XVII.  WĘZŁOWA PROBLEMATYKA POLITYCZA I SPOŁECZA POLSKI 

LUDOWEJ W LATACH 1945-1948 

 

a.  Utworzenie Tymczasowego Rządu Jedności arodowej 

 

Zadania  stojące  przed  odradzającym  się  państwem  polskim  były  olbrzymie.  Przerastały  one 

bardzo  wydatnie  skalę  trudności,  jakie  miały  do  pokonania  inne  kraje  powojennego  świata. 
Wyrażały  się  one  przede  wszystkim  w  tym.  że  ludowy  rząd  polski  nie  był  jeszcze  powszechnie 
uznany jako podmiot prawa międzynarodowego ani też nie zostało wyraźnie określone – w świetle 
tego prawa – terytorium państwowe, na którym de facto sprawował władzę. Trudności, o których 
mowa,  potęgował  ogrom  zniszczeń,  nieporównywalny  z  żadnym  z  krajów  okupowanych  i 
prowadzących  wojnę.  Jeśli  do  tego  dodać  konieczność  przejścia  przez  kraj  wielkiej  fali  ruchów 
migracyjnych, wywołanych powrotem ogromnej liczby osób deportowanych przez okupanta lub z 
przyczyn  politycznych  przebywających  dotąd  na  emigracji,  a  także  potrzebę  przemieszczeń 
wielkich  mas  ludzkich,  spowodowanych  znacznym  przesunięciem  się  obszaru  państwowego  ze 
wschodu na zachód, to ogrom problemów, które powinny być w krótkim czasie rozwiązane, ukaże 
się  w  całej  pełni.  Pamiętać  przy  tym  należy,  że  ich  realizacja  przebiegała  w  ogniu  ostrej  walki 
wewnętrznopolitycznej  z  siłami  politycznej  prawicy  i  reakcji.  Rząd  emigracyjny  nie  mógł  się 
pogodzić z klęską własnych koncepcji; w kraju rozwiązano AK (rozkaz Komendanta Głównego – 
gen.  L.  Okulickiego  z  19  I  1945  r.),  tworzono  natomiast  antyludową  i  antyradziecką  organizację 
„Nie”  („Niepodległość”).  Wkrótce  16  przywódców  prolondyńskiego  podziemia  z  dowódcą  „Nie” 
L.  Okulickim  na  czele  zostało  aresztowanych  przez  radzieckie  władze  wojskowe,  pod  zarzutem 
organizowania  dywersji  polityczno-wojskowej  na  tyłach  Armii  Czerwonej.  Trzech  spośród 
oskarżonych  –  postawionych  przed  sądem  w  Moskwie  –  zostało  uniewinnionych,  większość 
otrzymała  stosunkowo  niskie  wyroki,  natomiast  głównych  podsądnych  –  gen.  Leopolda 
Okulickiego i delegata rządu londyńskiego na kraj Jana Jankowskiego skazano na karę 10 i 8 lal. 

Bardzo trudna okazała się początkowo sprawa wykonania postanowień jałtańskich dotyczących 

utworzenia Rządu Jedności Narodowej. Anglia i Stany Zjednoczone dążyły do powołania zupełnie 
nowego  rządu  polskiego,  w  którym  przedstawiciele  Rządu  Tymczasowego  znaleźliby  się  w 
mniejszości. 

Jedynie  strona  radziecka  opierała  się  na  formule  konferencji  jałtańskiej,  z  której  wynikało,  że 

może  być  mowa  tylko  o  uzupełnieniu  tego  rządu  przez  dodatkowe  elementy  demokratyczne. 
Sprzeciwiała  się  też  prowadzeniu  konsultacji  z  osobami,  które  nie  aprobowały  ustalonej  na 
konferencji  krymskiej  linii  Curzona  jako  podstawy  do  wytyczenia  granicy  polsko-radzieckiej. 
Skoro „komisja dobrych usług” znalazła się w impasie, doszło do wymiany korespondencji między 
Rooseveltem,  Churchillem  a  Stalinem,  w  której  ten  ostatni  zaproponował  ostatecznie,  aby  w 
sprawie polskiej zastosować „precedens jugosłowiański”. Polegał on na tym, że – analogicznie jak 
w  Jugosławii  –  75%  miejsc  w  przyszłym  rządzie  należy  zagwarantować  dla  rządu  już  faktycznie 
sprawującego władzę, a 25% dla czynników związanych z emigracją londyńską. 

Anglosasi  odrzucili  tę  propozycję,  postulując  ze  swej  strony  wezwanie  na  konsultacje  do 

Moskwy po trzech przedstawicieli – Rządu Tymczasowego, emigracji londyńskiej i prawicowych 
działaczy  z  kraju,  co  miałoby  doprowadzić  do  ustalenia  składu  rządu  o  przewadze  orientacji 
prozachodniej.  W  tym  czasie,  po  śmierci  Roosevelta,  usztywniło  się  stanowisko  USA,  gdy  jego 
następca Truman zaakceptował nieustępliwe stanowisko Churchilla. 

W  dniu  21  kwietnia  1945  r.  Rząd  Tymczasowy  podpisał  z  ZSRR  Układ  o  Przyjaźni,  Pomocy 

Wzajemnej i Współpracy Powojennej. Był to układ sojuszniczy, zawarty na lat dwadzieścia, który 
miał  formalnie  przypieczętować  zwrot,  jaki  się  dokonał  w  stosunkach  polsko-radzieckich. 
Stwierdza on konieczność „zachowania i wzmacniania stałej i niezłomnej przyjaźni w myśl zasad 
wzajemnego  poszanowania  swej  niezależności  i  suwerenności,  jak  również  nieingerowania  w 
sprawy wewnętrzne drugiego państwa”. 

Układ ów wywołał wprawdzie niezadowolenie obu państw anglosaskich, ale wkrótce potem w 

otoczeniu Trumana przeważyły, co prawda tylko przejściowo, wpływy politycznej ekipy zmarłego 
prezydenta,  zmierzającej  do  kontynuowania  również  po  wojnie  przyjaznych  stosunków  z  ZSRR. 
Wyrazem  tych  tendencji  było  wysłanie  do  Moskwy  w  specjalnej  misji  byłego  najbliższego 
współpracownika  i  doradcy  Roosevelta  –  Harry  Hopkinsa,  który  wyraził  zgodę  na  „formułę 
jugosłowiańską”.  Z  chwilą  przyjęcia  tej  formuły,  dającej  zdecydowany  prymat,  bo  ¾  tek 
ministerialnych, politykom związanym z Rządem Tymczasowym, sprawa zaproszenia na rozmowy 
moskiewskie  działaczy  polskich,  reprezentujących  poszczególne  kierunki  polityczne,  nie 
nastręczała  już  większych  trudności.  W  rozmowach  (17-21  VI)  wzięło  udział  czterech 
przedstawicieli  Rządu  Tymczasowego  (Bierut,  Osóbka-Morawski,  Gomułka.  Władysław 
Kowalski),  pięciu  przedstawicieli  ugrupowań  krajowych  (Zygmunt  Żuławski  z  PPS,  Władysław 
Kiernik z SL, konserwatywni profesorowie Stanisław Kutrzeba i  Adam  Krzyżanowski, radykalny 
działacz  społeczny  Henryk  Kołodziejski)  i  trzech  przedstawicieli  emigracji  londyńskiej 
(Mikołajczyk, Jan Stańczyk i Julian Żakowski). 

O  porozumieniu  w  sprawie  składu  Tymczasowego  Rządu  Jedności  Narodowej  Bierut 

bezzwłocznie  powiadomił  „komisję  dobrych  usług”.  Premierem  pozostał  Osóbka-Morawski, 
pierwszym  wicepremierem  –  Gomułka,  Funkcję  drugiego  wicepremiera  objął  Mikołajczyk, 
przejmując poza tym resort rolnictwa i reform rolnych. Ponadto skład rządu uzupełniono m.in. tak, 
że Stańczyk z londyńskiej PPS został ministrem pracy i opieki społecznej, a Riernik z krajowego 
SL ,,Roch” – administracji publicznej. Wśród 21 członków rządu było 7 reprezentantów PPR, 6 – 
PPS, 6 – ludowców i 2 – SD. Prezydentem KRN pozostał nadal Bolesław Bierut, na nowych zaś 
jego  zastępców  powołano  prof.  Stanisława  Grabskiego  z  emigracji  londyńskiej  i  Wincentego 
Witosa z krajowego SL. Formalnie biorąc, rząd ów był owocem kompromisu politycznego poprzez 
udział w nim polityków, którzy stali na gruncie burżuazyjnej, nie zaś nowej, ludowej demokracji, 
faktycznie  jednak  przedstawiciele  tej  ostatniej  zachowali  wszystkie  podstawowe  resorty  z  punktu 
widzenia  sprawowania  władzy  i  nadawania  jej  określonego  oblicza  politycznego.  Również  skład 
KRN uzupełniono o dodatkowych członków spośród polityków przebywających zarówno w kraju, 
jak i na emigracji. 

Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej objął urzędowanie 28 czerwca, a w ciągu najbliższych 

dni został uznany przez prawie wszystkie kraje koalicji antyhitlerowskiej i państwa neutralne, które 
jednocześnie cofnęły swe uznanie rządowi Arciszewskiego w Londynie. 
 

b.  Konferencja w Poczdamie i ustalenie polskiej granicy zachodniej. 

Umowa graniczna polsko-radziecka 

 

Na  forum  międzynarodowym  stało  przed  Tymczasowym  Rządem  Jedności  Narodowej  przede 

wszystkim  ostateczne  unormowanie  sprawy  granic  państwa  polskiego.  Ustalenie  zachodniej 
granicy  Polski  miało  się  dokonać  na  konferencji  Wielkiej  Trójki,  obradującej  od  17  lipca  do  2 
sierpnia  1945  r.  w  Poczdamie.  Stanowisko  Anglii  i  Stanów  Zjednoczonych  w  tej  sprawie  było 
wyraźnie  dwulicowe.  Jeśli  bowiem  państwa  te  bez  zbytnich  oporów  i  to  już  w  Teheranie  i  Jałcie 
wyrażały  swą  aprobatę  na  uregulowanie  wschodniej  linii  granicznej  wzdłuż  Bugu  i  Sanu,  to  bez 
porównania  poważniejsze  zastrzeżenia  wysuwały  w  odniesieniu  do  zwrotu  Polsce  dawnych 
polskich  Ziem  Zachodnich  –  po  Odrę  i  Nysę  Łużycką.  Swe  stanowisko  w  sprawie  granicy 
zachodniej  uzależniały  one  przede  wszystkim  od  tego,  jakie  oblicze  polityczne  przybierze 
powojenna  państwowość  polska.  Najdobitniej  może  dał  temu  wyraz  brytyjski  minister  spraw 
zagranicznych  A.  Eden,  który  w  przededniu  konferencji  krymskiej  pisał  do  Churchilla  o 
uzgodnieniach  z  Amerykanami,  że  „powinniśmy  zachować  płynną  pozycję  w  sprawie  granicy  na 
Odrze  i  przyjąć  stanowisko,  że  rząd  JKM  nie  może  uważać  się  za  zmuszonego  do  przyjęcia 
jakiejkolwiek określonej linii zachodnich granic Polski, gdyż nie jesteśmy zobowiązani robić tych 
samych ustępstw Polakom lubelskim, które gotowiśmy byli uczynić Mikołajczykowi, aby uzyskać 

załatwienie sprawy polskiej”. 

