laertios, 

Żywoty  i  poglądy  słynnych  filozofów 

BKF  (od  Talesa  do 

Sokratesa  s.21-86);  Heraklit  z  Efezu, 

Zdania

,  przeł.  A.  Czarniawski,  Łódź  1992; 

Filozofia 

starożytna  Grecji  i  Rzymu

,  red.  J.  Legowicz,  PWN,  Warszawa  1970  lub  korzystając  z 

innych pozycji. 

Hasła:  Początki  filozofii.  Fragmentaryczne  źródła.  Pierwsze  teoretyczne  próby 

wyjaśniania zasad, reguł świata. Grecja i jej polis (basen Morza Śródziemnego) pomiędzy 

VI  a  IV  wiekiem  p.n.e.  Pre-sokratycy,  Tales,  Anaksymander,  Anaksymenes,  Heraklit, 

Parmenides, Zenon z Elei, Pitagoreizm, Empedokles, Anaksagoras, Demokryt, Sofiści etc.. 

   

2. 

2. 

2. 

2.  [Sokrates],  Platon, 

Uczta

  (

Symposion

)  [w:]  tenże, 

Uczta.  Eutyfron.  Obrona  Sokratesa. 

Kriton. Fedon

, przeł. W. Witwicki, BKF, PWN, Warszawa 1982 i inne wydania lub inne 

przekłady- dla ambitnych: Platon, 

Biesiada

 (

Symposion

), przeł. E. Zwolski, Kraków 1993.     

        
Dodatkowe  lektury  sokratyczne:  Platon, 

Obrona  Sokratesa

,  [w:]  tenże, 

Uczta.  Eutyfron. 

Obrona Sokratesa. Kriton. Fedon

, przeł. W. Witwicki, BKF, PWN, Warszawa 1982, s. 245-

288.  lub  Platon, 

Obrona  Sokratesa

,  przeł.  R.  Legutko,  Księgarnia  Akademicka,  Kraków 

2002. 

  

12 

 

Teksty  uzupełniające:  Ksenofont, 

Pisma  sokratyczne

,  przeł.  L.  Joachimowicz,  BKF, 

PWN, Warszawa 1967; Arystofanes, 

Chmury

, przeł. J. Ławińska-Tyszkowska, [w:] tenże, 

Komedie

, t. 1, Warszawa 2001. 

Hasło: Sokrates. «Zwrot antropologiczny». Żywot i poglądy najsławniejszego z filozofów. 

Spór o Sokratesa. Sokrates i Sofiści. Śmierć Sokratesa. Sokrates i Platon. Problemy z 

pismem. Metoda sokratyczna.  

Bibliografia  dodatkowa:  Diogenes  Laertios, 

Żywoty  i  poglądy  słynnych  filozofów

  BKF 

(rozdział o Sokratesie); Platon, 

Fedon

, przeł. R. Legutko, Kraków 1995. 

 

J. Brun – 

Sokrates

     P. 1999; J. Gajda, 

Sofiści

 MiL Warszawa 1989; W. K. C. Guthrie, 

Sokrates

, Aletheia; I. Krońska, 

Sokrates

, MiL, Warszawa 1964; G. Vlastos, 

Socrates: Ironist 

and Moral Philosopher

, Cambridge 1991; R. Hunter, 

Plato’s Symposium

, Oxford 2004;   

 

3.

3.

3.

3.  Platon, 

Państwo

, (

Politeia

) ks. VI i VII (metafora jaskini) Warszawa 1958 s. 305- 408 

lub inne wydania. 

 

Teksty uzupełniające:  

Platon, 

Timajos

    II  (mit  Atlantydy)  s.24-32;  Platon

  Eutyfron

,  przeł.  R.  Legutko,  Kraków 

1998  lub  inne  wydania  w  przekładzie  W.  Witwickiego.  Inne  dialogi  Platona: 

Fajdros

, 

Fedon, Menon, Obrona Sokratesa, Sofista, Parmenides, Państwo, Prawa

, 

Timajos etc.

. 

Hasło:  Platon.  «Akademia».  Ustanowienie  pojęcia  filozofii.  Najważniejsze  mity 

platońskie.  Filozofia  jako  przypisy  do  Platona.  Platon  a  platonizm  i  neoplatonizmy.  

Główne  zagadnienia  filozofii  Platona.  Dialog.  Problem 

polis

.  Idea.  Paideia.  Pojęcie 

filozofii. 

Bibliografia dodatkowa: T. A. Szlezak, 

Czytanie Platona

 IfiS PAN; K. Albert, 

O platońskim 

pojęciu  filozofii

  IFiS  PAN;  P.  Hadot, 

Filozofia  jako  ćwiczenie  duchowe

,  IfiS  PAN, 

Warszawa  1992  (Platon);  G.  Vlastos, 

Platon

,  przeł.  P.  Paliwoda,  Warszawa  1994;  I. 

Dąmbska, 

Dwa studia o Platonie

, Wrocław 1972; P. Friedländer, 

Dialog u Platona

, przeł. 

P. Masłowski, „Przegląd Filozoficzno-Literacki”, 2003 nr 3 (5), s. 161-176; 

The Cambridge 

Companion  to  Plato

,  ed.  R.  Kraut,  Cambridge  1993;  W.  Burkert, 

Weisheit  und 

Wissenschaft.  Studien  zu  Pythagoras,  Philolaos  und  Platon

,  Nürnberg  1962;  H.  Krämer, 

Ku nowej interpretacji Platona

, «Studia Filozoficzne» nr 8 1987, s. 3-18; 

 

 4. 

4. 

4. 

4. Arystoteles,     

Metafizyka

, przeł. K. Leśniak, BKF, PWN, Warszawa 1984, ks. I (A) (s. 3-

39) i XI (K) (s. 267-300). 

 

Arystoteles,   

Zachęta  do  filozofii

,  przeł.  K.  Leśniak,  Warszawa  1988  s.3-33  lub  inne 

wydania  albo  inne  wydania.  lub  Arystoteles, 

Poetyka

,  przeł.  H.  Podbielski,  Warszawa 

1988 s. 315-368 lub inne wydania i przekłady, 

Retoryka

 ks.1.  

  

13 

Teksty uzupełniające: Arystoteles, 

Metafizyka

 ks. 2, Arystoteles 

Etyka Nikomachejska

 

ks.1; Arystoteles 

O duszy

 ks. I; Arystoteles 

Zachęta do filozofii

 BKF 1988 (s.3-36);    

Arystoteles, Dzieła wszystkie t. 1-7; 

Hasło:  Arystoteles.  «Liceum».  Filozofia  perypatetycka.  Działy  filozofii  starożytnej. 

Główne  kategorie.  Neo-arystotelizmy.    Arystoteles  a  Platon.  Dziedzictwo  myśli 

arystotelesowskiej. «Byt».   

Bibliografia dodatkowa: J. Brun, 

Arystoteles i Liceum

 P. 1999; K. Leśniak, 

Arystoteles 

MiL 

1989; W. Tatarkiewicz, 

Układ pojęć w filozofii Arystotelesa

; Wybrane problemy z 

Poetyk

i 

i 

Retoryki

; 

The  Cambridge  Companion  to  Aristotle

,  ed.  J.  Barnes,  Cambridge  1996;  D. 

Ross, 

The Development of Aristotle’s Thought

, Oxford University Press, London 1957. 

 

5

55

5.  Plotyn, 

Enneady

,  ks.  I  przeł.  A.  Krokiewicz,  BKF  Warszawa  1959  (lub  późniejsze 

wydania) s. 43-141. wyd. z 2000 roku, ks. I, str. 90-158. 

  

Marek Aureliusz, 

Rozmyslania

 (Do siebie samego) przeł M. Reiter, Warszawa 1984 ks. I, 

II, III, IV s. 3-43 lub inne wydania.  

Teksty uzupełniające: Sekstus Empiryk, 

Przeciw logikom

, przeł. I. Dąmbska, Warszawa 

1970. 

Hasło: Filozofia hellenistyczna Szkoły filozoficzne pomiędzy III w p.n.e. a II w n. e. 

Stoicy, sceptycy, cynicy, epikurejczycy, neoplatonicy. Grecja a Rzym.  

Bibliografia dodatkowa: Epikur, 

Być szczęśliwym

, przeł. L. Staff, Wrocław 1999;  Plotyn, 

Enneady

  (wybór  t.  I-III);  Diogenes  Laertios, 

Żywoty  i  poglądy  słynnych  filozofów

,

 

BKF  

(cynicy i stoicy s. 309-468). Sekstus Empiryk, 

Zarysów Pirrońskich księga pierwsza, druga 

i trzecia

, przeł. A. Krokiewicz, Warszawa 1998. 

 

P.  Hadot, 

Czym  jest  filozofia  starożytna

?  A; 

Filozofia  starożytna  Grecji  i  Rzymu. 

Wybrane  teksty  z  historii  filozofii

,  wyb.  J.  Legowicz,  Warszawa  1970  (s.  239-275);  P. 

Hadot, 

Plotyn, albo prostota spojrzenia

, Kęty 2004. 

 

 6.

6.

6.

6. Seneka, 

O krótkości życia

, [w:] tenże, 

Dialogi

, przeł. L. Joachimowicz, PAX, Warszawa 

1998, s. 119-156 lub inne wydania (

De brevitate vitae

). 

 

Seneka, 

O opatrzności

, (De providentia) przeł. L. Jachimowicz, Warszawa 1998, s.514-539 

lub  inne  wydania  albo  lub  Seneka, 

O  życiu  szczęśliwym

,  ibidem,  s.  157-202  albo 

Lukrecjusz, 

O  naturze  rzeczy

,  przeł.  G.  Żurek,  Warszawa  1994,  ks.  I  s.  53-82  lub  inny 

przekład i wydania   

Hasło: Filozofia rzymska. Epiktet, Lukrecjusz i Seneka, Cyceron i inni. Eklektyzm 

filozofii rzymskiej? 

Translatio

. Problemy etyczne i kosmologiczne. 

Epiktet, 

Encheiridion

,  przeł.  L.  Joachimowicz,  WL  Kraków  1997  (s.  47-88);  Epiktet, 

Być 

  

14 

wolnym

, Wrocław 1999;  Lukrecjusz, 

O naturze wszechrzeczy

, przeł. E. Szymański, BKF, 

PWN,  Warszawa  1957;  Apulejusz  z  Madaury, 

O  bogu  Sokratesa

,  przeł.  K.  Pałowski, 

Warszawa 2002 (BKF) s.8-39 lub112-152 (O świecie), H. Elzenberg, 

Z historii filozofii

 Z 

Kraków 1995 (Etyka Marka Aureliusza s. 94-213); L. Joachimowicz, 

Seneka

, MiL 1977; K. 

Leśniak, 

Lukrecjusz

 MiL 1985; Cyceron

, Pisma filozoficzne

 BKF (Sen Scypiona s. 174-187 

lub inne fragmenty), K. Kumaniecki, 

Cyceron i jego współcześni

 etc.; 

 

II     Filozofia Chrześcijańska, myśl arabska i żydowska w Średniowieczu  

 

«Średniowiecze»  jest  epoką  rozległą  czasowo,  na  dodatek  niejednorodną.  Myśl 

średniowiecza  rozciąga  się  pomiędzy  schyłkiem  starożytności  (IV,  V  w  n.e.?)  a  mniej 

więcej XIV wiekiem. Z szczegółową charakterystyką epoki zapoznają się Państwo podczas 

wykładów oraz przygotowując na kolokwium semestralne książkę W. Seńki 

Jak rozumieć 

filozofię średniowieczną

.  

 

Obraz  świata  powstający  w  myśli  średniowiecza  jest  wynikiem

 

spotkania  dwóch 

podstawowych  porządków  kultury  europejskiej:  biblijno-patrystycznego  oraz  klasyczno-

retorycznego. Z jednej strony jest kontynuacją greckiego obrazu kosmosu (zdobnego ładu)  

opisanego  przez  Platona  i  nie  bezkrytycznie  kontynuowanego  przez  Arystotelesa.  Z 

drugiej  strony  pojawienie  się  teologii  chrześcijańskiej,  rozwój  metafizyki,  spowodowały 

istotne zmiany w dziejach filozofii. Konfrontacja obu wspomnianych «światów» owocuje 

szczególnym  podejściem  do  filozofii,  charakterystycznym  (teologicznym)  sposobem 

stawiania problemów i ich rozwiązywania, który jak się okazało miał duże znaczenie dla 

dalszych  losów  kultury  europejskiej.  Chrystianizacja  filozofii,  wpływy  myśli  arabskiej, 

filozofii  żydowskiej,  hierarchizacja  struktur, 

lingua  franca

  niemało  przyczyniły  się  do  

tworzenia struktur mentalnych 

unio europea

.  

 

Szczególnie polecaną lekturą jest: E. R. Doddsa, 

Pogaństwo i chrześcijaństwo w 

epoce niepokoju

, przeł. J. Partyka, Kraków 2004.     

R. Heinzmann, 

Filozofia średniowiecza

, przeł. P. Domański, Kęty 1999. 

W. Seńko, 

Jak rozumieć filozofię średniowieczną

, IfiS PAN, Warszawa 1993 (wznowienie: 

Antyk, Kęty, 2001). 

J. Le Goff, 

W poszukiwaniu średniowiecza

, przeł. M. Żurowska, Warszawa 2005. 

E. Gilson 

Historia Filozofii Chrześcijańskiej w Wiekach Średnich

, przeł. S. Zalewski, 

Warszawa 1966 (wznowienie: 1987). 

E. R. Curtius, 

Literatura europejska i łacińskie średniowiecze

, przeł. A. Borowski, Kraków 

1997. 

J. Ochman, 

Historia filozofii żydowskiej

, t. 2: 

Średniowieczna filozofia żydowska

, Kraków 

1995. 

E.  Granta, 

Średniowieczne  podstawy  nauki  nowożytnej

,  przeł.  T.  Szafrański,  Warszawa 

  

15 

2005 

    
7.

7.

7.

7. św. Augustyn, 

O Państwie Bożym

, przeł. W. Kornatowski, Warszawa 1977 księga VIII 

s. 372-412 lub inne wydania (ks. VIII)  

 

Wyznania

, przeł. Z Kubiak, PAX, Warszawa 1982, ks. XI, s. 218-242. (lub inny przekład)    

Teksty uzupełniające: Augustyn, 

O Państwie Bożym

, przeł. W. Kornatowski, Warszawa 

1977 (część do wyboru); Augustyn, 

Dialogi filozoficzne

, Kraków 1999 (np. 

O życiu 

szczęśliwym

, 

Przeciw akademikom

, 

O wolnej woli

); Augustyn, 

O Trójcy Świętej

, przeł. 

M. Stokowska, Kraków 1996. 

Hasło:  Filozofia  chrześcijańska.  «Zmiana  paradygmatu».  Religia  a  filozofia. 

Objawienie a wiedza. Nowe problemy i nowe rozwiązania. Ojcowie kościoła.          

Bibliografia dodatkowa: Boecjusz, 

O pocieszeniu jakie daje filozofia

, przeł. W. Olszewski,

 

BKF, PWN, Warszawa 1962; Pseudo-Dionizy Areopagita, 

Teologia mistyczna

, [w:] tenże, 

Pisma teologiczne

 t. 1, przeł. M. Dzielska, Kraków 1997, s. 161-170. 

 

C.  S.  Lewis, 

Odrzucony  obraz

  PAX;  E.  Gilson, 

Wprowadzenie  do  filozofii  św. 

Augustyna

,  przeł.  W.  Jakimiak,  PAX,  Warszawa  1953;  P.  Brown, 

Augustyn  z  Hippony

, 

przeł.  W.  Radwański,  Warszawa  1993;  P.  Böhner,  E.  Gilson, 

Historia  filozofii 

chrześcijańskiej od Justyna do Mikołaja Kuzańczyka

,    przeł.  S.  Stomma,  Warszawa  1962; 

M.  Kurdziałek, 

Średniowiecze  w  poszukiwaniu  równowagi  pomiędzy  arystotelizmem  a 

platonizmem

,  Lublin  1996; 

The  Cambridge  History  of  later  Greek  and  early  medieval 

philosophy

, Cambridge 1980; 

The Cambridge Companion to Christian doctrine

, ed. C. E. 

Gunton, Cambridge 1997. 

  

8. 

8. 

8. 

8. R. Bacon, 

Dzieło większe

, przeł. T. Włodarczyk, Kęty 2006, s. 25-57 (Ogólne przyczyny 

niewiedzy ludzkiej).  

 

 R.  Bacon, 

Opus  tertium

  i 

List  brata  Rogera  Bacona

…  w: 

Wszystko  to  ze  zdziwienia

. 

Antologia tekstów filozoficznych z XIII wieku, przeł. T. Włodarczyk, Warszawa 2002, s. 

64-97.  

S. Tempier, Artykuły Paryskie potępione przez S. Tempier w:

 Wszystko to ze zdziwienia

. 

Antologia tekstów filozoficznych z XIII wieku, przeł. T. Włodarczyk, Warszawa 2002, s. 

298-318. 

 Anzelm z Canterbury, 

Proslogion

, [w:] tenże, 

Monologion. Proslogion

, przeł. T. 

Włodarczyk, BKF, PWN, Warszawa 1992, s. 135-150 (do rozdziału VII). lub P. Abelard, 

Rozprawy

, przeł. L. Joachimowicz, Pax, Warszawa 1969, s. 629-677 (

Rozprawa o pojęciach 

ogólnych

). 

Teksty uzupełniające: P. Abelard, 

Rozmowa pomiędzy filozofem, Żydem i 

  

16 

chrześcijaninem

, 

Tak i Nie

, [w:] 

Pisma wybrane

, przeł. L. Joachimowicz, Warszawa 1968-

70; P. Abelard, 

Historia moich niedoli,

 Warszawa 1952. 

Hasło: Pomiędzy IX a XII stuleciem. Rozkwit myśli w XII stuleciu. Myśl arabska i 

żydowska  w  Europie.  Dowód  Anzelma.  Bogactwo  kierunków  i  sporów  w  XII  wieku. 

Miłość Abelarda.  

Bibliografia  dodatkowa:  Awicenna, 

Księga  wiedzy

,  przeł.  B.  Składanek,  BKF,  PWN, 

Warszawa  1974;  M.  Boczar, 

Grosseteste

,  Warszawa  1994  (jeden  z  tekstów  z  wyboru); 

Wszystko  to  ze  zdziwienia.  Antologia  tekstów  filozoficznych  z  XIII  wieku

,  red.  K. 

Krauze-Błachowicz, PWN, Warszawa 2002. 

 

Awicenna

,  red.  A.  Zajączkowski,  Warszawa  1953;  W.  Beierwaltes, 

Platonizm  w 

chrześcijaństwie

 K. 2003; E. Gilson, 

Heloiza i Abelard

, PAX 2000; S. Flanagan, 

Hildegarda 

z Bingen. Żywot wizjonerki

, przeł. R. Sudół, Warszawa 2002. 

 

 9.

9.

9.

9.  W.  Ockham, 

O  nauce  w  ogóle

  w: 

Wszystko  to  ze  zdziwienia

.  Antologia  tekstów 

filozoficznych z XIV wieku, przeł. E. Jung-Palczewska, Warszawa 2000, s. 212-224.  

 

 Tomasz z Akwinu,  

Kwestie dyskutowane o prawdzie

, Wyd. Antyk, Kęty 1998, t. 1, s. 13-

63  (

O  prawdzie

)  lub  147-175  (

O  ideach

)  lub  J.  D.  Szkot, 

Wiedza  człowieka  o  Bogu

  w: 

Wszystko to ze zdziwienia

. Antologia tekstów filozoficznych z XIV wieku, przeł. E. Jung-

Palczewska, Warszawa 2000, s. 33-51. 

Teksty uzupełniające: Tomasz, 

Traktat o wieczności świata

, [w:] 

Dzieła wybrane

, Poznań 

1984, s. 277-281 lub inne wydania; Tomasz, 

Traktat o człowieku

, przeł. S. Swieżawski 

(Artykuł 1-7)  Kraków 2002; Tomasz,  

Suma 

(fragment o Bogu); 

O duszy

 (wybór). 

Hasło:  Scholastyka.  System  św.  Tomasza,  Albert  Wielki  i  zainteresowania 

przyrodą;  Uniwersytety.  Ukoronowanie  myśli chrześcijańskiego  średniowiecza.  Tomasz  i 

tomizm.  Dante  i  ostatni  pełny  «obraz  świata».  Kres  scholastyki.  Nominalizm.  Początki 

Nowożytności. 

Bibliografia  dodatkowa:  Jan  Duns  Szkot, 

Traktat  o  Pierwszej  zasadzie

,  przeł.  T. 

Włodarczyk, BKF, PWN, Warszawa 1988;  

 

S. Swieżawski, 

Człowiek średniowieczny

 IfiS PAN , J. Piper, 

Tomasz z Akwinu

, 

Kraków 1966 Z; S. Swieżawski, 

Święty Tomasz na nowo odczytany

, Kraków 1983; J. P. 

Weisheipl, 

Tomasz z Akwinu. Życie myśl i dzieło

. Poznań 1985; T. Gregory, 

Filozofia i 

teologia w dobie kryzysu XIII wieku

, w: «Studia Mediewistyczne» 8 (1967) s. 3-18; E. 

Gilson, 

Tomizm

, przeł. J. Rybałt, Warszawa 1960; J. D. Szkot, 

Traktat o pierwszej zasadzie

 

BKF 1988; 

Wszystko to ze zdziwienia. Antologia tekstów filozoficznych z XIV wieku

, red. 

E. Jung-Palczewska, PWN, Warszawa 2000, s. 212-224 (W. Ockham, 

O nauce w ogóle, a 

nauce przyrodniczej w szczególności

); 

The Cambridge Companion to Aquinas

, ed. N. 

Kretzmann, E. Stump, Cambridge 1994. 

  

17 

 

III  Myśl Nowożytna 

 

Nowożytność  stanowi  przełom  w  dziejach  człowieka,  jak  się  okazuje,  nie  tylko 

europejskiego.  Kiedy  miała  miejsce,  na  skutek  jakich  przyczyn,  jest  sprawą  sporną. 

Niewątpliwie  po  rewolucji  neolitycznej,  kiedy  to  społeczeństwa  zaczęły  się  wyraźnie 

różnicować  kulturowo  (pomiędzy  11  ooo  a  8  ooo  pne.),  kolejną  przełomową  cezurę  w 

porównywalnej  skali  stanowi  okres  nowożytny.    Społeczeństwa  europejskie  na  skutek 

gwałtownych  przemian  cywilizacyjnych  zainicjowanych  odkryciami  naukowymi, 

geograficznymi, specyfiką geopolityczną gospodarki Europy okresu pomiędzy XII?, XIV a 

XVIII wiekiem, kwestiami historycznymi i wieloma innymi czynnikami, «odskoczyły» od 

pozostałych społeczności zdobywaną wiedzą, militarnie, technologicznie i cywilizacyjnie 

(w rozumieniu N. Eliasa), stopniowo przekształcając całą naszą kulturę. Będziemy śledzić 

ten  proces  na  przykładach  myśli  filozoficznej,  próbując  odpowiedzieć  na  pytanie  jak  do 

tego  mogło  dojść  i  jakie  to  ma  konsekwencje  dla  nas.  Lektura  dodatkowa  szczególnie 

polecana:  

R.  Koselleck, 

Semantyka  historyczna

,  przeł.  W.  Kunicki,  Poznań  2001  s.  303-358. 

(«Nowożytność»). 

D. Folscheid, 

Wielkie daty filozofii nowożytnej i współczesnej

, Warszawa 2000. 

E. Cassirer, 

The Philosophy of the Enlightenment

, transl. F. C A. Koelln, J. P. Pettegrove, 

Princeton 1951 (oryg. niem. 1932), s. 3-36 (

The Mind of the Enlightenment

). 

E. Eisenstein, 

Rewolucja Gutenberga

, przeł. H. Hollender, Prószyński, Warszawa 2004. 

P. Rossi, 

Filozofowie i maszyny (1400-1700)

, przeł. A. Kraisberg, Warszawa 1978. 

P. Rossi, 

Zatonięcie bez świadka. Idea postępu

, przeł. A. Dudzińska-Facca, Warszawa 

1998. 

 H. Blumenberg, Die 

Legitimität der Neuzeit

, Frankfurt a. M. 1966. 

S. Shapin, 

Rewolucja naukowa

, przeł. S. Amsterdamski, Warszawa 2000. 

A. Koyré, 

Od zamkniętego świata do nieskończonego wszechświata

, przeł. O. i W. 

Kubińscy, Gdańsk 1998 

N. Elias, 

Przemiany obyczajów w cywilizacji Zachodu

, przeł. T. Zabłudowski, PIW, 

Warszawa 1980. 

S. Toulmin, 

Kosmopolis

, przeł. T. Zarębski, Wrocław 2005.         

    
10.

10.

10.

10.  M.  de  Montaigne, 

Próby

,  t.1  rozd.  XX,    przeł.  T.  Żeleński  (Boy),  Warszawa  1985,  s. 

201-216 (Jak filozofować znaczy uczyć się umierać) lub inne wydania.    

 

Mikołaj z Kuzy, 

O oświeconej niewiedzy

, przeł. I. Kania, Kraków 1998, s. 45-69 (rozdziały 

1-11)   

  

18 

Erazm z Rotterdamu, 

Zachęta do filozofii (chrześcijańskiej)

 w:

 Trzy rozprawy

, przeł. J. 

Domański, PAX 1960 s. 41-61(lub inne wydania). 

Teksty uzupełniające: Mikołaj z Kuzy, 

O Bogu ukrytym. Rozmowa dwóch, z których 

jeden jest poganinem, drugi zaś chrześcijaninem

, przeł. I. Kania, „Znak”, 1996 nr 491. 

Hasło:  Filozofia  Nowożytna  (wybrane  kwestie  –  Renesans  –  «rewolucja 

kopernikańska»). Zmany w sztuce, architekturze i myśli w XIV wieku.   

Bibliografia  dodatkowa:  P.  Pomponazzi, 

O  nieśmiertelności  duszy

,  BKF  1980  (s.  33-55  i 

112-158);  Pico  della  Mirandola, 

Mowa  o  godności  człowieka

,  przeł.  L.  Kuczyński, 

«Przegląd  Tomistyczny»,  V/1992;  M.  de  Montaigne, 

Próby

,  PIW  1985  t.1  s.201-216,  s. 

335-345, t.2 s.128-279; N, Machiavelli, 

Książe

;  Erazm z Rotterdamu inne teksty. 

 

E.  Garin, 

Filozofia  Odrodzenia  we  Włoszech

  PWN  Warszawa  1969;  E.  Garin, 

Powrót  filozofów  starożytnych

  Ifis  PAN;  E.  Garin, 

Zodiak  życia

  IfiS  PAN;  M.  Ciliberto, 

Wstęp  do  Bruna

  IfiS  PAN;  G.  Ernst, 

Profecja,  natura  i  polityka.  Studia  nad  myślą  T. 

Campanelli

  IfiS  PAN;  W.  Billig, 

Rewolucja  kopernikańska  na  tle  epoki

,  [w:] 

Mikołaj 

Kopernik

  WP  1965;  G.  Ernst, 

Profecja,  natura  i  polityka.  Studia  nad  myślą  Tommaso 

Campanelli

,  przeł.  A.  Dudzińska-Facca,  IfiS  PAN,  Warszawa  2003,  s.  11-28  (

Życie  i 

twórczość Tommaso Campanelli

); S. Swieżawski, 

Dzieje filozofii europejskiej w XV wieku

 

t.1-6  Warszawa  1974-1982;  J.  Delumeau, 

Cywilizacja  Odrodzenia

,  przeł.  E.  Bąkowska, 

Warszawa  1987  (wznowienie:  1993);  E.  Cassirer, 

Individuum  und  Kosmos  in  der 

Philosophie der Renaissance

, 1927. 

 

11

11

11

11.  F.  Bacon, 

Novum  organum

,  przeł.  J.  Wikarjak,  Warszawa  1955,  s.  57-90  (księga 

«aforyzmów» od (I do LXVIII  s. 57-90) lub inne wydania: «aforyzmy» 1-68.  

 

F.  Bacon, 

Nowa  Atlantyda

,  przeł.  W.  Kornatowski  i  J.  Wikarjak,  Warszawa  1995  (  inne 

wydania).   

Teksty uzupełniające: F. Bacon, 

Eseje

, przeł. Cz. Znamierowski, BKF, PWN, Warszawa 

1959; 

Bibliografia dodatkowa: P. Rossi, 

Filozofowie i maszyny (1400-1700)

, przeł. A. Kraisberg, 

Warszawa 1978; P. Rossi, 

Zatonięcie bez świadka. Idea postępu

, przeł. A. Dudzińska-

Facca, Warszawa 1998; Lisa Jardine, 

Francis Bacon.

 

Discovery and the Art. of Discourse

, 

Cambridge UP, 1974; Charles Whitney, 

Francis Bacon and modernity

, Yale University 

Press, New Haven – London 1986. 