Zarówno strona angielska, jak i amerykańska były gotowe akceptować zwrot ziem piastowskich 

tylko  rządowi  polskiemu  o  orientacji  prozachodniej,  protestowały  natomiast  już  na  początku 
konferencji  poczdamskiej  przeciwko  przekazaniu  przez  rząd  radziecki  władzom  polskim 
administracji  terenów  położonych  na  wschód  od  linii  Odra  -  Nysa.  Churchill  i  Truman  wyrażali 
pogląd,  że  obszary  te  stanowią  w  istocie  cześć  radzieckiej  strefy  okupacyjnej  Niemiec,  w  której 
odstąpienie funkcji administracyjnej Polakom należy już do wewnętrznych zagadnień politycznych 
Związku  Radzieckiego.  Churchill  wysuwał  nadto  obawy,  że  przyznanie  tak  dużych  terenów 
poniemieckich  Polsce  nasunie  konieczność  przesiedlenia  wielkiej  liczby  Niemców  do  zachodnich 
stref okupacyjnych. 

Strona  radziecka  i  obecni  na  konferencji  przedstawiciele  Tymczasowego  Rządu  Jedności 

Narodowej  odpierali  przekonywająco  wszystkie  te  zastrzeżenia,  motywując  zarazem  obszernie 
konieczność  ustalenia  zachodniej  granicy  wzdłuż  linii  Odry  i  Nysy  Łużyckiej,  co  zostało 
uwieńczone  powodzeniem.  Konferencja  poczdamska  postanawiała  ostatecznie,  że  „byłe  terytoria 
niemieckie  na  wschód  od  linii  biegnącej  od  Morza  Bałtyckiego  bezpośrednio  na  zachód  od 
Świnoujścia, a stamtąd wzdłuż rzeki Odry do miejsca, w którym wpada do Odry rzeka Nysa oraz 
wzdłuż  zachodniej  Nysy  do  granicy  Czechosłowacji,  włączając  tę  część  Prus  Wschodnich,  która 
nie  została  oddana  pod  administrację  ZSRR  wedle  porozumienia  osiągniętego  na  niniejszej 
konferencji oraz włączając obszar b. Wolnego Miasta Gdańska, oddane zostaną pod administrację 
państwa polskiego i nie będą uważane za część radzieckiej strefy okupacyjnej w Niemczech”. 

Charakterystyczne dla tej uchwały sformułowania o „byłych” ziemiach niemieckich oraz o tym, 

że wchodzą one bezpośrednio nie pod polską okupację, lecz administrację, oznaczały uznanie przez 
kontrahentów  układu  stanu  faktycznego  –  polskiego  władania  tymi  terytoriami.  Sformułowania, 
mówiące  o  tym,  że  definitywne  zatwierdzenie  granicy  polsko-niemieckiej  nastąpi  na  przyszłej 
konferencji  pokojowej,  zgodne  z  dotychczasowymi  zwyczajami  międzynarodowymi,  okazały  się 
jednak iluzoryczne. Ujmując rzecz z punktu widzenia prawa międzynarodowego, zastąpić ją miały 
dwustronne  układy  z  powstałymi  po  wojnie  obu  państwami  niemieckimi  –  Niemiecką  Republiką 
Demokratyczną  (układ  w  Zgorzelcu  z  lipca  1950  r.),  a  następnie  także  –  znacznie  później  –  z 
Republiką Federalną Niemiec. 

Wkrótce po konferencji w Poczdamie, 16 sierpnia 1945 r. zawarty został między Polską a ZSRR 

układ, który  wytyczył granicę polsko-radziecką opierając się na wcześniejszych porozumieniach i 
zobowiązaniach.  Nieco  później,  w  1946  r.,  uregulowane  zostały  sprawy  sporne  między  Polską  a 
Czechosłowacją, dotyczące granicy w rejonach Cieszyna i Kłodzka. 

W  ten  sposób  ustalony  został  terytorialny  kształt  ludowego  państwa  polskiego,  który  z  jednej 

strony  kładł  definitywnie  kres  wielowiekowym  sporom  z  narodami  –  ukraińskim,  białoruskim  i 
litewskim, z drugiej zaś, przez powrót na ziemie piastowskie, osłabiał imperializm niemiecki i tym 
samym  wzmacniał  bezpieczeństwo  Polski.  Obszar  Polski  Ludowej,  ustalony  układami 
granicznymi,  objął  312  520  km

2

,  ze  znacznie  korzystniejszymi  granicami  w  porównaniu  z 

granicami przedwojennymi. Wystarczy tu choćby przytoczyć fakt, że morska granica nowej Polski 
osiągnęła długość prawie czterokrotnie większą (ponad 520 km) od granicy przedwojennej. Po raz 
pierwszy  też  w  dziejach  granice  lądowe  Polski  przylegają  do  krajów  zaprzyjaźnionych, 
pozostających z nią w stosunkach ścisłej wszechstronnej współpracy. 

Według  spisu  z  lutego  1946  r.  Polska  liczyła  w  tym  czasie  23,9  mln  ludności,  z  czego  w 

miastach  zamieszkiwało  niecałe  7,5  mln  (ok.  31%),  a  ponad  16  mln  na  wsi.  Z  całej  tej  liczby 
przeszło  20,5  mln  stanowili  Polacy,  ok.  2,3  mln  Niemcy,  których  miano  w  następnych  latach 
przesiedlić  do  Niemiec,  ponad  500  tys.  Ukraińcy  i  Białorusini,  z  których  większa  część  miała 
wyjechać  do  ZSRR,  wreszcie  ok.  300  tys.  Żydzi.  Inne  grupy  narodowościowe  były  bardzo 
nieliczne. W konsekwencji zmian terytorialnych Polska stawała się państwem jednolitonarodowym, 
państwem o znikomym procencie mniejszości narodowych. 
 

c.  Sprawa odbudowy zniszczonego potencjału ekonomicznego kraju 

 

Przed  władzami  odrodzonego  państwa  piętrzył  się  ogrom  trudności,  wywołanych  kolosalnymi 

stratami  materialnymi  i  ludnościowymi,  poniesionymi  przez  Polskę  w  latach  1939-1945,  które 
szacuje się jako trzy i półkrotnie większe niż w rezultacie I wojny światowej. 

Wojna  i  okupacja  pociągnęły  za  sobą  śmierć  ponad  6  mln  osób,  co  stanowiło  według  stanu  z 

1939 r. 22,2% ogółu obywateli polskich. Z tej liczby tylko 644 tys. przypada na poległych wskutek 
bezpośrednich  działań  wojennych,  a  5384  tys.  na  zmarłych  głównie  w  wyniku  eksterminacyjnej  i 
ludobójczej polityki hitlerowców. Inwalidztwem zostało dotkniętych ok. 590 tys. osób, z czego ok. 
100 tys. jako wojskowych. 

W liczbie ponad 6 mln obywateli polskich, którzy ponieśli śmierć, mieści się ok. 3,2 mln ofiar 

masowej  eksterminacji  ludności  żydowskiej.  Bardzo  wysokie  były  w  Polsce  straty  ludności 
cywilnej  wskutek  działań  wojennych  (w  tym  zwłaszcza  poniesione  przez  ludność  Warszawy  we 
wrześniu  1939  r.  i  w  powstaniu  warszawskim),  które  przekroczyły  520  tys.  osób.  Do  tej  liczby 
należy  doliczyć  drugie  tyle  osób,  zmarłych  wskutek  eksterminacji  pośredniej,  jak  w  następstwie 
doznanych  ran,  nadmiernej  pracy,  narastających  chorób  o  charakterze  epidemicznym  itd. 
Najliczniejsza  jednak  grupa  –  4  mln  860  tys.  osób  -  to  ofiary  obozów,  więzień,  pacyfikacji, 
egzekucji  i  likwidacji  gett.  Spośród  ludności  miejskiej  zginęło  4  min  756  tys.  osób  (78,9%  strat 
ludności), na wsiach natomiast l mln 272 tys. 

Należy  wyraźnie  zaznaczyć,  że  straty  polskie  były  w  stosunku  proporcjonalnym  do  ogółu 

zaludnienia  najwyższe  spośród  wszystkich  krajów  objętych  wojną  –  220  osób  na  1000 
mieszkańców.  Bardzo  wysokie  były  również  straty  Związku  Radzieckiego  –  ponad  20  mln  osób 
(124 na 1000 mieszkańców), Jugosławii – l mln 700 tys. (108 na 1000 mieszkańców) i Grecji – 558 
tys.  (70  na  1000  mieszkańców).  Bez  porównania  mniejsze  straty  ponieśli  natomiast  zachodni 
alianci: Wielka Brytania – 600 tys., Francja – 500 tys., Stany Zjednoczone – 300 tys. Jeśli idzie o 
główne państwa najeźdźcze, to ich straty ludzkie (również w liczbach zaokrąglonych) wynosiły: w 
Niemczech – 8 mln, w Japonii – 1,5 mln (tylko wojskowych), we Włoszech – 900 tys. 

Odrębną kartę w hitlerowskiej polityce ludobójczej stanowią obozy  koncentracyjne, w  których 

zdołało przetrwać w czasie wojny 863 tys. Polaków. Na ziemiach polskich znalazł się największy, 
gigantyczny  obóz  zagłady  w  Oświęcimiu,  przeznaczony  początkowo  dla  eksterminacji  ludności 
polskiej, gdzie jednak masowej zagładzie poddawano także osoby innych narodowości. Pochłonął 
on 3-4 mln ofiar. Kilka obozów śmierci na ziemiach polskich skupionych było nad Bugiem, gdzie 
mordowano  głównie  ludność  narodowości  żydowskiej  zwożoną  tutaj  z całej  okupowanej  Europy. 
Obóz w Bełżcu pochłonął ok. 600 tys. ofiar, obóz w Sobiborze 250 tys., w Treblince 750 tys. 

Całokształt  strat  materialnych  Polski  stanowił  38%  majątku  narodowego  sprzed  wojny  (we 

Francji  1,5%,  w  Anglii  0,8%).  Ogółem  straty  w  przemyśle  oceniono  na  35%  jego  wartości  z  l 
września 1939 r., w komunikacji i transporcie na 50%, w rolnictwie i gospodarce leśnej na 35%. Na 
ogólną liczbę 30017 zakładów przemysłowych, objętych spisem z lipca 1945 r. uległo całkowitemu 
lub częściowemu zniszczeniu ponad 60%. Podobnie kształtowała się sytuacja w handlu i rzemiośle. 
Zniszczeniu  całkowitemu  lub  częściowemu  uległo  wiele  polskich  miast.  Obok  Warszawy, 
zniszczonej  w  75%  (całkowitemu  zniszczeniu  uległo  44%  budynków,  a  częściowemu  15%) 
najdotkliwsze  ubytki  miały  m.  in.  Kołobrzeg,  Stargard  Szczeciński,  Wrocław,  Gdańsk,  Legnica, 
Szczecin. 

Zdezorganizowana  była  sieć  transportowa  wskutek  zniszczenia  63%  mostów  i  33%  torów 

kolejowych.  Liczba ocalałych parowozów wynosiła zaledwie 19% stanu przedwojennego, jeszcze 
gorzej przedstawiał się stan liczebny wagonów osobowych i towarowych. 

Na  tych  ziemiach,  które  wchodziły  w  skład  państwa  polskiego  w  okresie  międzywojennym 

zniszczonych zostało 20% zagród wiejskich, zaś pogłowie bydła spadło w porównaniu z 1939 r. o

 

52%, trzody chlewnej o 68%. Jeszcze większe zniszczenia miały miejsce w rolnictwie na Ziemiach 
Odzyskanych,  gdzie  dewastacji  uległo  28%  zagród  i  gdzie  zachowało  się  –  w  porównaniu  ze 

stanem  przedwojennym  –  zaledwie  7,7%  bydła  rogatego  i  4%  trzody  chlewnej.  Były  to  straty  – 
globalnie  biorąc  –  bardzo  dotkliwe  i  trudne  do  odrobienia,  zwłaszcza  że  zadanie  to  stanęło  do 
wykonania przez ludność wycieńczoną wojną i kilkuletnią okupacją. 

Odbudowa  gospodarcza  kraju  została  zapoczątkowana  już  na  terenach  wyzwolonych  w  lecie 

1944 r. Odbywało się to w jakże niełatwych warunkach życia przyfrontowego. Obszary wówczas 
wyzwolone  miały  przeważnie  charakter  rolniczy.  Większe  obiekty  przemysłowe  znajdowały  się 
jedynie  w  nowotworzonym  wówczas  województwie  rzeszowskim,  gdzie  istniały  zaczątki 
przemysłu  hutniczego  i  metalowego  w  Stalowej  Woli  oraz  zagłębie  naftowe  w  rejonie  Krosna. 
Można  nadto  wymienić  na  terenach  wówczas  wyzwolonych  przemysł  włókienniczy  w 
Białostockiem. 

Wezwania władz PKWN, przede wszystkim zaś apele PPR, odwołujące się do patriotyzmu klasy 

robotniczej,  chłopstwa  i  w  ogóle  całego  społeczeństwa  spotkały  się  ze  spontanicznym  odzewem. 
Do końca  grudnia 1944  r. na ziemiach wyzwolonych wyremontowano i  puszczono w ruch cztery 
największe  elektrownie,  odbudowano  85  km  sieci  wysokiego  napięcia  i  osiągnięto  75% 
przedwojennego  wydobycia  ropy  naftowej.  Odbudowano  również  i  uruchomiono  kilka  zakładów 
włókienniczych w Białymstoku, hutę i odlewnię stali w Stalowej Woli, kilka zakładów przemysłu 
metalowego  w  Lublinie  oraz  szereg  garbarni  i  cukrowni.  Jednocześnie  chłopi  województw 
wyzwolonych  przystąpili  do  odbudowy  swych  gospodarstw  i  do  siewów  jesiennych.  Taki  był 
początek  odbudowy  gospodarki  polskiej.  Celem  dostarczenia  niezbędnych  środków  żywności  dla 
ludności miejskiej i na potrzeby wojska wieś została zobligowana do świadczenia państwu dostaw 
obowiązkowych. 

Trzeba  pamiętać,  że  wszystkie  te  poczynania  dokonywały  się  z  jednoczesnym 

przeprowadzaniem  reform  społecznych  o  charakterze  zasadniczym,  podważających  podstawy 
ekonomiczne  panowania  klas  posiadających  –  obszarnictwa  i  wielkiej  burżuazji,  którym 
towarzyszyła  szczególnie  ostra  walka  polityczna.  Ważnym  pociągnięciem  nowych  władz  było 
rozpoczęcie  emisji  nowych,  własnych  polskich  złotych  z  równoczesnym  wycofaniem  złotych 
okupacyjnych i niemieckich marek. 

Tereny wyzwolone w 1945 r. były znacznie bogatsze, bardziej uprzemysłowione aniżeli te, które 

uzyskały  wolność  w  1944  r.  Wystarczy  tu  wymienić  choćby  Śląsk  z  silnie  rozwiniętym 
przemysłem górniczo-hutniczym, metalowym i chemicznym, łódzki okręg przemysłowy z jednym 
z największych w Europie ośrodków przemysłu włókienniczego, warszawski rejon przemysłowy z 
zakładami  przemysłu  metalowego  w  Ursusie  i  lnianego  w  Żyrardowie,  wreszcie  ośrodki 
przemysłowe w Krakowie i Poznaniu. 

Na  tych  też  terenach  znajdowały  się  podstawowe  skupiska  klasy  robotniczej  o  największych 

tradycjach rewolucyjnych. Tu partie robotnicze – PPR i PPS miały też znacznie większe i silniejsze 
punkty  oparcia.  Poważne  znaczenie  dla  zabezpieczenia  i  uruchomienia  obiektów  przemysłowych 
miała działalność tzw. grup operacyjnych (przygotowanych już od jesieni r. 1944), które posuwały 
się wraz z armią na zachód z zadaniem organizowania życia gospodarczego. 

Doświadczenia  PKWN  w  1944  r.,  działalność  grup  operacyjnych,  wreszcie  znaczne  oddalenie 

się  frontu  sprawiły,  że  tempo  uruchomienia  przemysłu  było  na  terenach  za  Wisłą  szybsze  na 
obszarze wyzwolonym w połowie 1944 r. Poważną rolę w odbudowie gospodarki odegrała pomoc 
Związku  Radzieckiego,  w  szczególności  dostawy  bawełny,  materiałów  pędnych  oraz  żywności. 
Rozpoczęły się pierwsze prace nad odbudową Warszawy, polegające na oczyszczeniu miasta z min 
i  pocisków,  odbudowie mostów  kolejowych  i  uruchomieniu  komunikacji.  W  ciągu  4  miesięcy  po 
wyzwoleniu, tj. od stycznia do maja 1945 r., ludność Warszawy zwiększyła się do 200 tys. 

Zasadnicze  znaczenie  miały  szybkie  postępy  w  odbudowie  transportu  kolejowego.  Wystarczy 

nadmienić, że liczba wagonów towarowych w ruchu zwiększyła się w pierwszym półroczu 1945 r. 
Z 2540 do ok. 24 tys. Do połowy tegoż roku na ziemiach należących do państwa polskiego przed 
rokiem  1939  uruchomiony  został  niemal  w  całości  przemysł  węglowy,  częściowo  zaś  przemysł 
hutniczy, metalowy, skórzany, włókienniczy i cukrowniczy. Szybko postępujące wskażniki wzrostu 

produkcji niektórych artykułów przemysłowych w pierwszym półroczu ilustruje następująca tabela: 
 

Nazwa artykułu 

Produkcja 

miesiąc/na w 

1937 38 

Kwiecień 

1945 

Maj 1945 

Czerwiec 1945 

Węgiel kamienny 
Stal 
Ruda cynkowa i ołowiana 
Cement 
Przędza bawełniana 

100 
100 
100 
100 
100 

29.4 
14.0 
27.6 
11.3 

 7.9 

42,6 
22,0 
31.7 
15.3 
12.8 

58.6 
31,8 
52.2 
28.0 
22,6 

 

Szczególnie duże były wysiłki inwestycyjne państwa w 1946 r. Wyniosły one 40 mld złotych ze 

środków własnych i 13  mld pochodzących z kredytów zagranicznych. Ponadto pewne dodatkowe 
środki  uzyskano  z  rewindykacji  i  odszkodowań  wojennych  oraz  z  dostaw  UNRRA, 
międzynarodowej  organizacji,  utworzonej  w  listopadzie  1943  r.  z  inicjatywy  USA,  W.  Brytanii, 
ZSRR i Chin, której zadaniem było po zakończeniu działań wojennych przyjście z pomocą krajom 
alianckim  najbardziej  dotkniętym  wojną.  Inwestycje  skoncentrowano  na  tych  odcinkach,  które 
decydowały  o  odbudowie  całokształtu  życia  gospodarczego,  jak  przemysł  węglowy,  górniczy, 
kolejnictwo  i  urządzenia  portowe.  W  dziedzinie  rolnictwa  polityka  rządu  zmierzała  w  kierunku 
odbudowy  gospodarstw  szczególnie  poszkodowanych  przez  wojnę,  likwidacji  odłogów, 
zaopatrzenia  chłopstwa  w  sprzęt  rolniczy  i  nawozy  sztuczne  i  udzielenia  pomocy  w 
zagospodarowaniu  gospodarstwom  powstałym  w  wyniku  reformy  rolnej  oraz  osadnikom 
przybyłym  na  Ziemie  Odzyskane.  Było  rzeczą  znamienną,  że  blisko  połowę  nakładów 
inwestycyjnych (ok. 41%) musiała w tym okresie pochłonąć odbudowa środków komunikacyjnych. 

Polityka  inwestycyjna  rządu,  wsparta  wysiłkiem  mas  pracujących,  powodowała,  że  tempo 

wzrostu  produkcji  przemysłowej  było  w  powojennej  Polsce  bardzo  szybkie.  Wskaźniki  produkcji 
podstawowych  artykułów przemysłowych wynosiły w stosunku do produkcji miesięcznej w 1938 
r.: w czerwcu 1945 r. – 36%, w grudniu – 60%, w marcu 1946 r. – 87%, a już we wrześniu tegoż 
roku – 100%, osiągając poziom przedwojenny. Rosło bardzo szybko zwłaszcza wydobycie węgla, 
które wyniosło w 1946 r. 47,3 mln ton, a więc przeszło dwukrotnie więcej niż w roku poprzednim. 
Jednocześnie  wzrosła  kilkakrotnie  w  porównaniu  z  1945  r.  zdolność  przewozowa  transportu 
kolejowego. 

Jeszcze szybciej odbudowywał się przemysł na Ziemiach Odzyskanych, którego produkcja była 

w 1946 r. siedmiokrotnie wyższa niż w 1945 r., a jego udział w produkcji ogólnokrajowej wzrósł z 
8% do ponad 20%. 

Poważne,  aczkolwiek  nie  tak  znaczne  jak  w  przemyśle,  były  osiągnięcia  w  rolnictwie.  Na 

trudności w tej dziedzinie gospodarki wpłynęły obok wzmiankowanego już zniszczenia zabudowań 
i  narzędzi  i  ogromnego  spadku  pogłowia,  masowe  ruchy  ludności  w  związku  ze  zmianami 
terytorialnymi  i  słabość  ekonomiczna  nowych  gospodarstw,  obejmowanych  przez  parcelantów  i 
repatriantów. Potrzebna tu więc była daleko idąca pomoc ze strony państwa, która wyraziła się w 
postaci  przekazania  wsi  po  bardzo  niskich  cenach  wielkiej  ilości  zboża  na  cele  akcji  siewnej  (w 
1945  r.  123  tys.  ton)  oraz znacznej  ilości  inwentarza  żywego.  Ponad  0,5  mln  ha  ziemi  chłopskiej 
zostało zaoranych przez Państwowe Przedsiębiorstwo Traktorów i Maszyn Rolniczych. 

W ciągu 1946 r. pomoc państwa dla rolnictwa znacznie wzrosła, m.in. trzykrotnie wzrosła ilość 

ziemi zaoranej przez PPTiMR i tyleż samo ilość nawozów sztucznych. Do końca tegoż roku chłopi 
otrzymali  ok.  125  tys.  koni  oraz  ok.  17  tys.  sztuk  bydła  w  ramach  dostaw  z  UNRRA.  W  tym 
samym czasie odbudowano ponad 108 tys. zagród chłopskich. Prawie dwukrotnie wzrosła również 
ogólna powierzchnia zasiewów (z 1,8 mln ha w 1945/46 r. do 3,1 mln ha w 1946/47 r.). 

W grudniu 1945 r.  ceny  artykułów przemysłowych na wolnym rynku (w  przeliczeniu na żyto) 

były dwa i pół rażą wyższe niż w latach 1936-1938. W czerwcu 1946 r. w stosunku do marca 1939 

r.  stanowiły  już  tylko  103,7%.  Korzystniej  jeszcze  kształtowała  się  korelacja  cen  towarów 
przemysłowych w przeliczeniu na żywiec, który układał się znacznie poniżej lat przedwojennych. 
Zjawiska te pozwoliły państwu na zniesienie systemu świadczeń rzeczowych  (czerwiec 1946 r.) i 
na zaopatrywaniu odtąd miast w oparciu o zakupy po cenach wolnorynkowych. 

Ogólnie  biorąc,  zadania  gospodarcze  przewidziane  na  rok  1946  zostały  zrealizowane.  W 

rezultacie  uzyskano  ok.  40%  produkcji  rolnej  (w  zestawieniu  ze  średnią  lat  1934-1988),  ok.  70% 
produkcji przemysłowej i łącznie ok. 50% dochodu narodowego w porównaniu z 1938 r. 