 

    
 

 

12

12

12

12....  Kartezjusz, 

Rozprawa o metodzie

, przeł. W. Wojciechowska, BKF, PWN, Warszawa 

  

19 

1981 lub inne wydania (przekłady).  

 

 Kartezjusz,  

Medytacje o pierwszej filozofii

, przeł. M. i K. Ajdukiewiczowie, Wyd. Antyk, 

Kęty 2001, s. 42-72 (

Medytacje

 I-III)   

Teksty uzupełniające: Kartezjusz, 

Człowiek, Opis ciała ludzkiego

, przeł. A. Bednarczyk, 

BKF, PWN, Warszawa 1989; Kartezjusz, 

Prawidła kierowania umysłem

, przeł. L. Chmaj, 

BKF, PWN, Warszawa 1958; Kartezjusz, 

Listy do księżniczki Elżbiety

, przeł. J. Kopania, 

BKF, PWN, Warszawa 1995; Kartezjusz, 

Listy do Regiusa. Uwagi o pewnym pisemku

, 

przeł. J. Kopania, BKF, PWN, Warszawa 1996, s. 67-96 (

Uwagi o pewnym pisemku

). 

Hasło:  Kartezjusz  i  narodziny  filozofii  podmiotu.  Metafizycy  XVII  stulecia. 

Kartezjusz i kartezjanizm. Cogito. 

Bibliografia dodatkowa: 

Filozofia XVII wieku

, red. L. Kołakowski, PWN, Warszawa 1959, 

s.  275-290  (N.  Malebranche, 

Nie  ma  w  świecie,  prócz  Boga,  żadnych  przyczyn 

rzeczywistych, są tylko okazjonalne

), s. 370-381 (Grotius, 

Prawo naturalne

, 

Posłuszeństwo 

wobec  władzy

, 

Pochodzenie  własności

);  G.  Rodis-Lewis, 

Kartezjusz  i  racjonalizm

,  P. 

Warszawa  2000; 

The Cambridge Companion to Descartes

,  ed.  J.  Cottingham,  Cambridge 

1992;  opór  przeciw  kartezjanizmowi:  Fontenelle, 

Rozmowy

 

zmarłych

,  przeł.  J.  German, 

Warszawa 1961, (wstęp: K. Pomian, s. 5-28); 

 

13.

13.

13.

13.  T. Hobbes, 

Elementy filozofii

, t. 1 przeł. Cz. Znamierowski, Warszawa 1956, s. 78-105 

(O metodzie). 

 

T. Hobbes, 

Lewiatan

, przeł. Cz. Znamierowski, Warszawa 1954, s. 34-59 (rozdział V, VI, 

VII)  albo  G.  W.  Leibniz, 

Główne  pisma  metafizyczne

,  przeł.  S.  Cichowicz,  J.  Domański, 

Comer, Toruń 1995, s. 113-134 (

Zasady filozofii, czyli monadologia

). (lub inne przekłady, 

wydania  np.  H.  Elzenberg 

Z  historii  filozofii

  Leibniz, 

Monadologia

  s.  349-371  Kraków 

1995.)    

Teksty uzupełniające: Leibniz, 

Teodycea

 BKF 2001;  G. W. Leibniz, 

Pisma z teologii 

mistycznej

 Z; G. W. Leibniz, 

Główne pisma metafizyczne

, Toruń 1995, s. 5-12 (

Prawdy 

pierwotne metafizyki

), s. 85-94 (

O ostatecznym źródle rzeczy

). 

Hasło:      Spinoza,  Pascal  i  Leibniz.  Panteizm,  systemy  metafizyczne  i  opór 

indywidualistyczny. Rozwój nauk a myśl filozoficzna. Myśl religijna. Zakład Pascala. 

Bibliografia dodatkowa: Spinoza, 

Traktat o poprawie rozumu

, [w:] tenże, 

Traktaty

, przeł. 

I.  Halpern-Myślicki,  Wyd.  Antyk,  Kęty  2000,  s.  425-462;  Pascal, 

Cechy  wielkości 

człowieka

,  [w:]  tenże,

  Rozprawy  i  myśli

,  przeł.  T.  B.-Żeleński,  PAX,  Warszawa  1962,  s. 

106-124 (lub inne wydania).  

 

L. Kołakowski, 

Bóg nam nic nie jest dłużny. Krótka uwaga o religii Pascala i o duchu 

jansenizmu

,  przeł.  I.  Kania,  Znak,  Kraków1994;  J.  Brun, 

Pascal

,  przeł.  A.  Chodorowska-

  

20 

Kłosińska

 

Prószyński i S-ka, Warszawa 2000; W. Tatarkiewicz, 

Porządek dóbr. Studium z 

Pascala

,  [w:]  tenże, 

Droga  do  filozofii  i  inne  rozprawy  filozoficzne

,  Warszawa  1971,  s. 

339-365;  L.  Kołakowski, 

Jednostka  i  nieskończoność.  Wolność  i  antynomie  wolności  w 

filozofii  Spinozy

,  Warszawa  1958;  E.  Cassirer, 

Leibniz’  System  in  seinen 

wissenschaftlichen Grundlagen

, 1902. H. Elzenberg, 

Podstawy metafizyki Leibniza

, w: 

Z 

historii filozofii

, Kraków 1995, s. 9-93; A. Nadler, 

Spinoza

, przeł. W. Jeżewski, Warszawa 

2002;   

 

14.

14.

14.

14. D. Hume, 

Badania dotyczące rozumu ludzkiego

 przeł. J. Łukasiewicz i K. Twardowski, 

Warszawa 1977, s. 3-50 i s. 181-200 rozdz. I,II,III, IV i XII lub inne wydania.     

 

J.  Locke, 

Rozważania  dotyczące  rozumu  ludzkiego

,  przeł.  B.  Gawecki,  BKF,  PWN, 

Warszawa  1955,  t.  1,  s.  119-141  (ks.  II,  rdz.  1: 

O ideach w ogólności i ich pochodzeniu

) 

albo  D.  Hume, 

Badania  dotyczące  rozumu  ludzkiego

,  przeł.  J.  Łukasiewicz  i  K. 

Twardowski, BKF, PWN, Warszawa 1977, s. 3-23 (rozdziały I i II). 

Teksty uzupełniające: J. Locke, 

Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego

, BKF, Warszawa 

1955; J. Locke, 

Dwa traktaty o rządzie

, BKF, Warszawa 1992; J. Locke, 

List o tolerancji

, 

przeł. L. Joachimowicz, Warszawa 1963; J. Locke, 

Myśli o wychowaniu

, przeł. F. 

Wronowski, Wrocław 1959. 

Hasło:  Spór  empiryzmu  (Locke,  Berkeley)  i  racjonalizmu  (Leibniz).  Inne  spory 

XVII wieku.  

Bibliografia  dodatkowa:  G.  Berkeley, 

Traktat  o  zasadach  poznania  ludzkiego

,  BKF, 

Warszawa 1956 lub G. Berkeley, 

Traktat o zasadach ludzkiego poznania

, przeł. J. Salamon, 

Zielona  Sowa,  Kraków  2004;  G.  Berkeley, 

O  tym,  co  nieskończone

,  przeł.  E.  Kobyłecka, 

«Principia», 2001 tom 30-31, s. 9-13. Z. Ogonowski, 

Locke

, Książka i Wiedza, Warszawa 

1972;  M.  Ayers, 

Locke:  idee  i  rzeczy

,  przeł.  S.  Stecko,  Warszawa  1998; 

John  Locke. 

Symposium  Wolfenbüttel  1979

,  ed.  R.  Brandt,  Walter  de  Gruyter,  Berlin&New  York 

1981,  s.  74-89  (L.  Krüger, 

The  Concept  of  Experience  in  John  Locke

);  J.  L.  Mackie, 

Problems from Locke

, Oxford 1976; D. Berman, 

George Berkeley: Idealism and the Man

, 

Oxford 1994. 

 D. Hume, 

Traktat o naturze ludzkiej

, przeł. Cz. Znamierowski, BKF, Warszawa 1963; D. 

Hume, 

Eseje z dziedziny moralności i literatury

, przeł. T. Tatarkiewiczowa, Warszawa 

1952; D. Hume, 

Dialogi o religii naturalnej. Naturalna historia religii

, przeł. A. 

Hochfeldowa, BKF, Warszawa 1962; D. Hume, 

Wybór esejów

, przeł. M. Filipczuk, 

«Principia», 2002 tom 32-33, s. 25-76. 

Hasło: Filozofia na wyspach brytyjskich. Hobbes i Hume. Empiryzm. Myśl polityczna.  

Bibliografia dodatkowa: T. Hobbes, 

Lewiatan

, BKF (Człowiek. O różnych sposobach bycia, 

Religia,  Stan  przyrodzony  ludzkości  s.  84-112);  T.  Hobbes, 

Elementy  filozofii

,  przeł.  Cz. 

  

21 

Znamierowski, Warszawa 1956;   

 

R. Tokarczyk, 

Hobbes

, Warszawa 1987; R. Piotrowski, 

Od materii Świata do materii 

Państwa.  Z  filozofii  Tomasza  Hobbesa

,  Universitas,  Kraków  2000;  W.  Wudel, 

Filozofia 

strachu i nadziei. Teoria społeczna T. Hobbesa

, Warszawa 1971;

 

S. Jedynak, 

Hume

, Myśli i 

Ludzie,  Warszawa  1974; 

The  Cambridge  Companion  to  Hume

,  ed.  D.  F.  Norton, 

Cambridge 1995. 

                                                            

15.

15.

15.

15.  Wolter, 

Kandyd

 

czyli  optymizm

,  przeł.  T.  Żeleński  (Boy),  Kraków  2003  lub  inne 

wydania.  

 

J.  J.  Rousseau, 

Trzy  rozprawy  z  filozofii  społecznej

,  przeł.  H.  Elzenberg,  BKF,  PWN, 

Warszawa  1956,  s.  9-44  (Rozprawa  o  naukach  i  sztukach)  albo  Monteskiusz, 

O  duchu 

praw

, przeł. T. Boy-Żelenski, Kraków 2003 s. 11- 44 (ks. I, II, III, IV ) lub inne wydania. 

Teksty uzupełniające: J. J. Rousseau, 

Umowa społeczna

, Warszawa 1966; J. J. Rousseau, 

Wyznania

, BKF, Warszawa 1956; J. J. Rousseau, 

Szkic o pochodzeniu języków

, Kraków 

2001. 

Hasło:  Oświecenie.  Encyklopedyzm.  Wiara  w  postęp.  Przełom  nowożytny. 

Edukacja.  Filozofia  społeczna  i  polityczna.«Narodziny»  historii.  Filozofia  i  literatura. 

Pesymizm i optymizm.  

Bibliografia  dodatkowa:  Voltaire, 

Elementy  filozofii  Newtona

,  BKF,  Warszawa  1956; 

Voltaire, 

Powiastki  filozoficzne

,  Warszawa  1998;  Voltaire, 

O  życiu,  miłości  i  śmierci

, 

Warszawa  1961;  Holbach, 

System  przyrody  czyli  Prawa  świata  fizycznego  i  moralnego

, 

BKF,  Warszawa  1957;  D.  Diderot, 

Wybór  pism  filozoficznych

,  Warszawa  1953;  D. 

Diderot, 

Kubuś  fatalista  i  jego  pan

,  Kraków  1996;  La  Mettrie, 

Człowiek-maszyna

, 

Warszawa 1984; Herder, 

Myśli o filozofii dziejów

, t. 1-2, BKF, Warszawa 1988; G. Vico, 

Nauka nowa

, BKF, t.1-2, Warszawa 1966. 

 

M.  Skrzypek, 

Diderot

,  Myśli  i  Ludzie,  Warszawa  1980;  J.  Starobinski, 

Jean-Jacques 

Rousseau.  Przejrzystość  i  przeszkoda

,  przeł.  J.  Wojcieszak,  Warszawa  2000;  B.  Baczko, 

Rousseau:  samotność  i  wspólnota

,  Warszawa  1964;  B.  Baczko, 

Hiob,  mój  przyjaciel

 

Warszawa  2001;  E.  Adler,  J.  G. 

Herder  i  idea  człowieczeństwa.  Przyczynek  do  historii 

niemieckiego  Oświecenia

,  Warszawa  1961;  S.  Krzemień-Ojak, 

Vico

,  Myśli  i  Ludzie, 

Warszawa 1971; P. De Man, 

Alegorie czytania. Język figuralny u Rousseau, Nietzschego, 

Rilkego  i  Prousta

,  przeł.  A.  Przybysławski,  Kraków  2004;  P.  Hazard, 

Myśl  europejska  w 

XVIII wieku

, przeł. H. Suwała, Warszawa 1972; M. Horkheimer, Th. Adorno, 

Dialektyka 

oświecenia

,  Warszawa  1994;  A.  Maurois, 

Wolter

,  przeł.  M.  Iwańska-Feliksowa,  Kraków 

1996;  J. Oriieux, 

Wolter

, przeł. K. Arustowicz, Warszawa 1986;    

  

22 

  

II Semestr

II Semestr

II Semestr

II Semestr    

 

IV  Filozofia Nowoczesna 

 

Kiedy rozpoczyna się nowoczesność i czym się charakteryzuje? Niektórzy historycy tacy 

jak  niedawno  zmarły  R.  Koselleck,    uważają,  że  na  przełomie  XVIII  i  XIX  stulecia. 

Wyraźnie  już  w  połowie  XIX  stulecia  obserwujemy  nowe  zjawiska  społeczne,  duchowe, 

artystyczne, naukowe etc. Dobrze jest zapamiętać cezurę, wyraźnie odróżniając w ramach 

nowożytności (początek XV w [XVI w] chociaż to też sprawa sporna) nowoczesność jako 

okres  «przyspieszenia»  przemian  nowożytnych,  wpływających  na  zmianę  naszego 

rozumienia  świata,  przewartościowujący  dotychczasowy  «obraz  świata»,  głównie  z 

powodu  rozwoju  nauk.  «Filarami»  stojącymi  «u  wejścia»  do  myśli,  filozofii  nowoczesnej, 

jak  spostrzegł  to  G.  Simmel,  są  twórczość  Goethego  i  filozofia  Kanta.  Szczególnie  ważną 

rolę  dziejach  filozofii  odgrywa  «transcendentalizm»  jako  nowa,  odkrywcza  propozycja 

teoretyczna  utwierdzająca  np.  pojęcie  światopoglądu  (

Weltanschauung

).  Niemal  wszyscy 

będą  się  później  odnosić  do  myśli  Kanta  polemizując  lub  rozwijając  jego  koncepcje. 