Osiągnięcia te pozwoliły na znaczną poprawę zaopatrzenia ludności w artykuły spożywcze. Po 

wielkich  trudnościach  stopniowo  w  ciągu  1946  r.  nastąpiła  pod  tym  względem  wyraźna  poprawa 
sytuacji. 
 

d.  Problemy przesiedleń i repatriacji w latach 1944 -1946 oraz osadnictwa na 

Ziemiach Odzyskanych 

 

Przed  odrodzonym  państwem  stanął  wielki  problem  natury  demograficznej,  problem  przyjęcia 

wielkich  mas  ludności  polskiej,  znajdującej  się  dotychczas  poza  granicami  kraju  –  tak  na 
Wschodzie,  jak  i  na  Zachodzie.  Przeważająca  część  Polaków  zamieszkałych  na  ziemiach 
zabużańskich  lub  przebywających  w  dalszych  częściach  ZSRR  wyrażała  chęć  osiedlenia  się  na 
terenie państwa polskiego. Jednocześnie ludność ukraińska i białoruska pragnęła przesiedlić się na 
Wschód – do Ukraińskiej i Białoruskiej SRR. Z drugiej strony powróciła do Polski z Zachodu fala 
tego typu repatriantów, jak osób wywiezionych do Rzeszy na roboty przymusowe lub osadzonych 
w  obozach  koncentracyjnych.  Wracała  także  do  kraju  wielka  rzesza  Polaków,  reemigrantów  z 
Anglii, Francji lub rozproszonych dotąd w różnych częściach świata, w tym dużo byłych żołnierzy 
formacji polskich na Zachodzie i uchodźców politycznych. 

Ogromnym problemem  demograficznym była sprawa zorganizowania osadnictwa polskiego na 

Ziemiach  Zachodnich  i  Północnych,  związana  z  równoczesnym  przesiedleniem  ludności 
niemieckiej  do  Niemiec.  W  drugiej  połowie  1944  r.  rozpoczęła  się  masowa  ewakuacja  ludności 
niemieckiej, zarządzona przez władze hitlerowskie i ucieczka wszystkich tych, którzy obawiali się 
odpowiedzialności  za  popełnione  zbrodnie.  Ruch  ten  przybrał  następnie  olbrzymie  rozmiary  po 
rozpoczęciu przez armię radziecką ofensywy w styczniu 1945 r. Spowodował on, że Polska objęła 
Ziemie  Zachodnie  i  Północne  w  znacznym  stopniu  już  wyludnione;  w  chwili  przejmowania 
znajdowało się na nich zaledwie ok. 4 min ludności (przed wojną zamieszkiwało je 8,4 mln osób), z 
czego  ok.  l  mln  autochtonicznej  ludności  polskiej,  etnicznych  Polaków  mających  obywatelstwo 
niemieckie oraz prawie 3 mln Niemców. 

Postanowienia  o  przesiedleniu  ludności  niemieckiej  m.in.  z  Polski  podjęła  już  konferencja 

poczdamska.  W  wykonaniu  jej  uchwał  Sojusznicza  Rada  Kontroli  Niemiec  ustaliła  20  listopada 
1945  r.  ramowy  plan  wysiedlania  Niemców  z  czterech  krajów,  a  mianowicie  z  Polski, 
Czechosłowacji,  Węgier  i  Austrii.  W  myśl  tego  planu  osoby  przesiedlane  z  Polski  miały  być 
kierowane  do  radzieckiej  i  brytyjskiej  strefy  okupacyjnej,  co  też  wkrótce  nastąpiło.  Po  wydaniu 
przez  Ministerstwo  Administracji  Publicznej  odpowiedniego  zarządzenia  rozpoczęło  się  planowe, 
systematycznie przeprowadzane przesiedlanie Niemców. Objęło ono: w 1946 r. l 632 562 osób, w 
1947  r.  –  538  324,  w  1948  r.  –  42  740,  w  1949  r.  –  61  449  a  więc  łącznie  2  275  075  osób. 
Niezależnie od tego ok. 600-700 tys. Niemców wyjechało samorzutnie lub zostało przesiedlonych 
jeszcze w okresie poprzedzającym planową akcję przesiedleńczą. Z około trzymilionowej ludności 
niemieckiej co najmniej 75% opuściło Polskę do stycznia 1947 r. 

Należy  zaznaczyć,  że  cała  owa  akcja  przesiedleńcza,  w  przeciwieństwie  do  deportacji 

hitlerowskich  przeprowadzanych  bestialskimi  metodami  i  pociągających  za  sobą  masowe  straty 
ludzkie, realizowana była, ogólnie biorąc, przy zachowaniu podstawowych zasad humanitaryzmu, 
mimo niełatwej sytuacji ekonomicznej kraju. 

Jednocześnie  na  mocy  umów  o  wzajemnej  repatriacji,  zawartych  przez  PKWN  z  rządem 

Ukraińskiej, Białoruskiej (9 IX 1944) i Litewskiej SRR (22 IX 1944) wyjechało z Polski do ZSRR 
w latach 1945-1946 ponad 518 tys. osób narodowości ukraińskiej, białoruskiej i litewskiej. W tym 
samym  mniej  więcej  czasie  przybyło  ze  Związku  Radzieckiego  do  Polski  ponad  l  mln  528  tys. 
Polaków. Ponadto jeszcze wcześniej – w 1944 r. – przybyło samorzutnie zza Buga co najmniej ok. 
200  tys.  ludności  polskiej,  uchodzącej  przed  terrorystyczną  działalnością  skrajnych  nacjonalistów 
ukraińskich. Przesiedleńcy ze Związku Radzieckiego, liczący zatem ponad 1,7 mln osób, osiedlali 
się w przytłaczającej większości na Ziemiach Odzyskanych. 

Z Zachodu powróciło do Polski w latach 1944-1949 ok. 2,3 mln ludności, z czego ponad 85% w 

latach 1945-1946. Ta fala repatriantów osiedliła się częściowo na ziemiach „dawnych”, w znacznej 
jednak  mierze  również  na  odzyskanych.  Najliczniejsze  grupy  powracały  z  Niemiec,  następnie 
Anglii,  Francji  i  Belgii,  mniejsze  stosunkowo  z  krajów  Bliskiego  Wschodu  i  krajów 
amerykańskich, wreszcie ok. 30 tys. z Jugosławii. 

Należy  wreszcie  wspomnieć  o  trzecim  źródle  napływu  osadników  na  Ziemie  Odzyskane.  Z 

przeludnionych  lub  zniszczonych  działaniami  wojennymi  terenów  centralnej  i  wschodniej  Polski 
napłynęło  tu  do  końca  1950  r.  ponad  2,7  mln  osób,  z  czego  większość  w  latach  1945-1946.  W 
rezultacie z końcem 1950 r. na ziemiach tych zamieszkiwało już 5 mln 894 tys. osób (z czego 95% 
stanowili Polacy). 

Ogromną  rolę  w  organizowaniu  osadnictwa  odegrały  obie  partie  robotnicze,  a  zwłaszcza  PPR. 

Przeprowadzono  na  szeroką  skalę  akcję  osadniczą;  do  pracy  w  komitetach  przesiedleńczych 
kierowano  najlepszych  członków  partii.  Znajdowali  się  oni  również  w  grupach  wyjeżdżających 
osadników. 

Od pierwszych dni po wyzwoleniu na Ziemie Odzyskane udawały się również grupy kolejarzy, 

łącznościowców,  specjalne  ekipy  fachowców  wysyłane  przez  zakłady  pracy  (tzw.  akcja 
patronacka).  Bardzo  ważną  rolę  odgrywały  grupy  operacyjne  Komitetu  Ekonomicznego  Rady 
Ministrów, których zadaniem było przejęcie i uruchomienie zakładów przemysłowych. 

Akcję  osadniczą  utrudniały  m.in.  katastrofalne  zniszczenia.  Ponadto  ziemie  te  stanowiły  przez 

dłuższy czas bezpośrednie zaplecze frontu. Na niektórych terenach podjęło działalność podziemie 
pohitlerowskie,  grupy  tzw.  wilkołaków  (Wehrwolf).  Nie  zawsze  też  dobrze  od  początku  układało 
się  współżycie  różnych  grup  osadników.  Stworzenie  nowego  społeczeństwa  wymagało  czasu,  a 
przede  wszystkim  normalizacji  sytuacji.  Władze  państwowe  i  partyjne  podejmowały  w  tym  celu 
szereg skutecznych działań. 

W zagospodarowaniu ZO szczególną rolę odegrało ludowe Wojsko Polskie, które rozminowało i 

oczyściło  z  rozmaitego  rodzaju  pocisków  ponad  3  min  ha  ziemi,  tj.  blisko  ⅓  całego  terenu  tych 
ziem,  niosąc  również  bardzo  wydatną  pomoc  w  odbudowie  dróg,  linii  kolejowych,  mostów 
kolejowych i drogowych. Dużą część tego typu prac wykonali również żołnierze radzieccy, m.in. 
rozminowali oni porty w Gdańsku i Szczecinie. 

W  kwietniu  1945  r.  została  utworzona  –  na  mocy  rozkazu  Naczelnego  Dowództwa  WP  – 

specjalna Dywizja Rolno-Gospodarcza w składzie 6 pułków, która przejęła i zagospodarowała na 
Pomorzu Zachodnim 255 majątków o obszarze ponad 111 tys. ha wraz ze znajdującymi się w nich 
obiektami przemysłu rolnego. W czerwcu 1945 r. zainicjowano osadnictwo wojskowe (dla 40 tys. 
rodzin),  na  które  przeznaczono  12  powiatów  nadgranicznych,  położonych  wzdłuż  Odry  i  Nysy 
Łużyckiej. 

Dokonano  wreszcie  –  zgodnie  z  koncepcją  osadnictwa  lansowaną  przez  PPR  –  zasadniczej 

przebudowy struktury agrarnej na Ziemiach Odzyskanych. 
 

e.  Podstawowe reformy spoleczno-ekonomiczne – reforma rolna i nacjonalizacja przemysłu 

 

Zasadnicze wytyczne dla przeprowadzenia zmian w stosunkach agrarnych nakreślone zostały w 

Manifeście PKWN. Przeprowadzenie reformy rolnej m.in. było w Manifeście uzasadnione potrzebą 
przyśpieszenia  odbudowy  kraju  i  zaspokojenia  „odwiecznego  pędu  chłopstwa  pracującego  do 

ziemi”.  Podstawowym  celem  reformy  była  przebudowa  w  Polsce  ustroju  rolnego  –  likwidacja 
własności obszarniczej jako reliktu feudalnego, z którym nie zdołała się uporać II Rzeczpospolita – 
i w następstwie – uwłaszczenie i upełnorolnienie chłopstwa małorolnego i robotników rolnych. Tak 
pojęta,  radykalna  reforma  rolna,  mająca  charakter  rewolucji  agrarnej,  musiała  się  dokonać  przy 
aktywizacji politycznej i współdziałaniu w jej przeprowadzeniu szerokich mas chłopskich. 

Tymczasem  radykalizm  społeczny  chłopstwa,  czerpiący  swe  tradycje  z  antyobszarniczych  i 

antysanacyjnych  wystąpień  wsi  w  okresie  międzywojennym  i  z  lat  dawniejszych,  uległ  w  latach 
1939-1944  pewnemu  osłabieniu,  co  wywołane  było  specyficzną  atmosferą  wojny  i  okupacji;  w 
sytuacji, gdy całemu narodowi zagrażała biologiczna zagłada, na drugi plan schodziły zadawnione, 
tradycyjnie nurtujące masy antagonizmy społeczne. W nowej więc sytuacji, po wyzwoleniu, przed 
czynnikami  radykalnymi  i  rewolucyjnymi  –  przede  wszystkim  przed  PPR  –  stało  zadanie 
rozbudzenia  niejako  na  nowo  antyobszarniczego,  oddanego  ruchu  chłopskiego.  Jednocześnie 
należało  się  postarać  o  jak  najszybsze  wydanie  odpowiednich  aktów  ustawodawczych  jako 
podstawy prawnej dla przeprowadzenia reformy rolnej. 