Nowożytna  opozycja  pomiędzy  (jednym)  obrazem  świata  i  (licznymi)  modelami  świata, 

nieprzystawalność  «czasu  życia»  do  «czasu  świata»,  rodzi  w  «nowoczesności»  coraz  to 

nowe  odpowiedzi  na  stare  filozoficzne  pytania.  Napięcie  pomiędzy  «substancjalnym», 

«esencjalnym»  pojmowaniem  świata,  a  «nominalnym»  przecina  niemal  wszystkie  prądy 

filozoficzne  epoki.  Wydaje  się,  że  odnajdywanie  tego  napięcia  jest  jednym  z  głównych 

zdań historyka.    

Ch. Taylor, 

Źródła podmiotowości

. 

Narodziny tożsamości nowoczesnej

, oprac. T. Gadacz, 

Warszawa 2001, s. 837- 909.  

H.  Schnädelbach, 

Filozofia  w  Niemczech  1831-1933

,  przeł.  K.  Krzemieniowa,  PWN, 

Warszawa 1992. 

M. H. Abrams, 

Zwierciadło i lampa

, przeł. M. B. Fedewicz, Gdańsk 2003.  

H.  R.  Jauss, 

Tradycja  literacka  a  dzisiejsza  świadomość  nowoczesności

  w: 

Historia 

literatury jako prowokacja

, przeł. M. Łukasiewicz, Warszawa 1999, s. 9-58.  

  

1.

1.

1.

1. I. Kant, 

Krytyka czystego rozumu

, przeł. R. Ingarden, PWN, Warszawa 1986, t. 1, s. 26-

55 (Przedmowa do drugiego wydania)  

  

I.  Kant, 

Pisma okresu krytycznego

  s.  151-176  lub  od  176-199    do 

Co to jest oświecenie

? 

włącznie w: Z. Kuderowicz, 

Kant

, Warszawa 2000 (na końcu wybór tekstów).   

Teksty uzupełniające: I. Kant, 

Religia w obrębie samego rozumu

 Z; I. Kant, 

Encyklopedia 

filozoficzna

  BP  Kraków  2003;  Z.  Kuderowicz, 

Kant

,  Warszawa  2000,  str.  151-153 

  

23 

(«przełom kopernikański»  KCR) Str. 183- 189 dalej Str.194-199 («co to jest Oświecenie»), 

str.188-189 («niebo gwiaździste» KPR) str.183-187 (imperatyw i wolność UMM); I. Kant, 

Antropologia w ujęciu pragmatycznym

, Przeł. E. Drzazgowska, P. Sosnowska, Warszawa 

2005,  s.  241-311;    I.  Kant, 

Spór  fakultetów

,  przeł.  M.  Żelazny,  Toruń  2003;  I.  Kant, 

Przypuszczalny początek ludzkiej historii i inne pisma historiozoficzne

, przeł. M. Żelazny, 

I. Krońska, A. Landman, Toruń 1995; I. Kant, 

Uzasadnienie metafizyki moralności

, przeł. 

M.  Wartenberg,  Warszawa  1984;  I.  Kant, 

Pomysły  do  ujęcia  historii  powszechnej  w 

aspekcie  światowym

,  przeł.  I.  Krońska,  [w:]  Z.  Kuderowicz, 

Kant

,  Myśli  i  Ludzie, 

Warszawa  2000,  s.  199-209.  I.  Kant, 

Co to znaczy orientować się w myśleniu?,

  przeł.  A. 

Banszkiewicz,  w:  «Principia»  XXXV-XXXVI    Kraków  2003/2004  s.  5-22;  I.  Kant, 

Logika

, 

przeł. A. Banszkiewicz, Gdańsk, 2005, s. 20-112;  

Hasło:  Transcendentalizm.  Kant  i  filozofia  krytyczna.  Rewolucja  kopernikańska. 

Kategorie.  Epistemologia.  Kant  a  idealizm  niemiecki.  Wpływ  Hobbsa,  Huma  i  innych. 

Kant i kantyzm.  

Bibliografia  dodatkowa:  Ch.  Garve, 

Rozprawy  popularnofilozoficzne

,  przeł.  i  oprac.  R. 

Kuliniak, T. Małyszek, Wrocław 2002, s. 177-191 (recenzja 

Krytyki czystego rozumu

 oraz 

list do Kanta); Th. De Quincey, 

Ostatnie dni Immanuela Kanta

, przeł. A. Przybysławski, 

Kraków 1999. 

  

E. Bieńkowska, 

W poszukiwaniu królestwa człowieka

, Warszawa 1981 (s.18-95); H. 

M.  Baumgartner, 

Kantowska  Krytyka  czystego  rozumu  –  fundamentalne  działo  filozofii 

nowożytnej

  w:  «Edukacja  Filozoficzna»  13  1992;  O.  Höffe, 

I.  Kant

,  A.  M.  Kaniowski, 

Warszawa  1995;  M.  Siemek, 

Idea  transcendentalizmu  u  Fichtego  i  Kanta

,  1977; 

Dziedzictwo  Kanta

,  red.  J.  Garewicz,  Warszawa  1976;  E.  Wolicka, 

Rozważania  wokół 

Kanta

, Lublin 2002; 

Filozofia transcendentalna

, red. M. Siemek, Warszawa 1994, s. 3-74; 

Kant in der Diskussion der Moderne

, hrgb. G. Schönrich, Y. Kato,  Frankfurt am M., 1997; 

M.  Geier, 

Kants  Welt.  Eine  Biographie

,  Hamburg  2004;  E.  Cassirer, 

Kant’s  Life  and 

Thought

, transl. J. Haden, New Haven&London: Yale University Press, 1981; S. Dietzsch, 

Immanuel Kant

, przeł. K. Krzemieniowa, Warszawa 2005; M. Frank, 

Główna myśl Kanta

, 

przeł. Z. Zwoliński s. 61-75 oraz Ch. Asmuth, 

Przełom transcendentalny w filozofii Kanta

, 

przeł. P. Piszczatowski s. 77-86 w: «Przegląd Filozoficzny», 4 (52) [Kant], Warszawa 2004;     

 

2.

2.

2.

2.  G. W. Hegel, 

Wykłady z historii filozofii

, przeł. Ś. F. Nowicki, Warszawa 1994 s. 23-70 

(wstęp do historii filozofii - pojęcie historii filozofii do 3c)  

 

G.  W.  Hegel, 

Fenomenologia  ducha

,  przeł.  Ś.  F.  Nowicki,  Warszawa  2002,  s.  59-70 

(Wstęp) i 285-288 (Duch) lub inne wydania.   

G W. F. Hegel, 

Encyklopedia nauk filozoficznych

, przeł. Ś. F. Nowicki, PWN, Warszawa 

1990, s. 59-80 (

Wstęp

) lub inne wydania. albo 

Encyklopedia nauk filozoficznych

, przeł. Ś. 

  

24 

F. Nowicki, PWN, Warszawa 1990, s. 557-584 (duch absolutny) albo G. W. F. Hegel, 

Fichte

 w: Wykłady z historii filozofii, przeł. Ś. F. Nowicki, Warszawa 2002, s. 568-606 

albo G. W. F. Hegel, 

Schelling

 w: Wykłady z historii filozofii, przeł. Ś. F. Nowicki, 

Warszawa 2002, s. 607-648. 

Teksty uzupełniające: G. W. F. Hegel, 

Nauka Logiki

, tom I s. 92-93,137-140,148-158 

(BKF); G. W. F. Hegel, 

Fenomenologia ducha

, Aletheia, Warszawa 2002. 

Hasło: Idealizm niemiecki – Hegel, Fichte, Scheling. Historia. System filozoficzny. 

Język Hegla. Heglizm. promieniowanie myśli Hegla na filozofie XIX i XX wieku. Lewica i 

prawica heglowska.   

Bibliografia dodatkowa: Schelling, 

System idealizmu transcendentalnego

, BKF, Warszawa 

1979; Fichte, 

Powołanie człowieka

, BKF, Warszawa 1956. 

 

T.  Kroński, 

Hegel

,  str.  90-102,  («przedmowa  do 

Fenomenologii ducha

);  M.  Siemek, 

Idea  transcendentalizmu  u  Fichtego  i  Kanta

,  PWN  1977;  M.  J.  Siemek, 

Hegel  i filozofia

, 

Terminus  15,  Oficyna  Naukowa,  Warszawa  1998,  s.  35-49  (

Heglowskie  pojęcie 

podmiotowości

); R. Panasiuk, 

Schelling

, Myśli i Ludzie, Warszawa 1987; A. Kojève, 

Wstęp 

do  wykładów  o  Heglu

,  przeł.  Ś.  F.  Nowicki,  Warszawa  1999;  K.  Löwith, 

Od  Hegla  do 

Nietzschego.  Rewolucyjny  przełom  w  myśli  XIX  wieku

,  przeł.  S.  Gromadzki,  Wyd.  KR, 

Warszawa  2001;  I.  Berlin, 

Korzenie  romantyzmu

,  red.  H.  Hardy,  Zysk  i  S-ka,  Poznań 

2004. 

 

3. 

3. 

3. 

3.  A. Schopenhauer,

 Świat jako wola i przedstawienie

 t.1, przeł. J. Garewicz, Warszawa 

1994, s. 3 -45 (przedmowa do 1,2,3 wydania i 4 pierwsze rozdziały z księgi pierwszej).  

 

 A.  Schopenhauer, 

O  metafizycznej  potrzebie  człowieka

  w: 

Świat  jako  wola  i 

przedstawienie

  t.2,  przeł.  J.  Garewicz,  Warszawa  1995  s.  226-269  (rozdział  17)  lub   

W 

poszukiwaniu mądrości życia. Parerga i paralipomena

, przeł. J. Garewicz, BKF, Warszawa 

2002, s. 253-283 (

Transcendentna spekulacja

). 

Teksty uzupełniające: A. Schopenhauer, 

W poszukiwaniu mądrości życia. Parerga i 

paralipomena

, przeł. J. Garewicz, BKF, Warszawa 2002 s.509-603 (

Wskazówki i 

maksymy

); A. Schopenhauer, 

O samobójstwie i inne pisma pomniejsze

, Kraków 2000, s. 

15-35 («o filozofii i jej metodzie»), str.75-89 («o samobójstwie»); J. Garewicz, 

Schopenhauer

, Warszawa 1988, s. 187-200 (pesymizm); A. Schopenhauer, 

Świat jako wola 

i przedstawienie 

I-II, przeł. J. Garewicz, BKF, Warszawa 1995 

Hasło:  Odwet  indywidualistyczny.  Outsider  Schopenhauer  i  S.  Kierkegaard. 

«Pesymizm» i «optymizm». Filozofowie «indywidualiści». Myśl religijna XIX i XX wieku.   

Bibliografia  dodatkowa:  M.  Stirner, 

Jedyny  i  jego  własność

,  BKF,  Warszawa  1995;  S. 

Kierkegaard, 

Pojęcie  lęku

,  przeł.  A.  Djakowska,  Warszawa  1996;  S.  Kierkegaard, 

Powtórzenie. Przedmowy

, przeł. B. Świderski, Aletheia, Warszawa 2000; S. Kierkegaard, 

  

25 

Albo-albo

,  przeł.  J.  Iwaszkiewicz,  Warszawa  1976;  S.  Kierkegaard, 

Bojaźń  i  drżenie. 

Choroba na śmierć

, Warszawa 1969 s. 146- 163; S. Weil, 

Wybór pism

, przeł. Cz. Miłosz, 

Kraków 1991; S. Weil, 

Świadomość nadprzyrodzona. Wybór myśli

, PAX Warszawa 1986 

(s. 29-77 lub 133-147 lub 148-186). 

 

J. Marzęcki, 

A. Schopenhauer wobec filozofii Indii

, PWN; 

Tożsamość 

Kierkegaarda

, «Principia» t. XXIII (1999); P. P. Rohde, 

Soren Kierkegaard

, Wrocław 2001. 

 

4.

4.

4.

4.    W.  James, 

Pragmatyzm

,  przeł.  M.  Filipczuk,  Kraków  2004,  s.  9-57  i  86-103  (trzy 

pierwsze wykłady i V- pragmatyczna koncepcja prawdy) lub inne wydania.   

 

A.  Comte, 

Rozprawa  o  duchu  filozofii  pozytywnej

,  przeł.  J.K,  Kęty  2001,  paragraf: 

1,2,3,4,5,6,7  s.  15-31  lub  inne  wydania  albo  W.  Dilthey, 

O  istocie  filozofii

,  przeł.  E. 

Paczkowska- Łagowska, Warszawa 1987, s. 3-48.      

Teksty uzupełniające: K. Marks, F. Engels, 

Dzieła

, tom 3 str.6-8 (tezy o Feuerbachu); 

Hasło:  Pragmatyzm.  Pozytywizm.  Marksizm.  Myśl  społeczna,  ekonomiczna, 

polityczna.  Od  Marksa  i  Engelsa  do  Szkoły  Frankfurckiej.  Przełom  pozytywistyczny. 

Utopia a filozofia. Nurty filozofii drugiej połowy XIX wieku i początku XX. 

Bibliografia  dodatkowa:  L.  Feuerbach, 

Wykłady  o  istocie  religii

,  Warszawa  1953;  L. 

Feuerbach, 

O istocie chrześcijaństwa

, Warszawa 1959; T. Adorno, 

Sztuka i sztuki. Wybór 

esejów

,  Warszawa  1990;  M.  Horkheimer,  T.  Adorno, 

Dialektyka  oświecenia

,  Warszawa 

1994 s.60-97; T. Adorno, 

Minima moralia. Refleksje z poharatanego życia

, Kraków 1999; 

W.  Benjamin, 

Anioł  historii

,  Poznań  1996  (O  pojęciu  historii  s.  413-425).  A.  Comte, 

Metoda  pozytywna  w  szesnastu  wykładach

,  Warszawa  1961;  A.  Comte, 

Rozprawa  o 

duchu filozofii pozytywnej. Rozprawa o całokształcie pozytywizmu

, Warszawa 1973. 

 

I.  Berlin, 

Karol  Marks  jego

  ż

ycie  i  środowisko

,  Warszawa1999;  L.  Kołakowski, 

Główne nurty marksizmu

, Londyn 1978, str. 281-315; K. Popper, 

Społeczeństwo otwarte i 

jego wrogowie

, przeł. T. Korczyc, Warszawa 1987; K. Sauerland, 

Od Diltheya do Adorna. 

Studia  z  estetyki  niemieckiej

,  Warszawa  1986;  W.  James, 

Pragmatyzm

,  przeł.  M. 

Filipczuk,  Kraków  2004,  s.  86-103  (pragmatyczna  koncepcja  prawdy);  B.  Skarga, 

Comte

 

(MiL); 

    
5.