W  myśl  koncepcji  PPR  podstawowym  czynnikiem,  realizującym  tę  reformę,  miały  stać  się 

komitety  podziału  ziemi,  złożone  z  robotników  rolnych  i  małorolnych  chłopów,  a  więc  czynnik 
społeczny.  Przeciwko  przekazaniu  reformy  rolnej  w  ręce  czynnika  społecznego  wystąpił  jednak 
ówczesny  kierownik resortu rolnictwa i reform rolnych w PKWN, Andrzej Witos (brat przyrodni 
wybitnego  przywódcy  ruchu  ludowego  Wincentego  Witosa),  który  stanął  na  stanowisku  jej 
przeprowadzenia poprzez aparat administracyjny. 

Spór zakończył się kompromisowo. 15 sierpnia 1944 r. KRN zatwierdziła jednomyślnie dekret 

PKWN o utworzeniu Urzędów Ziemskich (wojewódzkich i powiatowych), których zadaniem było 
przeprowadzenie  reformy.  Wyłączone  z  administracji  ogólnej,  podporządkowane  zostały  one 
bezpośrednio  resortowi  rolnictwa  i  reform  rolnych,  który  określać  miał  zakres  ich  działalności  i 
politykę.  Obok  dekretu  przyjęta  została  rezolucja  wniesiona  przez  PPR,  poparta  przez  większość 
przedstawicieli PPS i SL, przewidująca kontrolę społeczną nad działalnością Urzędów Ziemskich, 
którą sprawować miały komisje ziemskie działające przy radach narodowych. W skład tych komisji 
wejść  mieli  chłopi  bezrolni,  małorolni  i  średniorolni  oraz  fachowcy  z  dziedziny  rolnictwa  oraz 
przemysłu rolnego. 

Bezpośrednio po uchwaleniu dekretu o organizacji Urzędów Ziemskich rozwijała się polityczna 

akcja na rzecz przeprowadzenia reformy, inspirowana głównie przez PPR i radykalnych ludowców. 
Rezolucje  w  tym  kierunku  podejmowały  również  komitety  robotników  folwarcznych.  W  tej 
atmosferze  ukazał  się  6  września  1944  r.  dekret  PKWN  o  reformie  rolnej  zaakceptowany  przez 
KRN. Po dyskusji zgodzono się na ustalenie w dekrecie jedynie górnej granicy nadziału, ustalając 
ją  na  5  ha,  pomijając  całkowicie  sprawę  granicy  dolnej,  stanowiącej  główny  przedmiot  sporu. 
Dolna  granica  miała  być  uzależniona  od  liczby  uprawnionych  i  zapasu  ziemi  w  danym  rejonie,  a 
więc w drodze praktyki. 

Zaznaczyć trzeba, że PPR szła raczej w kierunku mniejszych nadziałów w celu objęcia reformą 

możliwie jak największej liczby uprawnionych. Czynnik polityczny górował więc w tej koncepcji 
zdecydowanie  nad  ekonomicznym,  chodziło  o  to,  ażeby  poprzez  objęcie  reformą  jak 
najliczniejszych  mas  chłopskich  związać  je  trwale  z  nowym  ustrojeni,  z  nową  rzeczywistością 
polityczną. 

Z uwagi na mały stosunkowo zapas ziemi przeznaczony do parcelacji niektórzy przedstawiciele 

S L wysunęli koncepcję objęcia reformą gospodarstwa już od 35 ha wzwyż, co jednak spotkało się 
ze zdecydowanym sprzeciwem PPR, PPS i większości przedstawicieli SL, był to bowiem pomysł 
mocno ryzykowny, mogący spowodować przejście na pozycje reakcyjne już nie tylko obszarników, 
ale także znacznej części bogatych chłopów. 

Ostatecznie dekret PKWN postanawiał, że reformie rolnej podlegają majątki o obszarze powyżej 

100  ha  powierzchni  bądź  50  ha  użytków  rolnych,  natomiast  na  terenach  trzech  województw 
zachodnich  –  poznańskiego,  pomorskiego  i  śląskiego  –  powyżej  100  ha,  bez  względu  na  ilość 

użytków rolnych. Na cele reformy rolnej miały przejść nadto nieruchomości ziemskie, stanowiące: 
a)  własność  skarbu  państwa,  b)  własność  obywateli  Rzeszy  Niemieckiej  i  obywateli  polskich 
narodowości  niemieckiej,  c)  własność  osób  skazanych  prawomocnie  za  zdradę  stanu,  za 
kolaborację z okupantem ze szkodą dla państwa lub ludności polskiej, d) nieruchomości ziemskie 
skonfiskowane z jakichkolwiek innych przyczyn. 

Dekret postanawiał następnie, że o prawnym położeniu nieruchomości ziemskich należących do 

Kościoła katolickiego, względnie innych wyznań, zadecyduje Sejm Ustawodawczy. 

Jak  łatwo  dostrzec,  dekret  skierowany  był  przede  wszystkim  przeciwko  klasie  ziemiańskiej, 

przeciwko  obszarnictwu,  jako  najbardziej  reakcyjnej  części  społeczeństwa,  której  istnienie 
zaciążyło  tak  mocno  na  obliczu  państwa  w  okresie  międzywojennym.  Jednocześnie  jednak  obok 
aspektu  społecznie  radykalnego  cechował  dekret  aspekt  radykalny  w  sensie  narodowym. 
Przewidywano bowiem przejęcie całej niemieckiej własności na ziemiach polskich, co spotkało się 
z  powszechną  aprobatą  jako  akt  naprawy  krzywd,  popełnionych  wobec  narodu  polskiego  przez 
zachodniego sąsiada w czasie jego wielowiekowego „parcia na wschód” („Drang nach Osten”). 

Obszar  gospodarstw  nowo  powstałych,  jak  i  karłowatych  uzupełnionych  nowym  nadziałem 

ziemi,  nie  mógł  przekraczać  5  ha  ziemi  średniej  jakości  a  w  przypadku  gospodarstw  ogrodniczo-
warzywniczych – 2 ha. Zasadą reformy była jej powszechność, oznaczająca prawo do skorzystania 
z niej wszystkich uprawnionych. Jednak na terenach wyzwolonych w 1944 r. było to możliwe do 
zrealizowania  tylko  częściowo  z  uwagi  na  mały  zapas  ziemi  –  w  Rzeszowskim  dla  10-15% 
uprawnionych,  na  Lubelszczyźnie  i  Białostocczyźnie  w  nieco  wyższym  procencie.  Dekret 
zapowiadał,  że  dalsze  nadziały  ziemi  nastąpią  po  całkowitym  wyzwoleniu  wszystkich  ziem 
polskich.  Wysokość  cen  ziemi  określono  dla  nabywców  z  reformy  rolnej  na  bardzo  niskim 
poziomie,  ustalając  zarazem  bardzo  dogodne  warunki  spłat.  Nadawało  to  reformie  prawdziwie 
ludowy charakter. Cena ziemi sięgała wysokości przeciętnego rocznego urodzaju z danego obszaru, 
a  więc  15  cetnarów  metrycznych  żyta  za  l  ha  ziemi  III  klasy.  Nabywający  ziemię  wpłacali  przy 
obejmowaniu  gospodarstwa  10%  ceny  kupna  (wpłata  ta  mogła  zostać  odroczona  na  okres  3  lat), 
resztę  zaś  należności  w  ratach,  rozłożonych  na  10-20  lat.  Dekret  przewidywał  również  podział 
między chłopów inwentarza martwego i żywego z rozparcelowanych majątków. 

Postanowienia  dotyczące  reformy  rolnej  nie  przewidywały  żadnego  odszkodowania  dla 

wywłaszczonych  obszarników.  Mogli  oni  natomiast  otrzymać  samodzielne  gospodarstwa  poza 
obrębem  wywłaszczonego  majątku  w  rozmiarach  przewidzianych  dekretem,  tj.  do  5  ha  lub 
korzystać z zaopatrzenia miesięcznego w wysokości uposażenia urzędnika państwowego VI grupy, 
a  więc  średnio  sytuowanego,  skoro  istniało  wówczas  w  Polsce  dwanaście  grup  urzędników. 
Zaopatrzenie to mogło być podwyższone dla osób, które wyróżniły się w walce z okupantem. 

Dekret ustalał bardzo krótkie terminy realizacji parcelacji. Dnia 20 grudnia nabywcy zostali już 

w  olbrzymiej  większości  wprowadzeni  przez  Urzędy  Ziemskie  w  posiadanie  nabytych  parceli  i 
otrzymali tytuły własności. Realizacja reformy odbywała się w warunkach ostrej walki politycznej, 
przy  czynnym  niejednokrotnie  przeciwdziałaniu  elementów  reakcyjnych  i  sabotowaniu  jej  ze 
strony  części  konserwatywnie  usposobionego  aparatu  administracyjnego.  Jej  przeprowadzenie 
przyczyniło  się  jednak  do  istotnych  zmian  w  układzie  sił  politycznych  i  klasowych  na  korzyść 
obozu  ludowo-demokratycznego.  Obóz  PKWN  pozyskał  tą  drogą  poważną  część  chłopstwa, 
zwłaszcza biedoty wiejskiej. 

Kontynuacja  reformy  rolnej  na  terenach  wyzwolonych  w  1945  r.  przebiegała  już  w  bardziej 

sprzyjających  warunkach,  przy  znacznie  większej  aktywności  klasy  robotniczej  i  mas  chłopskich. 
Władze Polski Ludowej w wyniku doświadczeń, uzyskanych w pierwszej fazie reformy, wydały 17 
stycznia  1945  r.  szereg  poprawek  do  dekretu  z  6  września  roku  ubiegłego.  Uwzględniono  m.  in. 
potrzeby nadziału ziemi dla chłopów średniorolnych, obarczonych dużą rodziną oraz konieczność 
konfiskaty ziemi osób skazanych za przestępstwa przewidziane w dekrecie O ochronie państwa z 
30 października 1944 r. 

Ogólnie biorąc okres realizacji reformy na terenach nowo wyzwolonych był jeszcze krótszy niż 

w  Polsce  wschodniej  i  trwał  4-6  tygodni.  W  jej  przeprowadzeniu  duży  udział  miała  klasa 
robotnicza. W brygadach robotniczych działających w tej akcji uczestniczyło 8 tys. robotników, z 
czego  ok.  4  tys.  członków  PPR.  Aktywność  chłopstwa  ujawniła  się  przede  wszystkim  w 
województwach  centralnych,  szczególnie  w  województwie  kieleckim,  oraz  w  szeregu  powiatów 
województw – warszawskiego, łódzkiego i krakowskiego. Najmniej aktywny był udział chłopstwa 
w województwie poznańskim i pomorskim, gdzie liczba chłopów uprawnionych do korzystania z 
reformy  rolnej  była  niewielka,  a  najwięcej  otrzymali  robotnicy  folwarczni.  Wystąpiło  tu  nawet 
zjawisko  niechęci  robotników  rolnych  do  brania  ziemi  z  reformy  rolnej,  a  nawet  miały  miejsce 
wypadki  zrzekania  się  już  otrzymywanych  nadziałów.  Wynikało  to  w  dużej  mierze  z  odmiennej, 
niż  w  Polsce  centralnej,  struktury  agrarnej.  W  tych  województwach  wykształciła  się  wielka 
własność  ziemska  typu  kapitalistycznego,  z  minimalnymi  pozostałościami  feudalnych  form 
wyzysku  robotnika  rolnego,  którego  położenie  zbliżone  było  do  pozycji  społecznej  proletariatu 
miejskiego. Taki robotnik rolny nie dążył już często do zdobycia własnej gospodarki, zadowalając 
się,  lepszą  niż  w  innych  częściach  Polski,  dotychczasową  pozycją  socjalną.  Dlatego  też  w 
województwach  zachodnich  określono  znacznie  większy  areał  działek  osadniczych  aniżeli  w 
pozostałych województwach. Górną granicę nadziału dla parcelanta podniesiono tu z 5 do 7 ha. 