5.

5.

5.  F.  Nietzsche,

  Ecce  homo.  Jak  się  staje,  czym  się  jest

,  przeł.  B.  Baran,  Wyd.  Baran  i 

Suszczyński,  Kraków  1996  s.  13-135  (od  przedmowy  do  «dlaczego  jestem 

przeznaczeniem») lub inne przekłady i wydania..  

 

F.  Nietzsche, 

O  pożytkach  i  szkodliwości  historii  dla  życia

  w: 

Niewczesne  rozważania

, 

przeł. M. Łukaszewicz, Kraków 1996 s. 84-168.  

 F. Nietzsche,

 Ecce homo. Jak się staje, czym się jest

, przeł. B. Baran,  Wyd. Baran i 

  

26 

Suszczyński, Kraków 1996, s. 68-116 (od 

Narodzin tragedii

 do 

Zmierzchu bożków

). (lub, 

w innym wydaniu: F. Nietzsche, 

Ecce homo

, przeł. G. Sowinski, Wyd. A, Kraków 2002, s. 

74-111.) 

Teksty uzupełniające: F. Nietzsche, 

To rzekł Zaratustra

, Warszawa 1999, str.9-51; F. 

Nietzsche, 

Wola mocy

, Warszawa. 1910, str. 7-38 (nihilizm europejski), str.97-175 (religia 

jako wyraz dekadentyzmu) str.475-536 (poza dobrem i złem); F. Nietzsche, 

Ludzkie, 

arcyludzkie,

 Warszawa 1984. 

Hasło: Nihilizm. Bunt filozoficzny. Nietzsche. Sztuka. Nadczłowiek. Filozofia życia 

(H. Bergson, W.  Dilthey, G. Simmel i inni).  

Bibliografia  dodatkowa:  H.  Bergson, 

Myśl i ruch, dusza i ciało

,  Warszawa  1963,  s.  51-68 

(

Wstęp  do  metafizyki

);  H.  Bergson, 

Pamięć  i  życie

  PAX  1988  (s.  76-106);  H.  Bergson, 

Śmiech. Esej o komizmie

, Kraków 1977;  I. Wojnar, 

Bergson

, str. 190-197 (śmiech) i 276-

286  («świadomość  i  życie»),  (o  znaczeniu  życia  s.  236-246);    G.  Simmel, 

Filozofia 

Pieniądza

, Poznań 1997; S. Magala – 

Simmel

 (MiL) – (Konflikt w kulturze współczesnej i 

Filozofia mody); W. Dilthey, 

O istocie filozofii

 BKF 1987 (Życie i światopogląd s.120-175);    

W. Dilthey, 

Pisma estetyczne

 BKF 1982 (powstanie hermeneutyki s. 290-311). M. Weber, 

Rozważania  między  tekstami.  Teoria  szczebli  i  kierunków  religijnej  negacji  świata

  w: 

Racjonalność, władza, odczarowanie

, przeł. M. Holana, Poznań 2004, s. 98-132.   

 

R.  Safranski, 

Nietzsche.  Biografia  myśli

  NS;  Z.  Kuderowicz, 

Nietzsche

,  Warszawa 

1979,  str.173-180  (błędy  filozofii); 

Nietzsche  19oo-2ooo

,  B.  «Principia»  1997;  K.  Jaspers, 

Nietzsche

 KR Warszawa 1997; L. Kołakowski, 

Bergson

, Warszawa 1997; B. Skarga, 

Czas i 

trwanie.  Studia  o  Bergsonie

,  Warszawa  1982;  E.  Paczkowska-Łagowska, 

Logos  życia. 

Filozofia hermeneutyczna w kręgu Wilhelma Diltheya

, Gdańsk 2000. 

 

V    Filozofia (współczesna)  XX i XXI wieku   

 

Filozofia współczesna to myśl zrodzona po pierwszej wojnie światowej rozwijająca się w 

lat trzydziestych, czterdziestych do początku lat 70. Z braku należytego dystansu trudno 

jest  ogarnąć  bogactwo  prądów,  dyskusji,  postaci.  Wybór  padł  na  kierunki,  które 

dynamicznie  rozwijały  się,  «rokując  na  przyszłość».  Między  innymi  filozofię  języka, 

filozofię  nauki,  epistemologię  uprawianą  w  ramach  analizy  języka  (przechodząca  w 

filozofię  umysłu,  łącząca  się  z  kognitywizmem),  fenomenologię  poszerzająca  swoje  pole 

teoretyczne na przykład w kierunku teorii literatury, socjologii etc.. Niewątpliwie ważną 

rolę  odgrywa  hermeneutyka  filozoficzna  obejmująca  swoim  zasięgiem  niemal  wszystkie 

rejony  humanistyki,  rozwijająca  się  antropologia  filozoficzna.  Interdyscyplinarność, 

otwartość metod filozoficznych, krytyczne podejście do osiąganych wyników, respekt dla 

osiągnięć  nauk  laboratoryjnych  pozwala  wspomnianym  nurtom  cieszyć  się  zdrowiem 

teoretycznym, podczas gdy inne prądy takie jak np. marksizm (neomarksizm) czy tomizm 

  

27 

(neotomizm)  odchodzą    już  nieodwałalnie  do  lamusa  (słowo  pochodzi  od  niemieckiego 

Lehmhaus,  które  oznacza  dom  z  gliny,  dawniej  budynek  służący  do  przechowywania 

zapasów spiżarnianych, starych dokumentów etc.). Osobną kwestię stanowią nowe nurty 

takie jak postmodernizm, feminizm etc. Spór o postmodernizm jest wyrazem bezradności 

teoretycznej.  Nowoczesność  przechodząca  w  ponowoczesność?  jako  okres  akceleracji 

życia,  polityki,  idei,  nauk,  sztuk  i  techniki,  zmusza  nas  do  refleksji  nad  «miejscem»,  w 

którym  się  obecnie  znajdujemy.  Lektura  zalecana:  Habermas,  Rorty,  Kołakowski, 

Stan 

filozofii współczesnej

, opracowanie J. Niżnik, Warszawa 1996.      

 

W.  Welsch, 

Nasza  postmodernistyczna  moderna

,  przeł.  R.  Kubicki,  A.  Zeidler-

Janiszewska, Warszawa 1998. 

 Sheppard, 

Problematyka modernizmu europejskiego

, w: 

Odkrywanie modernizmu

 red. R. 

Nycz, Kraków 1998, s. 71-140.  

J. Ortega y Gasset, 

Bunt mas i inne pisma socjologiczne

, przeł. P. Niklewicz i H. 

Woźniakowski, Warszawa 1982, s. 3-135. 

Historia życia prywatnego

, t.5 red. A. Prost, G. Vincent; red. całości Ph. Ariès, G. Duby, 

Wrocław 2000.   

 

6

66

6....  L.  Wittgenstein, 

Tractatus  logico-philosophicus

,  przeł.  B.  Wolniewicz,  BKF,  PWN, 

Warszawa  2000,  s.  1-21  i  s.  80-83  (od  1  do  tezy  4.011  oraz  od  tezy  6.41  do7)  lub  inne 

wydania.    

 

L. Wittgenstein, 

Dociekania filozoficzne

, przeł. B. Wolniewicz, Warszawa 1972 str. 7-37 

(od 1 do 47 włącznie) (inne wydania).  

Teksty uzupełniające: L. Wittgenstein, 

Dociekania filozoficzne

, przeł. B. Wolniewicz, 

BKF, PWN, Warszawa 1972, s. 243-269 (Część druga, rozdziały I-X), s. 270-324 (Część 

druga, rozdziały XI-XIV); L. Wittgenstein, 

Uwagi o religii i etyce

 Z (Uwagi różne s.108-

206); L. Wittgenstein, 

O pewności

, przeł. M. i W. Sady, Aletheia, Warszawa 1993. 

Hasło:  Filozofia  (języka)  analityczna.  Koło  Wiedeńskie,  Wittgenstein,  Russell. 

Rozwój neopozytywizmu. Filozofia a nauka. Analiza logiczna. Spór o prawdę.  

Bibliografia dodatkowa: B. Russell, 

Śmiertelnicy i inni

 2000; B. Russell, 

Szkice sceptyczne

 

(o  wartości  sceptycyzmu  s.1-12  i  filozofia  w  XX  wieku  s.37-57);  B.  Russell, 

Problemy 

filozofii

 PWN; B. Russell, 

ABC teorii względności

 A.;); W. V. O. Quine, 

Granice wiedzy i 

inne eseje filozoficzne

, przeł. B. Stanosz, PIW, Warszawa 1986, s. 17-26 (

Granice wiedzy

); 

W.  V.  O.  Quine, 

Różności.  Słownik  prawie  filozoficzny

,  przeł.  C.  Cieśliński,  Aletheia, 

Warszawa 1995; D. Davidson, 

Szaleństwo prób definiowania prawdy

, przeł. P. Łuków w: 

Dyskusje  z  Donaldem  Davidsonem  o  prawdzie  języku  i  umyśle

  (red.  U.  Żegleń)  Lublin 

1996,  s.  33-  52;  D.  Davidson, 

Eseje  o  prawdzie  języku  i  umyśle

,  (red.  B.  Stanosz), 

  

28 

Warszawa  1992,  s.  234-250  (zwierzęta  racjonalne);      D.  Davidson, 

Komunikacja  i 

konwencje

, przeł. G. Kurczewski, «Principia», 1997 tom 18-19, s. 95-113; 

 

D.  Pears, 

Wittgenstein

,  Warszawa  1999,  str.9-38,  167-184;  W.  Sady, 

Wittgenstein. 

Życie i dzieło, Lublin 1993; R. Monk, Ludwig Wittgenstein. Powinność geniusza, przeł. A. 
Lipszyc,  Ł.  Sommer,  Wyd.  KR,  Warszawa  2003;  D.  Edmonds,  J.  Eidinow,  Pogrzebacz 
Wittgensteina,  przeł.  L.  Niedzielski,  Wyd.  Muza,  Warszawa  2002;;  T.  Nagel,  Co  to 
wszystko znaczy?, przeł. M. Szczubiałka, Aletheia, Warszawa 1998; A. Ambrose, Moore i 
Wittgenstein jako nauczyciele w: «Edukacja Filozoficzna» Warszawa, nr 11 1991, s. 145-
151; 

 

    
7.

7.

7.

7.  E.  Husserl,

  Idea  fenomenologii.  Pięć  wykładów

,  przeł.  J.  Sidorek,  BKF,  PWN, 

Warszawa 1990, s. 9-36 (Dyspozycja wykładów i wykład pierwszy) 

 

E.  Husserl, 

Podstawowe  zagadnienia  fenomenologii

  w:  K.  Święcicka,  Husserl,  Warszawa 

1993,  s.  134-  159  lub 

Idea  fenomenologii.  Pięć  wykładów

,  przeł.  J.  Sidorek,  BKF,  PWN, 

Warszawa  1990,  s.  9-25  (

Dyspozycja  wykładów

)  lub  E.  Husserl, 

Kryzys  europejskiego 

człowieczeństwa a filozofia

, przeł. J. Sidorek, Warszawa 1993, s.9-51 lub inne wydania.   

Teksty uzupełniające:; E. Husserl, 

Filozofia jako nauka ścisła

 B A Warszawa 1992. 

Hasło:  Fenomenologia.  Metoda.  Ruch  fenomenologiczny.  E.  Husserl,  M.  Scheler, 

Schütz, R. Ingarden. Wariacje fenomenologii. 

Bibliografia  dodatkowa:  L.  Kołakowski, 

Husserl  i  poszukiwanie  pewności

  B.  A.  1990;  R. 

Ingarden, 

Wstęp do fenomenologii Husserla

, Warszawa 1974 str. 7-29, 47-77; M. Scheler, 

Pisma z antropologii

 

filozoficznej i teorii wiedzy

 BKF 1987 (o idei człowieka, stanowisko 

człowieka w kosmosie s. 3-149) ; M. Scheler, 

Cierpienie, śmierć, dalsze życie

 BKF 1994 (o 

sensie cierpienia s. 3-60); M. Scheler, 

Problemy socjologii wiedzy 

BKF (

W kręgu socjologii 

religii

  s.  101-130);  E.  Husserl, 

Fenomenologia  i  antropologia

,  przeł.  S.  Walczewska,  w: 

«Archiwum Historii filozofii i myśli społecznej», nr 32 1987, s.333-346; 

 

K.  Swięcicka, 

Husserl

,

 

MiL  1993.  (Świat  życia  codziennego  s.179-195); 

Fenomenologia  i  socjologia

  red.  Z.  Krasnodębski  (zbiór  tekstów)  PWN  1989  etc.; 

«Fenomenologia»  2003  nr  1,  s.  155-167  (Th.  Rolf, 

Redukcja  transcendentalna  w 

«Mulholland  Drive»  D.  Lyncha

);  M.  Moryń, 

Wyczulenie  i  subiektywność.  O  nowej 

fenomenologii  Hermanna  Schmitza

,  Wyd.  Naukowe  Instytutu  Filozofii  UAM,  Poznań 

2004. 

    
8.

8.

8.

8.  M.  Heidegger, 

Bycie  i  czas

,  przeł.  B.  Baran,  BWF,  PWN,  Warszawa  2004  s.  420-441 

paragraf  67  do  69  (czasowość  i  powszedniość)  i  s.468-491  paragraf  72  do76  (czasowość  i 

dziejowość) 

 

  

29 

M.  Heidegger, 

Bycie  i  czas

,  przeł.  B.  Baran,  BWF,  PWN,  Warszawa  2004  s.  3-19 

(

Konieczność,  struktura  i  prymat  kwestii  bycia

)  lub 

Czasowość  i  dziejowość

  w: 

Bycie  i 

czas

, rozd.V  str. 469-505. 

 

Teksty  uzupełniające:  M.  Heidegger, 

Znaki  drogi

,  Warszawa  1999,  s.  89-96  (

Czym  jest 

metafizyka?  Posłowie

),  s.  271-312  (

List  o  humanizmie

);  M.  Heidegger

,  Odczyty  i 

rozprawy

,  Kraków  2002  (s.  165-181  lub  127-143).  M.  Heidegger, 

Rzecz

,  przeł.  J.  Mizera, 

w: «Principia» XVI-XVII Kraków 1996-1997, s. 7-24;  

Hasło: Egzystencjalizm niemiecki. Heidegger i Jaspers. «Egzystencja przed esencją». 

Sein

. 

Dasein

. Sytuacje graniczne.  

Bibliografia  dodatkowa:  K.  Jaspers, 

Filozofia  egzystencji

,  Warszawa  1990,  str.81-162;  K. 