W połowie 1945 r. po powstaniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej i dojściu do głosu 

czynników politycznych związanych z Mikołajczykiem (zob. niżej) doszło do prób zahamowania i 
wypaczenia rewolucyjnego charakteru reformy.  Znalazło to wyraz w szeroko rozwiniętej przez te 
sfery kampanii propagandowej na rzecz „poprawienia” reformy rolnej oraz utrzymania na Ziemiach 
Odzyskanych  starej  struktury  agrarnej.  Według  tych  koncepcji  zachowane  miały  tam  zostać 
wszystkie  gospodarstwa  w  kategoriach  od  5  do  100  ha  a  folwarki  miały  być  podzielone  na 
gospodarstwa o przeciętnej powierzchni 30 ha. 

Po  powrocie  Mikołajczyka  uległa  również  ożywieniu  akcja  zmierzająca  do  reprywatyzacji 

niektórych  majątków  na  ziemiach  dawnych  pod  najrozmaitszymi  pozorami.  Akcja  ta,  choć  nie 
przybrała zbyt wielkich rozmiarów i objęła głównie folwarki o obszarze poniżej 100 ha, wywołała 
jednak  nastroje  niepokoju  i  niepewności  wśród  części  parcelantów.  Spotkała  się  też  z  energiczną 
kontrakcją  PPR  i  całego  bloku  rewolucyjno-demokratycznego,  która  doprowadziła  do  ogłoszenia 
uchwały Komisji Porozumiewawczej Stronnictw Demokratycznych (l l VIII 1945) stwierdzającej, 
że żaden chłop, który objął działkę z reformy rolnej, nie może być z niej usunięty. 

Podstawowa  część  ziemi  obszarniczej  na  ziemiach  dawnych  uległa  parcelacji  w  latach  1944-

1945. W okresie późniejszym (1946-1949) parcelowano już przeważnie tylko pojedyncze majątki, 
obsadzając dodatkowo wolne jeszcze działki. Do l stycznia 1949 r. przejęto na cele reformy ogółem 
9707  obiektów  o  łącznym  obszarze  3  485  600  ha,  z  czego  rozparcelowano  l  mln  210  tys.  ha, 
wyłączono  zaś  spod  parcelacji  l  306  300  ha  ziemi  na  różne  cele  użyteczności  publicznej,  jak 
szkolnictwo  zawodowe  i  ogólne,  wreszcie  na  Państwowe  Gospodarstwa  Rolne.  W  posiadaniu 
Państwowego  Funduszu  Ziemi  pozostało  734  600  ha.  przeznaczonych  na  powiększenie  PGR,  dla 
spółdzielni produkcyjnych, samorządu terytorialnego, administracji lasów państwowych itd. Należy 
dodać,  że  w  ręce  chłopskie  przeszło  nadto  na  ziemiach  dawnych  w  tym  okresie  736  tys.  ha  ziem 
poniemieckich  oraz  ok.  400  tys.  ha  ziem  po  ludności  ukraińskiej  repatriowanej  do  ZSRR.  Na 
Ziemiach Odzyskanych osadnicy uzyskali 3 685 600 ha ziemi. 

W  wyniku  reformy  rolnej  powstało  w  Polsce  814  tys.  nowych  gospodarstw  (466  900  na 

Ziemiach  Odzyskanych,  347  100  na  ziemiach  dawnych)  a  254  400  upełnorolniono.  Przeciętna 
wielkość  nowo  utworzonego  gospodarstwa  wynosiła  na  ziemiach  dawnych  –  5,4  ha,  na 
odzyskanych – 7,9 ha. Szacuje się, że po wojnie ponad ¼ ogółu gospodarstw w Polsce powstała w 
wyniku reformy rolnej i osadnictwa na Ziemiach Odzyskanych. 

Do  podstawowych  konsekwencji  reformy  zaliczyć  należy:  likwidację  obszarnictwa  jako  klasy 

społecznej, unicestwienie skutków niemieckiej działalności kolonizacyjnej i wreszcie – złagodzenie 
głodu ziemi wśród chłopstwa i jego „ześredniaczenie”; obszar ziemi ornej przypadający na głowę 
ludności rolniczej wzrósł z 0,96 ha w 1931 r. do 1,44 ha w 1949 r. a więc o 50%. 

Trzeba wreszcie zaznaczyć, że niezależnie od realizacji poprzez reformę podstawowych zadań o 

charakterze  demokratycznym,  poważne  znaczenie  dla  dalszej  ewolucji  rolnictwa,  już  w  kierunku 
socjalistycznym,  miało  utworzenie  w  ramach  owej  reformy  sieci  państwowych  gospodarstw 
rolnych, obejmujących ok. 12% użytków rolnych oraz przejęcie przez państwo 3,5 min ha lasów i 
ponad 1050 obiektów przemysłu rolnego. 

* 

*    * 

Drugą  z  podstawowych  reform  decydujących  o  kierunku  rozwoju  Polski,  równej  wagi  dla 

umocnienia  władzy  ludowej  i  nadania  określonego  kierunku  dalszym  przeobrażeniom  społeczno-
politycznym  w  powojennej  Polsce  –  była  nacjonalizacja  kluczowych  gałęzi  przemysłu.  Ażeby 
wyjaśnić  jej  genezę,  trzeba  przypomnieć,  że  wraz  z  wyzwoleniem  rozpoczął  się  na  ziemiach 
polskich  proces  rewolucji  społecznej,  przy  czym  jednym  z  jego  głównych  przejawów  było 
przejmowanie przez klasę robotniczą i zabezpieczanie na rzecz państwa wielkich fabryk i zakładów 
przemysłowych. 

Zadanie to wykonywały niemal we wszystkich przedsiębiorstwach komitety fabryczne, których 

część  powstała  z  inicjatywy  partii  robotniczych  i  związków  zawodowych,  jeszcze  w  okresie 
okupacji  lub  w  przeddzień  wyzwolenia,  większość  zaś  dopiero  w  momencie  wyzwolenia  kraju. 
Wiele  fabryk  ocalało  tylko  dzięki  czujności  i  odwadze  komitetów  fabrycznych,  które  w  okresie 
okupacji  sabotowały  wywóz  i  rozbiórkę  maszyn,  ochraniały  zakłady  przed  wysadzeniem  ich  w 
powietrze,  ukrywały  dla  przemysłu  polskiego  wiele  narzędzi  i  surowców.  Były  one  również 
niejednokrotnie  inicjatorami  i  organizatorami  akcji  uruchamiania  fabryk  w  pierwszych  dniach  po 
wyzwoleniu.  Tę  ostatnią  rolę  wypełniały  również  wspomniane  już  grupy  operacyjne  do  spraw 
przemysłu. 

Jako jedno z najpilniejszych zadań w dziedzinie ekonomicznej uważano ustalenie odpowiednich 

form współpracy komitetów fabrycznych z tworzącą się władzą przemysłową. Znalazło to wyraz w 
decyzji PKWN o powoływaniu trzyosobowych tymczasowych zarządów zakładów fabrycznych, w 
skład  których  wchodził  jako  przewodniczący  zarządu  dyrektor  fabryki  oraz  dwaj  członkowie  – 
delegat  rady  zakładowej  i  przedstawiciel  miejscowej  rady  narodowej.  Takie  trzyosobowe 
kierownictwo miało kojarzyć w swym składzie czynnik fachowy, reprezentowany przez dyrektora, 
czynnik  społeczny  –  wyrażający  interesy  załogi  oraz  czynnik  polityczny,  nadający  pracy  zakładu 
kierunek  zgodny  z  ogólnymi  tendencjami  polityki  gospodarczej  państwa  ludowego.  W  dalszych 
poczynaniach  partie  robotnicze  –  PPR  i  PPS  –  rozwinęły  szeroką  akcję,  zmierzającą  do 
podporządkowywania  komitetów  fabrycznych  i  rad  zakładowych  jednemu  ośrodkowi 
organizacyjnemu – związkom zawodowym. 

Z  końcem  lutego  1945  r.  Ministerstwo  Przemysłu  poprzez  utworzone  centralne  zarządy  i 

zjednoczenia 

przemysłowe 

rozpoczęło 

przekształcanie 

zarządów 

tymczasowych 

w 

podporządkowane  jednostkom  nadrzędnym  dyrekcje  fabryk.  W  tym  samym  mniej  więcej  czasie 
Komisja Centralna Związków Zawodowych (KCZZ) przedłożyła rządowi projekt dekretu o radach 
zakładowych,  który  jednak  –  wskutek  różnych  trudności  –  wszedł  w  życie  dopiero  w  maju  tegoż 
roku. Dekret ten zamykał pierwszy okres tych wszystkich przeobrażeń, w wyniku których wielki i 
średni przemysł przeszedł na zawsze w ręce narodu. 

W  miesiącach  letnich  i  jesienią  1945  r.,  bezpośrednio  po  przyjeździe  Mikołajczyka,  miały 

miejsce  próby  reprywatyzacji  fabryk.  Ułatwiał  je  brak  prawnego  zabezpieczenia  tych  przemian 
społeczno-ustrojowych,  które  dokonały  się  już  w  przemyśle,  a  mianowicie  –  brak  ustawy  o 
nacjonalizacji.  Zarówno  ta  okoliczność,  jak  i  oddolne  żądania  załóg  fabrycznych  skłoniły  PPR  i 
PPS  do  wystąpienia  w  końcu  1945  r.  z  inicjatywą  wydania  tego  typu  ustawy,  co  zresztą 
zadeklarowano  już  na  I  Kongresie  Związków  Zawodowych  w  listopadzie  1945  r.  W  wydaniu 
ustawy o nacjonalizacji przemysłu partie obozu demokratycznego, z PPR na czele, widziały prawne 
usankcjonowanie  rewolucyjnych  przeobrażeń  już  dokonanych  w  przemyśle  i  tym  samym  ważny 
czynnik normalizacji stosunków politycznych i gospodarczych w kraju. 

Rządowy  projekt  ustawy  o  nacjonalizacji,  opracowany  na  wniosek  PPR  i  PPS,  oparty  był  na 

czterech  następujących  zasadach:  przejęcia  na  własność  państwa  wszelkiego  mienia 
poniemieckiego w trybie konfiskaty; przejęcia przez państwo, za odszkodowaniem, przedsiębiorstw 
zatrudniających  powyżej  50  pracowników  na  jedną  zmianę,  mających  kluczowe  znaczenie  dla 
gospodarki narodowej; przekazania przez państwo samorządowi terytorialnemu lub spółdzielczości 
przedsiębiorstw,  opartych  wyłącznie  lub  głównie  na  miejscowych  surowcach  i  produkujących 
przede wszystkim dla potrzeb lokalnych; zwrotu właścicielom tych przedsiębiorstw, które w dniach 
wyzwolenia  kraju  objął  tymczasowy  zarząd  państwowy,  które  jednak  na  mocy  ustawy  nie 
podlegały nacjonalizacji. 