Jaspers, 

Wprowadzenie  do  filozofii

,  przeł.  A.  Wołkowicz,  Wrocław  1995;  E.  Ettinger, 

Hannah Arendt – Martin Heidegger

, przeł. E. Wolicka, Kraków 1998. 

 

Drogi  Heideggera

,  red.  J.  Mizera,  «Principia»  t.  XX  (1998);  O.  Pöggeler, 

Droga 

myślowa  Martina  Heideggera

,  Warszawa  2003;  C.  Wodziński, 

Heidegger  i  problem  zła

, 

Warszawa  1994;  K.  Michalski, 

Heidegger  i  filozofia  współczesna

,  Warszawa  1998;  J. 

Young, 

Heidegger,  filozofia,  nazizm

,  przeł.  H.  Szłapka,  Warszawa-Wrocław  2000,  s.  61-

85, s. 86-113 (

Bycie i czas

 – krytyka); H. Otto, 

Martin Heidegger. W drodze ku biografii

, 

przeł.  J.  Sidorek,  Warszawa  1997;  B.  Baran, 

Saga  Heideggera

,  Kraków  1990; 

Heidegger 

dzisiaj

, red. P. Marciszuk, C. Wodziński, «Aletheia» 1(4)/1994. 

 

9.

9.

9.

9. P. Ricoeur, 

Zadanie hermeneutyki

 i 

Hermeneutyczna funkcja dystansu

 w: 

Język, tekst, 

interpretacja

  przeł. P. Graff i K. Rosner, Warszawa 1989, s. 191-245. 

 

 H-G.  Gadamer, 

Rozum,  słowo,  dzieje

,  przeł.  K.  Michalski,  M.  Łukasiewicz,  Warszawa 

2000,  str.32-46  («cóż  to  jest  prawda»),  57-78  (historia  pojęć  jako  filozofia)  albo 

wcześniejsze wydanie.  

Teksty uzupełniające: 

Dekonstrukcja a hermeneutyka

 w: 

Gadamer i Wrocław

, przeł. P. 

Dehnel, Wrocław 1997, s. 152-162, pierwodruk «Odra» 1996, nr 1 s.40-46H-G. Gadamer, 

Prawda i metoda

, przeł. B. Baran, Kraków 1993 str. 42-7, 121 – 128;  H-G. Gadamer, 

Język 

i rozumienie

, przeł. P. Dehnel i B. Sierocka, Aletheia, Warszawa 2003; P. Ricoeur, 

Język, 

tekst, interpretacja

, Warszawa 1989, str. 191-245 («zadania hermeneutyki»); P. Ricoeur, 

Filozofia Osoby

 PAT 1992 s.15-63; P. Ricoeur, 

Interpretacja a refleksja: konflikt 

hermeneutyczny

, przeł. S. Ciechowicz w: «Studia Filozoficzne» nr 9 1986, s. 137-161; H. 

G. Gadamer, 

Poetica

, przeł. M. Łukasiewicz, Warszawa 2001, s. 68-85. 

Hasło:  Hermeneutyka.  Gadamer  i  Ricoeur.  Metoda  hermeneutyczna.  Język  a 

historia. Rozumienie, koło hermeneutyczne etc.  

Bibliografia  dodatkowa:

  Uniwersalny  wymiar  hermeneutyki

  (red.  A.  Przyłębski)  Poznań 

  

30 

1997;  R.  Wiehl, 

Fenomenologia,  dialektyka,  hermeneutyka

  IF  UAM  1996;  G.  Funke, 

Hermeneutyka  i  język

  IF  UAM  1994;  M.  Szulakiewicz, 

Filozofia  jako  hermeneutyka

, 

Wyd.  UMK,  Toruń  2004.  A,  Bronk, 

Rozumienie,  dzieje,  język

,  Lublin  1984  i  następne 

wydania,   

 

10.

10.

10.

10.  K.  R.  Popper, 

O  źródłach  wiedzy  i  niewiedzy

  w: 

Droga  do  wiedzy

,  przeł.  S. 

Amsterdamski, Warszawa 1999, s. 11-57.   

 

Wiedza  obiektywna.  Ewolucyjna  teoria  epistemologiczna

,  przeł.  A.  Chmielewski,  BWF, 

PWN, Warszawa 1992, s. 148-170 (część 3, rozdziały 1-4). 

Teksty uzupełniające: K. Popper, 

Droga do wiedzy

, W-wa1999, str. 117-207 («natura 

problemów filozoficznych»); K. Popper, 

W poszukiwaniu lepszego świata

, Warszawa 

1997, str.15-46 («poznanie»). 

Hasło: Filozofia nauki. Pomiędzy K.Popperem a P. K. Feyerabendem i dalej. Status 

nauk. Spór o prawdę. Problem wiedzy. Nauki laboratoryjne a hermeneutyczne. Filozofia a 

nauki. Problem metody.   

Bibliografia dodatkowa: T. Kuhn – 

Struktura rewolucji naukowych

, 

Postęp poprzez 

rewolucje

, Warszawa 2001, s. 277-299.; P K Feyerabend, 

Krytyka naukowego rozumu

 w: 

Racjonalność  i  styl  myślenia

  (red.  E.  Mokrzycki)  s.  162-217;  P.  K.  Feyerabend, 

Jak  być 

dobrym empirystą

, przeł. K. Zamiara, PWN, Warszawa 1979; I. Lakatos, 

Pisma z filozofii 

nauk  empirycznych

,  przeł.  W.  Sady,  BWF,  PWN,  Warszawa  1995;  H.  Putnam, 

Wiele 

twarzy realizmu i inne eseje

, przeł. A. Grobler, BWF, PWN, Warszawa 1998, s. 475-496 

(

Cóż  po  filozofie?

);  T.  S.  Kuhn, 

Droga  po  strukturze

,  przeł.  S.  Amsterdamski,  Sic!, 

Warszawa  2003  s.  17-56;    K.  R.  Popper, 

Mit  schematu

 

pojęciowego.  W  obronie  nauk  i 

racjonalności

,  przeł.  B.  Chwedeńczuk,  Warszawa  1997;  G.  Bachelard, 

Kształtowanie  się 

umysłu naukowego

, przeł.D. Leszczyński, Gdańsk 2002; 

 

B.  Magge, 

Popper

,  Warszawa  1998;  A.  Chmielewski, 

Filozofia  Poppera.  Analiza 

krytyczna

,  Wrocław  2003.;  J.  Losee, 

Wprowadzenie  do  filozofii

 

nauki,

  przeł.  T.  Bigaj, 

Warszawa  2001;  A.  Motycka, 

Relatywistyczna  wizja  nauki.  Filozoficzny  spór  o

 

naukę

, 

Wrocław  1984;  Olaf  Jäkel, 

Metafory  w  abstrakcyjnych  domenach  dyskursu

,  przeł.  M. 

Banś,  B.  Drąg,  Kraków  2003,  271-305.  (Historia  konceptualizacji  nauki;  R.  Dubnar, 

Kłopoty z nauką

, przeł. P. Amsterdamski, Gdańsk -Warszawa 1996 s.9-49;  

 

11.

11.

11.

11. O. Marquard, 

Pytanie o pytanie, na które odpowiedzią jest hermeneutyka

 w: 

Rozstanie 

z filozofią pierwszych zasad

, przeł. K. Krzemieniowa, Warszawa 1994, s. 120-150  

 

O.  Marquard, 

O  nieodzowności  utartych  praktyk

,  [w:]  tenże, 

Szczęście  w  nieszczęściu

, 

przeł. K. Krzemieniowa, Terminus 23, Oficyna Naukowa, Warszawa 2001. 

  

31 

Teksty uzupełniające: O. Marquard, 

Szczęście w nieszczęściu

, Warszawa 2001 s.147-161; 

O. Marquard, 

Rozstanie z filozofią pierwszych zasad

, Warszawa 1994; O. Marquard, 

Apologia przypadkowości

, Warszawa 1994; S. Dietzsch, 

Krótka historia kłamstwa

, przeł. 

K. Krzemieniowa, Warszawa 2000;  

 

12.

12.

12.

12.  W.  Welsch, 

Epoka  nowożytna  –  nowoczesność  –  ponowoczesność

  w: 

Nasza 

postmodernistyczna moderna

, przeł. R. Kubicki, A. Zeidler-Janiszewska, Warszawa 1998, 

s. 92-120.  

 

R. Rorty, 

Solidarność czy obiektywność

? w: 

Obiektywność, relatywizm i prawda

, (pisma 

filozoficzne t.1) przeł. J. Margański, Warszawa 1999, s. 35-54; M

. 

Foucault

, Słowa i rzeczy, 

przeł.  T.  Komendant,  Gdańsk  2005,  s.  8-19  (przedmowa)  lub  M.  Foucaullt, 

Theatrum 

Philosophicum

 w : 

Filozofia, Historia, Polityka

, przeł. D. Leszczyński, Warszawa 2000, s. 

51- 77. 

G. Deleuze, 

Foucault

, przeł. M. Gusin, Wrocław 2004;  D. Leszczyński, K. Szlachcic, 

Wprowadzenie do francuskiej filozofii nauki

, (Od Comte’a do Foucaulta) Wrocław 2003. 

Hasło: Postmodernizm?  R. Rorty, 

Zmierzch prawdy ostatecznej i narodziny kultury 

literackiej

, przeł. A.Szachaj, w: «Teksty Drugie» nr. 6 Warszawa 2003, s. 113-13o albo R. 

Rorty, 

Przygodność języka

 w: 

Postmodernizm a filozofia

, red. A. Szachaj, Warszawa 1996, 

s. 113-140.    

Hasło: Spór o postmodernizm. Po-nowoczesność i co potem? Filozofia a literatura. 

Filozofia  kontra  nauki.  Co  dalej  z  filozofią?  Dekonstrukcja:  od  Nietschego  przez 

Heideggera po Derridę; Co po «dekonstrukcji»? 

Bibliografia dodatkowa: J. Derrida, 

Marginesy filozofii

, przeł. A. Dziadek, J. Margański, P. 

Pieniążek,  Wyd.  KR,  Warszawa  2002,  s.  29-56  (

Różnia

),  s.  151-182  (

Kres  człowieka

),  s. 

377-404  (

Sygnatura,  zdarzenie,  kontekst

);  J.  Derrida, 

Pismo  filozofii

,  przeł.  B.  Banasiak, 

Inter  esse,  Kraków  1992,  s.  129-160  (

Kres  człowieka

),  s.  225-240  (

Sygnatura,  zdarzenie, 

kontekst

); M. Foucault, 

Filozofia, historia, polityka. Wybór pism

, przeł. D. Leszczyński, L. 

Rasiński, PWN, Warszawa-Wrocław 2000, s. 43-49 (

Przedmowa do angielskiego wydania 

«Słów i rzeczy»

).  

 

Postmodernizm a filozofia. Wybór tekstów

, red. S. Czerniak, A. Szahaj, IfiS PAN, 

Warszawa 1996; M. P. Markowski, 

Efekt inskrypcji. Jacques Derrida i literatura

, Homini, 

Kraków 2003; B. Baran, 

Postmodernizm i końce wieku

, Inter esse, Kraków 2003; 

Habermas, Rorty, Kołakowski. 

Stan filozofii współczesnej

, oprac. J. Niżnik, IfiS PAN, 

Warszawa 1996; P. Sloterdijk, 

Pogarda mas

, przeł. B. Baran, Warszawa 2003; S. Morawski, 

Postmodernizm – co to za zwierz?

, «Principia», 1992 tom 6, s. 33-44. 

R. Rorty, 

Filozofia i przyszłość

, przeł. M. Kwiek, «Principia», 2004 tom 37-38, s. 11-20.  

 

  

32 

    
13.

13.

13.

13.  J.  R.  Searle, 

Co  się  stało  z  filozofią  umysłu?

  i 

Nieświadomość  i  jej  relacja  do 

świadomości

 w: 

Umysł na nowo odkryty

, przeł. T. Baszniak, Warszawa 1999, str. 15-49 i 

203-231.  

 

 D. C. Dennett, 

Jakie istnieją rodzaje umysłów

? w: 

Natura umysłów

, przeł. W. Turoplski, 

Warszawa 1997, s. 11-29.   

J. R. Searle, 

Umysł, język społeczeństwo

, Warszawa 1999 str.13-67 («rzeczywistość i 

prawda»)   

S. Pinker, 

Jak działa umysł

?, Warszawa 2002 oraz S. Pinker, 

Tabula rasa

, Gdańsk, 2005.     

Hasło: filozofia umysłu. 

    
14

14

14

14.... H. Blumenberg, 

Pamięci Ernsta Cassirera

, w: 

Rzeczywistości w których żyjemy

, przeł. 

W. Lipnik, Warszawa1997, s.154-163.   

Antropologia filozoficzna: 

 H.  Plessner, 

Zadanie  antropologii  filozoficznej

,  przeł.  E.  Paczkowska-Łagowska,  [w:] 

Studia z Filozofii Niemieckiej, t. 4, 

Antropologia filozoficzna

, red. S. Czerniak, J. Rolewski, 

Toruń 2004, s. 23-42. 

Teksty uzupełniające: H. Plessner, 

Pytanie o conditio humana

, oprac. Z. Krasnodębski, s. 

29-106 (

Pytanie o «conditio humana»

), 107-121 (

Homo absconditus

). 

Hasło:  Antropologia  filozoficzna.  Rozwijająca  się  od  czasów  Kanta,  jedna  z 

najmłodszych gałęzi filozofii nowożytnej. Interdyscyplinarność. Człowiek pojmowany nie 

esencjalnie. Problem historii. Antynomie. Ponowne «odkrywanie człowieka».    

Bibliografia dodatkowa: E. Cassirer, 

Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury

, przeł. A. 

Staniewska,  Warszawa  1971;  G.  Böhme, 

Antropologia  filozoficzna

,  przeł.  P.  Domański, 

Wyd.  IfiS  PAN,  Warszawa  1998;  A.  Gehlen, 

W  kręgu  antropologii  i  psychologii 

społecznej

,  przeł.  K.  Krzemieniowa,  Czytelnik  2001,  s.  75-122  (

Obraz  człowieka

, 

Obraz 

człowieka w świetle nowoczesnej antropologii

, 

Człowiek i instytucje

). P. Ricoeur, 

O sobie 

samym  jako  innym

,  przeł.  B.  Chełstowski,  PWN,  Warszawa  2003.  M.  Scheler, 

Pisma  z 

antropologii  filozoficznej  i  teorii  wiedzy

,  przeł.  S.  Czerniak  i  A.  Węgrzycki,  PWN, 

Warszawa 1987, s. 3-237. C. Geertz, 

Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy 

filozoficzne

,  przeł.  Z  Pucek,  Kraków  2003;  H.  Blumenberg, 

Rzeczywistości  w  których 

żyjemy

, przeł. W. Lipnik, Warszawa 1997, s. 98-129 (o aktualności retoryki w wymiarze 

antropologicznym). H. Plessner, 

Władza a natura ludzka

, przeł. E. Paczkowska-Łagowska, 

PWN,  Warszawa  1994;  J.  Ritter, 

Wielkie  miasto

,  przeł.  E.  Paczkowska-Łagowska,  w: 

«Kwartalnik Filozoficzny», t. XXII, z. 4 (1994) s. 147-160; 

 

Egzystencjalizm francuski a «kondycja ludzka».   

  

33 

A.  Camus, 

Eseje

  («Mit  Syzyfa»  lub  «Człowiek  zbuntowany»),  Warszawa  1973;  W. 

Natanson, 

Szczęście Syzyfa

, Kraków 1980;; J.-P. Sartre, 

Egzystencjalizm jest humanizmem. 

Marksizm  i  egzystencjalizm

,  Warszawa  1983;  J.-P.  Sartre, 

Drogi  wolności

,  Warszawa 

1957-1958; L. Kołakowski, 

Filozofia egzystencji i porażka egzystencji

, [wstęp do:] 

Filozofia 

egzystencjalna

, Warszawa 1965. H. Arendt, 

Kondycja ludzka

 A Warszawa 2000, s. 11-26 ; 

H.  Arendt, 

Między  czasem  minionym  a  przyszłym

,  przeł.  M.  Godyń  i  W.  Madej, 

Warszawa 1994 (A) (Podbój kosmosu a ranga człowieka s. 309-326); V. Jankelevitch, 

To, 

co nieuchronne

. 

Rozmowy o śmierci

, przeł. M. Kwaterko, Warszawa 2005;  

 

Filozofia dialogu. M. Buber, E.Levinas etc.  

E. Levinas 

Całość i nieskończoność

, Warszawa 1998 str.219-261 (twarz); E. Levinas, 

Imiona własne

 A s. 21-45; F. Rosenzweig 

Gwiazda zbawienia

, Kraków 1998 str.51-77 («o 

możliwości poznania wszystkiego»); M. Buber, 

Problem człowieka.

 

 

Istniej  możliwość  zoorganizowania  ostatnich  zająć  na  tematy  szczególnie  interesujące 

uczestników kursu. Wspólne czytanie tekstów należących do nurtów, trendów jak: szkoła 

frankfurcka  (i  Walter  Benjamin),  egzystencjalizm,  filozofia  dialogu,  antropologia 

filozoficzna, filozofia nauki, feminizm czy kognitywizm etc..   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Pytania/tezy pomocne w przygotowaniu do egzaminu z «Głównych kierunków filozofii»            

 

                    

Pytania/problemy powstały na kanwie podręcznika O. Höffe, 

Mała historia filozofii

, PWN, Warszawa 2004. 

 

Bardzo dobre opanowanie całości książki jest minimum programowym kursu. Jeśli ktoś z Państwa chciałby 

otrzymać na egzaminie ocenę dobrą lub wyższa winien rozszerzyć odpowiedzi o wiedzę pochodzącą z 

  

34 

przeczytanych na ćwiczeniach klasycznych tekstów i wykładów, podręczników i książek wymienionych 

(sugerowanych) w konspekcie, omawianych na wykładzie i ćwiczeniach. Proszę nie lekceważyć chronologii 

oraz wzajemnych «wpływów» i «antagonizmów» pomiędzy poszczególnymi filozofiami. Ważne są także: 

sposób odpowiedzi, sprawność w posługiwaniu się językiem filozoficznym, rozumienie pojęć. Po 100 

pytaniach naprowadzających, znajduje się minimalny zestaw pojęć do opanowania.    

 

 

Proszę na początek zastanowić się:

 

1. Jaki filozof i jaka filozofia zrobiła na Panu/Pani szczególne wrażenie? Proszę przedstawić szczegółowo 

jakie teksty filozoficzne przeczytał Pan/Pani dodatkowo, pogłębiając zainteresowanie?  

 

Jakie opracowania poza podręcznikami pomogły «ułożyć» sobie poglądy, dopomogły w zrozumieniu? Proszę 

przedstawić dokładnie najważniejsze tezy i je skomentować.

 

 

2. Gdzie znajduje się kolebka filozofii europejskiej? W jakim okresie oraz z jakiego rodzaju zainteresowań 

powstają pierwsze znane nam poglądy filozoficzne? Proszę wymienić najważniejszych filozofów, 

charakteryzując szczegółowo co najmniej cztery główne pojęcia wprowadzone przez wczesnych myślicieli 

do historii filozofii.

 

 

3. Proszę przedstawić, scharakteryzować i porównać poglądy Talesa, Anaksymandra i Anaksymenesa.

 

 

4. Na czym polega krytyka religii dokonana przez Ksenofanesa? Kiedy i gdzie żył? Czy zna Pan/Pani inne 

krytyki dokonywane przez filozofów?

 

 

5.  Proszę  narysować 

tetraktys

,  wyjaśnić  nazwę,  konstrukcję  i  na  tej  podstawie  przedstawić  poglądy 

pitagorejczyków.  

 

 

6.  Proszę  wymienić  heraklitejskie  opozycje,  wyjaśnić  przyczynę  ich  ruchu,  przedstawić  koncepcję 

arche

 

efeskiego filozofa.  

 

 

7. Jakie rodzaje ludzkiego poznania wyróżnia Parmenides? Co to jest i jak poznajemy 

to on

 według filozofa 

pochodzącego z Elei?

 

 

8. Jakie żywioły (elementy) wyróżnia Empedokles jako tworzywo świata? Co nimi porusza? I dlaczego?

 

 

9. Proszę przedstawić koncepcję rzeczywistości, etyki a także poglądy dotyczące 

polis

 według Demokryta.   

 

 

10. Kim byli sofiści? Proszę wymienić co najmniej czterech przedstawicieli tego ruchu, scharakteryzować 

ich poglądy, opowiedzieć jaki mieli wpływ na rozwój filozofii.

 

 

  

35 

11. Proszę wymienić trzy główne źródła wiedzy o Sokratesie. Scharakteryzować jego postawę i poglądy, 

odwołując się także do jednego ze znanych z zajęć dialogów Platona.

 

 

12.  W jakim dialogu Platon definiuje filozofię jako sztukę umierania? Proszę przedstawić co najmniej trzy 

argumenty pojawiające się tam, przemawiające za koncepcją «nieśmiertelnej duszy».

 

 

13. Proszę przedstawić co najmniej pięć głównych tematów z dialogów Platona i ich tytuły. Następnie 

szczegółowo wyjaśnić na czym polega sugerowany nie tylko przez O. Höffe hierarchiczny charakter wiedzy 

w filozofii Platona. 

 

 

14. Proszę wyjaśnić możliwie wszechstronnie platońskie pojęcie 

idea

. Jak je poznajemy, co oznacza etc. Czy 

potrafi Pan/Pani przedstawić dalsze filozoficzne losy 

idei

? 

 

 

15. Proszę przypomnieć spór o koncepcję 

Erosa

, jaki ma  miejsce w dialogu 

Sympozjon

 (

Uczcie

, 

Biesiadzie

) 

Platona. Kto jeszcze z filozofów podejmował temat miłości?

 

 

16.  Proszę  opowiedzieć,  na  czym  polega  koncepcja  sprawiedliwości  przedstawiona  w 

Państwie

  (

Politei

) 

Platona. Jaka jest w tym dialogu relacja pomiędzy 

psyche

 i 

polis

? 

 

 

17. Proszę scharakteryzować cztery maksymy metodyczne Stagiryty  wg O. Höffe.

 

 

18. Proszę wyjaśnić czym jest sylogizm (

syllogismus

), logika (formalna) i dialektyka dla Arystotelesa.

 

 

19. Co kryje teoria «hylemorfizmu»? Proszę o szczegółowe wyjaśnienie. 

 

 

20.  Czym  zajmuje  się 

metafizyka

  Arystotelesa?  Proszę  wyjaśnić  możliwie  wszechstronnie  pojęcie  oraz 

problematykę «filozofii pierwszej». 

 

 

21. Jakie są główne problemy «etyki» i «polityki» Arystotelesa?

 

 

22. Aby osiągnąć prawdziwą 

hedone

 (przyjemność)  Epikur uprawiał filozofię. Dlaczego? Jaka jest koncepcja 

szczęścia epikurejczyków? Proszę porównać odpowiedź z innymi koncepcjami szkół hellenistycznych.   

 

 

23.  Kim  byli  starożytni  sceptycy?  Dlaczego  sceptycy  posługiwali  się  tropami  (

tropoi

)?  Proszę  przedstawić 

kilka z nich i «zastosować». 

 

 

24.  Proszę scharakteryzować szczegółowo trzy działy filozofii stoickiej. Kto prezentował poglądy stoickie w 

starożytnym Rzymie?

 

  

36 

 

25. Na przykładzie myśli Plotyna proszę omówić neoplatońską koncepcję rzeczywistości.

 

 

26.  Proszę przedstawić i skomentować osiem modeli relacji pomiędzy chrześcijaństwem a filozofią 

«pogańską», wyróżnionych przez O. Höffe.

 

 

27. Jak można podzielić filozofię średniowiecza? Proszę przyporządkować każdemu wyróżnionemu 

okresowi najwybitniejszych filozofów/teologów, krótko charakteryzując ich myśl. 

 

 

28. Proszę wyjaśnić, jak człowiek może poznawać idee w filozofii św. Augustyna, gdzie są idee oraz jaka jest 

relacja między łaską Bożą a wolnością ludzką. 

 

 

29. Jaką koncepcję «państwa» i w jakim dziele zaprezentował św. Augustyn? Proszę spróbować porównać ją 

z koncepcją platońską, zawartą w 

Państwie

 (

Politei

) i 

Prawach

 (

Nomoi

) a także późniejszymi koncepcjami.  

 

 

30.  Proszę  wyjaśnić  pojęcie:  «scholastyka».  Określić  czas  jej  powstania,  zasięg  geograficzny  oraz  dokładnie 

omówić zagadnienie 

artes

, sztuk wyzwolonych, wymieniając je i charakteryzując w kolejności.  

 

 

31. Jakie zagadnienia porusza Anzelm  z Canterbury  w rozprawach: 

Monologion

, 

Proslogion

 oraz 

Cur deus 

homo

?

 

 

32. Proszę wymienić główne różnice w rozumieniu filozofii przez Piotra Abelarda i Bernarda z Clairvaux.  

 

 

33. Proszę scharakteryzować okres i obszar działalności oraz myśl filozoficzną Ibn Sina (Awicenny) i Ibn 

Ruszda (Awerroesa). 

34. Proszę scharakteryzować możliwie wyczerpująco myśl filozoficzną Mojżesza Ben Majmona, Salomona 

Ibn Gabriola oraz Abrahama Ibn Dawida.

 

 

35.  Proszę  opowiedzieć,  na  czym  polega  chrześcijański  arystotelizm  i  czym  się  różni  od  chrześcijańskiego 

(neo)platonizmu. Kiedy się pojawił? 

 

36. Proszę przedstawić metodę i rozwinąć opowieść na temat trojakich dziedzin badań filozoficznych jakimi 

zajmował się 

doctor universalis

 – Albert Wielki. Co to są 

Libri quattuor sententiarum

 i kto jest ich autorem?

 

 

37. Czego dotyczy polemika św. Tomasza z Awicenną i Awerroesem zawarta w 

De ente et essentia

?

 

 

38.  Proszę podać definicję tzw. korespondencyjnej teorii prawdy św. Tomasza zawartej w 

De veritate

 oraz 

przedstawić szczegółowo tak zwane drogi (dowody) wiodące do poznania Boga.  

 

  

37 

 

39. Proszę scharakteryzować koncepcję szczęścia oraz etykę cnót św. Tomasza.  

 

40. Na czym polega 

via moderna

 i czym rożni się 

od via antiqua

?  

 

 

41.  Proszę  na  przykładach  przedstawić  główne  stanowiska  sporu  o  uniwersalia.  Omówić  debaty  wokół 

rozumienia języka w średniowieczu. 

 

42. Proszę porównać myśl filozoficzną Jana Dunsa Szkota z myślą św. Tomasza. Co to jest 

haecceitas

? 

 

 

43. Na czym polega nominalizm (konceptualizm) głoszony przez Wilhelma Ockhama? Proszę wyjaśnić 

«zasadę ekonomii» przez niego głoszoną.

 

 

44. Na czym polega «radykalne myślenie» Mistrza Eckharta? 

 

45. Proszę omówić myśl polityczną średniowiecza, filozofię instytucji politycznych, uwypuklając dokonania 

Dantego Alighieri oraz Marsyliusza z Padwy.  

 

46.  Proszę scharakteryzować Odrodzenie (Renesans) - czas, miejsce, przedstawicieli, dokonania, znaczenie 

dla filozofii, uwzględniając spór szkoły padewskiej i Akademii Florenckiej . 

 

47.  Jakie  zapatrywania  na  problem  wiedzy  posiadał  Mikołaj  z  Kuzy?  Na  czym  polega 

novum

    filozoficzne 

coincidentia oppositorum

?

 

 

48. Czym charakteryzowała się myśl polityczna Renesansu? Proszę opowiedzieć na przykładzie dzieł Nicolo 

Machiavellego, Erazma z Rotterdamu i Tomasza Morusa.   

 

49.  Proszę  omówić  znaczenie  propozycji  dotyczących  «rewolucji  naukowej»,  zawartych  w  dziele 

Novum 

organum

 Francisa Bacona. O czym opowiada powieść podróżnicza 

Nowa Atlantyda

?

 

 

50.  Jak  przebiega  droga  poszukiwań  niepowątpiewalnej  wiedzy  rozpoczęta  przez  Kartezjusza 

rozumowaniem: 

Je pense, donc je suis

; 

cogito ergo sum

? Na czym polega jego metoda?

 

 

51. Co to jest 

mathesis universalis

 i 

genius malignus

? Na czym polega próba pokonania sceptycyzmu przez 

Kartezjusza?

 

 

52.  Jakie  miejsce  w  myśli  Kartezjusza  zajmuje  Bóg?  Proszę  porównać  koncepcję  Boga  Kartezjusza  z 

poglądami Gassendiego,  Pascala, Spinozy i Leibniza. 

  

38 

 

53.  Kiedy  powstało  i  co  zawiera  dzieło  Thomasa  Hobbesa 

Lewiatan

?  Proszę  odnieść  się  do  przedstawienia 

(miedziorytu) otwierającego dzieło.  