Głównym oponentem ustawy o nacjonalizacji przemysłu, wniesionej pod obrady KRN w dniach 

2-3 stycznia 1946 r., było kierowane przez Mikołajczyka Polskie Stronnictwo Ludowe. Atakowało 
ono  dwa  postanowienia  projektu  ustawodawczego,  a  mianowicie  –  zakres  nacjonalizacji  i  zasadę 
odszkodowań. 

W  szczególności  domagało  się  PSL  podniesienia  dolnej  granicy  dla  nacjonalizowanych 

zakładów  z  50  do  100  robotników,  zatrudnionych  na  jedną  zmianę.  Oznaczało  to  w  zasadzie 
wyłączenie spod nacjonalizacji całego przemysłu średniego. W praktyce  natomiast zachowano by 
prywatną  własność  prawie  całych  działów  wytwórczości  przemysłowej,  takich  jak  przemysł 
elektrotechniczny,  garbarski,  drzewny,  konfekcyjny  i  papierniczy,  w  których  w  ówczesnej  Polsce 
dominowały  przedsiębiorstwa  średnie.  Uniknęłoby  nacjonalizacji  40%  spośród  ogółu 
przedsiębiorstw  przewidzianych  ustawą  projektowaną  przez  partie  robotnicze,  zatrudniających 
ponad  l  min  ludzi.  Równocześnie  zostałby  w  dużej  mierze  uratowany  stan  posiadania  polskiej 
narodowej burżuazji, która lokowała swe kapitały przede wszystkim w przemyśle średnim, podczas 
gdy  w  wielkiej  wytwórczości  przemysłowej,  której  upaństwowienia  PSL  nie  kwestionowało, 
przeważał kapitał obcy. 

Odrzucanie  przez  to  stronnictwo  zasady  wszelkiego  odszkodowania  dla  wywłaszczonych 

przemysłowców  było  zjawiskiem  pozornie  paradoksalnym,  gdyż  stawiało  ono  PSL  na  pierwszy 
rzut oka w rzędzie sił bardziej radykalnych od obu partii robotniczych. W istocie rzeczy jednak był 
to  po  prostu  chwyt  demagogiczny.  Zgadzając  się  na  wypłacenie  odszkodowań  zagranicznym 
kapitalistom,  projektodawcy  ustawy  chcieli  wytrącić  broń  z  ręki  reakcyjnym  i  antypolskim 
ośrodkom na Zachodzie, pomawiającym Polskę o łamanie prawa międzynarodowego. Odrzucenie 
tej zasady mogłoby stanowić pretekst do gospodarczego izolowania Polski od krajów zachodnich. 
Tymczasem  polityka  PSL  właśnie  zmierzała  do  skomplikowania  sytuacji  międzynarodowej 
państwa  polskiego,  usiłowała  doprowadzić  do  bezpośredniego  zaangażowania  mocarstw 
zachodnich do walki przeciwko upaństwowieniu przemysłu, ażeby drogą zewnętrznego nacisku na 
rząd spowodować w ogóle odłożenie całej reformy. 

PPR  i  PPS  stały  na  stanowisku  wypłacenia  ekwiwalentu  byłym  zagranicznym  posiadaczom 

fabryk,  jednak  w  takiej  wysokości  i  na  takich  warunkach,  które  by  nie  zahamowały  tempa 
odbudowy  i  rozwoju  gospodarki  kraju.  Trzeba  nadto  pamiętać,  że  spłatą  odszkodowań  miała  być 
objęta jedynie V? przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji. Wynikało to stąd, że wyłączono od 
tej zasady wszystkie przedsiębiorstwa przemysłowe znajdujące się na terenie Ziem Odzyskanych a 
nadto te wszystkie przedsiębiorstwa, leżące na ziemiach dawnych, które były kontrolowane przez 
kapitał  niemiecki,  dalej  stanowiące  własność  osób,  które  zbiegły  do  nieprzyjaciela,  wreszcie  tzw. 
majątek opuszczony, którego właściciele lub ich bezpośredni spadkobiercy zginęli w czasie wojny. 

Zasada  odszkodowań  dla  zagranicznych  kapitalistów  została  faktycznie  zrealizowana 

wieloetapowe,  w  okresie  10-15  lat  powojennych,  w  drodze  dwustronnych  umów  z 
zainteresowanymi państwami kapitalistycznymi. 

Ostatecznie  jednak  PSL,  nie  chcąc  uchodzić  za  stronnictwo  wsteczne,  w  trzecim  czytaniu 

głosowało  na  rzecz  uchwalenia  ustawy.  Obie  reformy  –  nacjonalizacja  przemysłu  wielkiego  i 
średniego  oraz  reforma  rolna  –  miały  decydujące  znaczenie  w  procesie  przekształceń  struktury 
społecznej. Były rewolucyjnymi aktami władzy ludowej i stanęły u podstaw formowania się ustroju 

socjalistycznego. Reforma rolna zniosła ziemiaństwo jako klasę, poprawiła strukturę  gospodarstw 
chłopskich,  przyczyniła  się  do  likwidacji  przeludnienia  agrarnego  i  głodu  ziemi  na  wsi. 
Nacjonalizacja  przemysłu  doprowadziła  do  likwidacji  burżuazji  jako  klasy  i  radykalnie  zmieniła 
sytuację  robotników.  Zmiany  te  były  tym  głębsze,  że  równolegle  z  omawianymi  tu  reformami 
przebiegały  reformy  ustroju  politycznego,  stwarzające  prawne  podstawy  władzy  ludowej, 
proklamujące  powszechne  prawo  do  pracy,  ochrony  zdrowia  i  opieki  społecznej,  wprowadzające 
nowy system instytucji politycznych, administracyjnych, socjalnych i kulturalnych. 
 

f.  Walka polityczna z reakcyjnym podziemiem i siłami legalnej opozycji 

 

Utrwalanie  władzy  ludowej  i  budowa  zrębów  nowej  państwowości  dokonywały  się  w  ostrej 

walce politycznej z siłami reakcyjnymi. W walce tej siły rewolucyjnej lewicy, którym przewodziła 
PPR, znajdowały się w ofensywie, siły zaś związane z obozem londyńskim w wyraźnym odwrocie. 
Wzmiankowany  już  poprzednio  rozłam  na  emigracji  i  wyjście  ludowców  z  rządu  emigracyjnego 
przyczyniło się również w kraju do pogłębienia tarć w tym obozie. Porozumienie moskiewskie, w 
wyniku którego weszła do Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej grupa liberalnych polityków 
burżuazyjnych  i  drobnomieszczańskich  z  Mikołajczykiem  na  czele,  nie  zmieniło  zasadniczego 
charakteru władzy w kraju, której trzonem były nadal siły związane z rewolucyjną lewicą. 

Powrót byłego premiera rządu emigracyjnego do kraju wzmógł jednak nadzieje sił o orientacji 

prozachodniej, nastawionych konserwatywnie i tradycjonalistycznie, na możliwość przechwycenia 
władzy  przez  prawicę  społeczną  i  zahamowania  procesu  rewolucyjno-demokratycznych  reform. 
Siły  te  w  różnych  miastach  Polski  zgotowały  Mikołajczykowi  owacyjne  powitania,  które 
przekształciły  się  w  manifestacje  o  charakterze  antyrządowym.  Najgroźniejsze  ze  wszystkich 
poczynań  obozu  konserwatywnego  były,  próby  reprywatyzacji  majątków  ziemskich  i  zakładów 
produkcyjnych, które podkopywały wiarę w siłę i trwałość władzy ludowej, wzmagały niepewność 
wśród elementów wahających się i osłabiały dynamizm działania sił rewolucyjnych. 

Jednocześnie nastąpiło przegrupowanie sił politycznych. Porozumienie moskiewskie pozwalało 

zwolennikom  Mikołajczyka  zalegalizować  własne  stronnictwo,  które  w  kilka  tygodni  później  w 
końcu sierpnia 1945 r., dla odróżnienia od lewicowego SL, przemianowali na Polskie Stronnictwo 
Ludowe  (PSL).  Legalne  możliwości  działania  uzyskało  również  Stronnictwo  Pracy  (SP)  Karola 
Popielą.  Rozwiązała  się  natomiast  Rada  Jedności  Narodowej,  stanowiąca  polityczną  organizację 
stronnictw popierających dotąd rząd londyński. Nastąpiła także likwidacja Delegatury tego rządu. 
RJN  w  ostatniej  swej  uchwale  orzekła,  że  walka  o  zmianę  ustroju  powinna  toczyć  się  odtąd  na 
płaszczyźnie  opozycji  legalnej,  kierowanej  przez  Mikołajczyka.  Stanowisko  to  wypływało  z 
określonej  oceny  sytuacji  międzynarodowej  ze  strony  PSL  i  czynników  popierających  to 
stronnictwo. Natomiast czynniki skrajnie prawicowe liczyły na konflikt między ZSRR a państwami 
zachodnimi  i  możliwy  rychły  wybuch  nowej,  trzeciej  wojny  światowej  i  dlatego  pozostawały  w 
podziemiu.  Przywódcy  PSL  zakładali,  że  wojna  między  zwycięskimi  sojusznikami  jest  w 
najbliższej  przyszłości  wykluczona,  natomiast  o  układzie  sił  w  świecie  zadecyduje  przewaga 
ekonomiczna,  należąca  do  USA.  Skoro  zbrojna  interwencja  angloamerykańska  w  sprawie  Polski 
nie wchodziła w rachubę, należało obrać taktykę  kompromisu, podkreślając potrzebę przyjaznego 
współżycia  polsko-radzieckiego,  dążąc  przez  ewolucję,  legalnymi  środkami  do  stopniowego 
opanowania  aparatu  państwowego.  Według  przywódców  PSL  jedynym  zwłaszcza  realnym 
sposobem zdobycia władzy były wybory sejmowe, w których spodziewali się odnieść zwycięstwo. 
Dlatego  też  kierowali  cały  swój  wysiłek  na  odpowiednie  przygotowanie  się  do  wyborów, 
odsuwając na dalszy plan innego typu problematykę. 

Kierownictwo  tej  partii  dobrze  rozumiało,  że  z  braku  innych  zalegalizowanych  stronnictw 

burżuazyjnych wszystkie żywioły prawicowe oddadzą swe głosy w wyborach na rzecz PSL. Istniał 
pod  tym  względem  przykład  Węgier,  gdzie  zakaz  wystawienia  list  skrajnie  prawicowych 
doprowadził do głosowania całej prawicy na węgierski odpowiednik PSL, a mianowicie na Partię 

Drobnych  Rolników,  która  uzyskała  wskutek  tego  ok.  60%  głosów.  Zwolennicy  Mikołajczyka 
liczyli się z taką samą ewentualnością. 

Wśród stronnictw zalegalizowanych w lecie 1945 r. istniało jeszcze drugie stronnictwo stojące 

w zasadzie na gruncie systemu kapitalistycznego – Stronnictwo Pracy (SP). Jednak zgoda na jego 
zalegalizowanie została uzależniona od połączenia prawicowej grupy tego stronnictwa, kierowanej 
przez  Karola  Popielą,  z  grupą  demokratyczno-lewicową,  tzw.  grupą  „Zrywu”  z  Feliksem  Widy-
Wirskim  i  Zygmuntem  Felczakiem  na  czele.  SP  nabrało  wskutek  tego  dwoistego  charakteru,  co 
poderwało  możliwość  jego  wpływów  politycznych.  W  połowie  1946  r.  działacze  „Zrywu” 
opanowali  kierownictwo  stronnictwa  (grupa  Popielą  opuściła  wtedy  szeregi  tego  ugrupowania)  i 
pod  ich  kierownictwem  SP  istniało  jeszcze  do  1949  r.,  kiedy  to  włączyło  się  do  Stronnictwa 
Demokratycznego. 