 

 

54.  Jak  możliwe  jest  przejście  pomiędzy  dwoma  maksymami: 

homo  homini  lupus

  i 

homo  homini  deus 

w 

myśli Th. Hobbesa? 

 

 

55. Czy Baruch Spinoza był panteistą?

 

 

56. Proszę scharakteryzować «pochodzenie, pewność i zakres ludzkiego poznania» według Johna Locke’a. Co 

to jest 

empiryzm

 na przykładzie 

Rozważań dotyczących rozumu ludzkiego

?

 

 

57. Jakie tezy zawierają 

Dwa traktaty o rządzie

 i 

List o tolerancji

 J. Locke’a? 

 

 

58.  «Co to jest oświecenie?» Proszę rozwinąć pytanie Immanuela Kanta z roku 1783.      

 

 

59. Proszę omówić poglądy Gottfrieda Wilhelma Leibniza, akcentując koncepcję «monadologii».

 

 

60. Jakie kwestie były poruszane w sporze pomiędzy G. W. Leibnizem a I. Newtonem (S. Clarke’iem). Jak 

wyglądała relacja pomiędzy filozofią a naukami w XVII wieku?   

 

 

61.  Co  oznacza  pojęcie  «teodycei»  (1710)?  Proszę  spróbować  porównać  wcześniejsze  odpowiedzi  filozofów 

na pytanie 

unde malum

? z odpowiedzią G. W. Leibniza.

 

 

62. Proszę omówić najistotniejsze kwestie oświecenia francuskiego uwypuklając poglądy Charlesa-Louisa 

Montesquieu, Voltaire’a, Jana Jakuba Rousseau. Kim byli encyklopedyści?

 

 

63. Na czym zasadza się empiryzm Davida Hume’a? Co poznajemy w doświadczeniu wg Hume’a?   

 

 

64. Proszę wyjaśnić pojęcie sceptycyzmu pojawiające się w filozofii D. Hume’a. Jakie konsekwencje dla 

pojmowania religii mają poglądy tego filozofa?

 

 

65.  Jakie  pytania  postawił  Immanuel  Kant  i  jak  próbował  na  nie  odpowiedzieć?  Co  to  jest 

transcendentalizm? 

 

66. Proszę szczegółowo wyjaśnić kiedy, gdzie i jak dokonała się «rewolucja w sposobie myślenia» 

przeprowadzona przez I. Kanta.

 

 

  

39 

67. Jakie poglądy na temat moralności i prawa prezentował I. Kant?

 

 

68. W jaki sposób rozwija się historia ludzka wedle I. Kanta i czym była dla niego religia?

 

 

69. Jakie są główne zagadnienia 

Krytyki władzy sądzenia

 I. Kanta?

 

 

70. Kim był Johann Gottlieb Fichte i jaką teorię 

Ja

 (podmiotu) przedstawił w filozoficznej 

Teorii Wiedzy

? Co 

to jest idealizm niemiecki?

 

 

71. Proszę scharakteryzować myśl filozoficzną Friedricha Wilhelma Josepha Schellinga. Co to jest idealizm 

niemiecki?

 

 

72.  Jak  rozumie  «fenomenologię»,  kiedy  i  gdzie  przedstawia  swoją  koncepcję  Georg  Wilhelm  Friedrich 

Hegel?

 

 

73.  Jak  dialektyka  Hegla  odnosi  się  do  transcendentalnej  krytyki  Kanta?  Jak 

Nauka

 

Logiki

  spaja  (zawiera) 

«dialektykę» i «fenomenologię» w filozofii Hegla?

 

 

74.    Dlaczego  filozofię  Artura  Schopenhauera  nazywana  bywa  pesymistyczną?  Jak  się  kształtuje  relacja 

pomiędzy «wolą» i «przedstawieniem», i w której ze sztuk A. Schopenhauer upatruje pocieszenia? 

 

 

75. Na czym polega filozofia egzystencji Sørena Kierkegaarda? 

 

 

76. Proszę przedstawić poglądy filozoficzne, polityczne, i etyczne Johna Stuarta Milla i Augusta Comte’a. 

 

77. Co to jest «naukowy socjalizm» Karola Marksa? Na czym zasadza się marksowska krytyka ekonomii? Co 

postuluje? 

 

 

78. Co to jest «filozofia życia»?       

 

79. Na czym polega «przewartościowanie wszystkich wartości» w filozofii Fryderyka Nietzschego? 

 

80.  Dlaczego  według  F.  Nietzschego  historia  szkodzi  życiu  i  jak  «nadczłowiek»  może  osiągnąć  «wielkie 

zdrowie»? 

 

81. Co to są «nauki o duchu» według Wilhelma Diltheya?  

 

82.  Proszę  wyjaśnić  najważniejsze  zagadnienia  pojawiające  się  filozofii  pragmatycznej,  zaproponowanej 

  

40 

przez Charlesa S. Pierce’a? 

 

83.  Proszę  porównać  stanowiska  dwóch  przedstawicieli  pragmatyzmu:  Williama  Jamesa  i  Johna  Deweya  z 

propozycjami Ch. S. Pierce’a. 

 

84. Proszę spróbować scharakteryzować koncepcję czasu Henri Bergsona. Czy potrafi Pan/Pani podać inne, 

wcześniejsze koncepcje czasu głoszone przez filozofów?

 

 

85.  Na  czym  polega  różnica  pomiędzy  «fenomenologią»  (ducha)  Hegla  a  «fenomenologią»  Edmunda 

Husserla? Proszę scharakteryzować szczegółowo metodę filozoficzną zaproponowaną przez E. Husserla.

 

 

86.  Proszę  krótko  scharakteryzować  najważniejsze  wątki  pojawiające  się  w  myśli  filozoficznej  lat 

dziesiątych,  dwudziestych  i  trzydziestych  XX  wieku,  uwzględniając  dokonania  Franza  Brentano,  Maxa 

Schelera, Ernsta Cassirera i Alfreda Schütza.   

 

87.  Na  czym  polega  propozycja  «ontologii  fundamentalnej»  zaproponowana  przez  Martina  Heideggera  w 

dziele 

Bycie i czas

? Jaką koncepcję podmiotu przedstawił Heidegger? Kto to jest 

Dasein

?

 

 

88.  Proszę  wymienić  przedstawicieli  oraz  scharakteryzować  poglądy  filozofów  należących  do  nurtu 

egzystencjalizmu francuskiego oraz fenomenologów i strukturalistów francuskich. Poczynając od Jean-Paul 

Sartre’a i A. Camusa a kończąc na myśli Emmanuela Levinasa i Jacques’a Derridy.    

 

89.  Jakie  problemy  porusza  hermeneutyka  Hansa-Georga  Gadamera?  Jakie  zagadnienia  hermeneutyczne 

podjęli filozofowie niemieccy: Hans Joachim Ritter i Hans Blumenberg? 

 

90. Co to jest filozofia analityczna? Kiedy, gdzie i dlaczego powstała? 

 

91. Jakie są najważniejsze dokonania Gottloba Frege w dziedzinie logiki filozoficznej?

 

 

92.  Edward  Moore  i  Bertrand  Russell  poszukiwali  wiedzy  pewnej  tworząc  nowe  koncepcje,  m.in. 

«logicznego  atomizmu».  Proszę  rozwinąć  temat  i  wyjaśnić,  na  czym  polegał  wkład  do  historii  myśli  obu 

angielskich filozofów.   

 

93.  Kto  i  kiedy  założył 

Koło  Wiedeńskie

?  Jakimi  problemami  zajmowali  się  początkowo  autorzy  skupieni 

wokół pisma 

Erkenntnis

? 

 

 

94. Proszę nazwać i scharakteryzować dwa główne dzieła napisane przez Ludwiga Wittgensteina.  

 

  

41 

95. Jakie poglądy na temat języka prezentował Willard Van Orman Quine? Proszę spróbować porównać je z 

poglądami  B.  Russella,  poglądami  wiedeńczyków  i  L.  Wittgensteina.  Jak  rozwijały  się  badania  nad  logiką  

formalną i logiką nieformalną w drugiej połowie XX wieku? 

 

96. Proszę scharakteryzować poglądy na rozwój nauki Thomasa Kuhna. Czy potrafi Pan/Pani porównać je z 

poglądami Karla Poppera?    

 

97.  Proszę  wyjaśnić,  kto  bierze  udział  w  dyskusji  na  temat  tzw.  filozofii  umysłu  (

philosophy  of  mind

)  i 

szczegółowo  opowiedzieć,  czego  dotyczą  spory.  Jak  wygląda  stosunek  filozofii  umysłu  do  neurobiologii  i 

teorii poznania?

 

 

98.  Proszę  scharakteryzować  przedstawicieli  (co  najmniej  trzech)  i  opowiedzieć  o  poglądach  twórców  i 

kontynuatorów tzw. «szkoły frankfurckiej». 

 

99. Jakich zagadnień dotyczą spory rozpoczęte pod koniec XX wieku podejmujące kwestie z zakresu etyki, 

filozofii politycznej, filozofii prawa i etyki stosowanej. Proszę nie zapomnieć uwzględnić stanowiska Niklasa 

Luhmanna.   

 

 

100. Jakie są perspektywy filozofii wedle O. Höffe?  

  

 

Lista wybranych «terminów technicznych» została sporządzona na podstawie książki U. Nicola, 

Filozofia

, przeł. M. Salwa, Warszawa 2006. Bez zrozumienia pojęć nie będą Państwo mogli 

swobodnie opanować historii. Bez znajomości historii, pojęcia mogą być nie zrozumiałe. Przy 

uczeniu się dobrze jest łączyć oba obszary: historię z rozumieniem pojęć, ćwiczyć posługiwanie się 

językiem filozoficznym.        

 

 

ORFIZM,  DUSZA,  POLIS,  EROS,  KALOKAGATIA,  ARCHE,  AGONY,  PARADOKS/ANTYNOMIA,  KOSMOLOGIE,  PARADOSKY 

ZENONA,  DOZNANIA  ZMYSŁOWE,  ŻYWIOŁY,  HUMORY,  ATOM,  DETERMINIZM,  SOFIŚCI,  SOKRATYCZNY  HUMANIZM, 

MAJEUTYKA,  IRONIA,  IDEA,  MIMEZIS,  SUBSTANCJA,  SYLOGIZM,  PLENUM  -VACUUM,  WŁADZE  DUSZY,  RETORYKA, 

FIGURY  RETORYCZNE,  HELLENIZM,  AUTARKIA,  STOICYZM,  WIECZNY  POWRÓT,  PNEUMA,  EPIKUREIZM, 

NEOPLATOZNIM, HIPOSTAZA, EMANACJA, GNOZA, CZAS CYKLICZNY-LINEARNY, ESCHATOLOGIA, FUNDAMENTALIZM, 

TRANSCENDENCJA,  PESYMIZM  ANTROPOLOGICZNY,  ŁASKA,  TEOLOGIA  NEGATYWNA,  MISTYCYZM,  AUCTORITAS, 

AWERROIZM,  TOMIZM,  KWADRAT  LOGICZNY,  OŚWIECONA  NIEWIEDZA,  MATHESIS,  JEDNOŚĆ  PRZECIWIEŃSTW, 

MIKROKOSMOS-MAKROKOSMOS, COPULA MUNDI, CORPORIS FABRICA, IMMANENTYZM, ARYSTOTELIZM-PLATONIZM, 

HERMETYZM, SZTUKA KOBINATORYJNA, ARS INVENIENDI, SZTUKA PAMIĘCI, PREDESTYNACJA, SOLA SCRIPTURA.

 

UTOPIA, 

UMOWA 

SPOŁECZNA, 

PRZEWRÓT 

KOPERNIKANSKI, 

EKSPERYMENT, 

DOŚWIADCZENIA-DOWODY, 

STAROŻYTNOŚĆ  A  NOWOŻYTNOŚĆ,  RACJONALIZM,    RES  COGITANS-  RES  EXTENSA,  PROBLEM  CIAŁO-UMYSŁ, 

KARTEZJAŃSKI  DEDUKCJONIZM,  MECHANICYZM,  LOGIKA  BINARNA,  EMPIRYZM:  TABULA  RASA,  ASOCJACJONIZM, 

  

42 

INDUKCJA/DEDUKCJA,  SMAK,  OŚWIECENIE,  DEIZM,  ENYCKLOPEDYŚCI,  OPTYMIZM,  MATERIALIZM,  NEWTONIZM, 

FORMY 

SYNTETYCZNE 

A 

PRIORI, 

FENOMENALIZM, 

PRZESTRZEŃ 

A 

PRIORI, 

TRANSCENDENTALIZM, 

PRZYCZYNA/SKUTEK,  WZNIOSŁOŚĆ,  ROMANTYZM,  KLASYCZNA  FILOZOFIA  NIEMIECKA,  ABSOLUT,  DIALEKTYKA 

HEGLOWSKA, SYSTEM HEGLOWSKI, WOLA ŻYCIA, JEDNOSTKA.

 

MATERIALIZM  DIALEKTYCZNY,  ALIENACJA,  ANTROPOMORFIZM,  POZYTYWIZM,  SCJENTYZM,  EWOLUCJONIZM, 

POSTĘP,  CZAS-TRWANIE,  FENOMENOLOGIA,  EPOCHE,  REDUKCJA  EJDETYCZNA,  SYMBOL,  FORMY  SYMBOLICZNE, 

DASEIN, PRAGMATYZM, EGZYSTENCJALIZM, INTERAKCJONIZM, TEORIA TRZECH ŚWIATÓW, HOLIZM, IRRACJONALIZM, 

FILOZOFIA  ŻYCIA,  NIHILIZM,  NADCZŁOWIEK,  LOGICYZM,  FORMALIZM,  WZGLĘDNOŚĆ,  PRZYPADEK,  WERYFIKACJA- 

FALSYFIKACJA, HISTORYCZNOŚC NAUKI, PARADYGMAT, ODKRYCIE- UZASADNIENIE, ANARCHIZM METODOLOGICZNY.

 

ETOLOGIA, NATYWIZM, SOCJOBIOLOGIA, ALTRUIZM, EPISTEMOLOGIA GENETYCZNA, STRUKTURALIZM, DIACHRONIA –

SYNCHRONIA, 

ANTROPOLOGIA 

STRUKTURALNA, 

TRÓJKĄT 

SEMIOTYCZNY, 

ODNIESIENIE 

SEMANTYCZNE, 

LINGWISTYKA,  ID,  NIEŚWIADOMOŚĆ,  SUBLIMACJA,  GESTALT,  INSIGHT,  KOGNITYWIZM,  UMYSŁ,  ZDROWY  ROZSĄDEK, 

POSTMODERNIZM.