Prawicowi  socjaliści  z  WRN  również  uznali  Rząd  Jedności  Narodowej  i  próbowali 

zalegalizować swoją organizację w tym celu, ażeby zyskać legalną płaszczyznę do walki z władzą 
ludową.  Usiłowania  te  zakończyły  się  jednak  niepowodzeniem,  wobec  czego  grupa  ta  z 
Zygmuntem Żuławskim na czele próbowała utworzyć nową partię pod nazwą Polska Partia Socjal-
Demokratyczna (PPSD). Gdy i to się nie powiodło, Żuławski wezwał członków podziemnej PPS-
WRN  do  wstępowania  w  szeregi  odrodzonej  PPS,  celem  opanowania  poszczególnych  ogniw  tej 
partii  i  zmiany  jej  oblicza  politycznego  w  kierunku  typowo  reformistycznym.  Nie  powiodły  się 
również  próby  legalizacji  Stronnictwa  Narodowego.  Prowadziła  ono  nadal  swą  działalność 
polityczną o charakterze antyludowym pozostając w podziemiu. 

Obok  podziemia  politycznego  istniało  w  kraju  podziemie  zbrojne  o  charakterze 

terrorystycznym. Po utworzeniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej w celu jego likwidacji 
(bądź  przynajmniej  ograniczenia  jego  rozmiarów)  został  wydany  2  sierpnia  1945  r.  dekret  o 
amnestii w stosunku do osób związanych z konspiracją prolondyńską. Skorzystało z niego ok. 42 
tys.  osób,  powracających  do  legalnego  życia:  prawie  wszyscy  członkowie  BCh,  znaczna  część 
akowców,  nieznaczna  natomiast  tylko  grupa  NSZ-owców.  Z  podziemia  wyszły  więc  przede 
wszystkim elementy ludowo-liberalne, reformistyczne i burżuazyjne, jak SL-Roch i BCh, SP, PPS-
WRN i znaczna część AK, zwłaszcza z jej dołowych ogniw. Ugrupowania te nie zaangażowały się 
zbrojnie przeciwko władzy ludowej. 

Nie  skorzystała  natomiast  z  amnestii  część  kadry  dowódczej  AK  i  odłamy  stojące  jeszcze 

znacznie bardziej od niej na prawo, jak NSZ i grupy politycznie bliskie tej organizacji. AK została 
wprawdzie w styczniu 1945 r. formalnie rozwiązana, ale rozkazy likwidacyjne nakazywały  ukryć 
broń i zachować zasadniczą sieć organizacyjną wraz z kadrami. Z części politycznie dobranej kadry 
akowskiej  zaczęto  tworzyć  organizację  „Nie”,  której  zadaniem  była  walka  dywersyjna  z  władzą 
ludową.  Organizacja  istniała  krótko;  już  w  maju  została  rozwiązana  jako  nieprzydatna.  W  jej 
miejsce, na bazie materialnej AK i z wykorzystaniem niektórych jej powiązań kadrowych, powstała 
(2 IX 1945) nowa organizacja nazwana Wolność i Niezawisłość (WiN). 

W  swych  enuncjacjach  politycznych  WiN  popierała  PSL  uważając  je  za  legalną  partię 

opozycyjną.  WiN  wychodziła  z  założenia,  że  tego  typu  legalna  opozycja  winna  być  wspierana  i 
niejako uzupełniana przez działalność antyrządową o charakterze konspiracyjnym. WiN w zasadzie 
odżegnywała  się  od  walki  zbrojnej  o  władzę,  jednak  w  praktyce  rozwijała  działalność 
terrorystyczną,  skierowaną  przeciwko  poszczególnym  funkcjonariuszom  aparatu  państwowego  i 
aktywniejszym członkom PPR. 

Podziemie  oparte  na  NSZ  miało  charakter  faszystowski  i  wysuwało  na  plan  pierwszy  w  swej 

działalności akcje typowo terrorystyczne i dywersyjne. Odrzuciło ono porozumienie moskiewskie i 
uznawało  nadal  rząd  Arciszewskiego.  Przede  wszystkim  jednak  liczyło  na  rychły  wybuch  nowej, 
trzeciej  wojny  światowej,  w  której  państwa  zachodnie,  wespół  z  uzależnionymi  teraz  od  siebie 
Niemcami  –  uderzą  na  Związek  Radziecki,  dokonując  zarazem  poprzez  swą  interwencję  zbrojną 
obalenia ustroju demokracji ludowej w Polsce i w innych krajach Europy  Środkowo-Wschodniej. 
Niezawodnym  środkiem  militarnym  do  pokonania  ZSRR  miała  być  –  zdaniem  tych  kół  –  broń 

atomowa  znajdująca  się  w  wyłącznym  posiadaniu  Amerykanów.  Skrajni  reakcjoniści,  bezsilni 
wobec  nowego  ustroju,  wiązali  jedyną  i  ostatnią  nadzieję  z  wojną,  nie  wierzyli  natomiast  w 
możliwości  zwycięstwa  wyborczego.  Nie  zamierzali  oni  czekać  z  założonymi  rękami  na  ową, 
oczekiwaną  przez  siebie  trzecią  wojnę  światową,  lecz  poprzez  skrajne  zaognienie  stosunków  w 
Polsce  dążyli  do  przyspieszenia  konfliktu  zbrojnego  anglosasko-radzieckiego.  Obok  oddziałów 
NSZ  istniało  wówczas  w  Polsce  szereg  innych,  mniejszych  ugrupowań  konspiracyjno-
terrorystycznych,  samodzielnych  organizacyjnie,  ale  zbliżonych  do  nich  pod  względem 
politycznym. 

Według  obliczeń  szacunkowych  oddziały  terrorystyczne  w  1946  r.  liczyły  około  60  tys.  ludzi. 

Dodać  do  tego  trzeba  ok.  6  tys.  członków  nacjonalistyczno-terrorystycznych  organizacji 
ukraińskich,  a  mianowicie  tzw.  Ukraińskiej  Powstańczej  Armii  (UPA)  i  Organizacji  Ukraińskich 
Nacjonalistów (OUN), które działały na południowo-wschodnich terenach przygranicznych. 

Działalnością  terrorystyczną  objęte  były  przede  wszystkim  województwa:  białostockie, 

lubelskie, rzeszowskie, warszawskie, krakowskie i kieleckie. W latach 1944-1947 bandy dokonały 
blisko 30 tys. napadów, zamordowały około 16 tys. działaczy lewicowych, m.in. z rąk ukraińskich 
nacjonalistów  poniósł  śmierć  wiceminister  obrony  narodowej  gen.  K.  Świerczewski.  Największa 
liczba napadów – 10 tys. – miała miejsce w 1946 r., najwięcej osób zamordowanych – ok. 8 tys. – 
było w 1945 roku. 

Spośród  najaktywniejszych  sił  kontrrewolucyjnych,  działających  w  ówczesnej  Polsce,  można 

zatem wyodrębnić, z punktu widzenia głoszonej przez nich taktyki, trzy zasadnicze kierunki: tzw. 
legalną  opozycję  (której  zasadniczy  trzon  stanowiło  PSL),  pokładającą  swoje  nadzieje  w 
zwycięstwie  wyborczym  i  do  tego  zasadniczego  celu  dostosowującą  całą  swoją  działalność 
polityczną;  część  podziemia,  która  głosiła  odrzucenie  walki  zbrojnej,  a  prowadzenie-  działań  o 
charakterze  politycznym;  faszystowsko-terrorystyczny  nurt  konspiracji,  traktujący  swą  akcję 
terrorystyczną jako jeden ze środków do wywołania wojny, która miała ostatecznie zadecydować o 
przyszłym  przewrocie  politycznym  w  kierunku  skrajnie  reakcyjnym.  Wszystkie  wymienione  tu 
kierunki nie działały w ścisłej od siebie izolacji, a przeciwnie – częstokroć ich działalność luźniej 
lub  ściślej  zazębiała  się  z  sobą.  Wszystkie  zmierzały  do  jednego  określonego  celu  –  obalenia 
władzy ludowej i bliżej lub dalej idącej odbudowy stosunków kapitalistycznych. 

Politycznym  i  militarnym  siłom  prawicy  przeciwstawiały  się  siły  bloku  lewicy  rewolucyjnej, 

którym  przewodziła  PPR,  oraz  partie  z  nią  współdziałające  –  PPS,  SL  i  SD.  Potem  dopiero  –  od 
połowy  1946  r.  –  przyłączyły  się  do  bloku:  grupa  secesyjna  z  PSL  oraz  Stronnictwo  Pracy.  PPR 
była  główną  siłą  motoryczną  budownictwa  ludowego  państwa  i  rewolucyjnych  przeobrażeń. 
Bojowa  i  ofiarna  działalność  jej  mas  członkowskich  była  czynnikiem  dynamizującym  wszystkie 
siły  rewolucyjno-demokratyczne,  które  zespalała  i  nadawała  rozmach  ich  działaniu.  PPR  była, 
stwierdzała to, partią marksistowską, kierowała się ideologią marksizmu-leninizmu. W codziennej 
pracy  masowo-politycznej  w  pierwszych  latach  po  wyzwoleniu  nie  wysuwała  haseł 
socjalistycznych,  akcentowała  natomiast  mocno  postulaty  radykalno-demokratyczne.  Tak  pojęta 
taktyka partii znajdowała odbicie zarówno w lutowym, jak i majowym plenum PPR w 1945 r., na 
których wskazywano, że partia nie zamierza bynajmniej wyrzekać się socjalizmu, ale drogę do tego 
celu  widzi  poprzez  zbudowanie  w  Polsce  demokracji.  Nie  miała  to  być  jednak  demokracja 
rozumiana tradycyjnie – burżuazyjna, lecz z gruntu odmienna – demokracja typu ludowego. 

Koncepcja  demokracji  ludowej  w  ogólnym  zarysie  rodziła  się  wcześniej  w  marksistowskiej 

myśli  teoretycznej,  wyprzedzając  powstanie  Polski  Ludowej.  Konkretyzowała  się  jednak  na 
gruncie  działalności  partii  w  toku  przeobrażeń  ludowo-demokratycznych.  Rewolucja  agrarna 
likwidująca  obszarnictwo  i  przejęcie  przez  państwo  kluczowych  obiektów  przemysłowych, 
pozbawiające  burżuazję  podstaw  władzy  gospodarczej  i  politycznej,  określały  podstawową  treść 
społeczną  tej  koncepcji  polityczno-ustrojowej.  Polityczną  formą  rewolucyjno-demokratycznego 
frontu  narodowego  i  podstawą  PKWN,  Rządu  Tymczasowego  a  następnie  Tymczasowego  Rządu 
Jedności  Narodowej  była  koalicja  partii,  akceptujących  walkę  o  utrwalenie  i  pogłębianie 

demokracji środkami rewolucyjnymi, choć w tym ostatnim rządzie istniała już grupa polityczna o 
charakterze opozycyjnym. 

Utrwaleniu  i  umocnieniu  przewodniej  roli  klasy  robotniczej  jako  głównej  siły  owego  obozu 

służyło zacieśnianie współpracy między PPR i PPS. Obie te partie bardzo szybko rozbudowywały 
swą sieć organizacyjną. Jeśli stan liczebny PPR w końcowej fazie okupacji, w okresie wyzwalania 
ziem w 1944 r. szacuje się na ok. 20 tys. członków (w tym na terenach wówczas wyzwolonych – 
ok. 5 tys.), to już w następnej fazie wyzwolenia – zwłaszcza w okresie od połowy stycznia do maja 
1945  r.  –  jej  szeregi  zwiększyły  się  tak  szybko,  że  już z  końcem  kwietnia  partia  ta  liczyła  ponad 
300 tys. członków. Po przejściowym jej spadku liczebnym o ok. 50% w miesiącach letnich 1945 r., 
kiedy to odeszły od partii elementy chwiejne, ulegające reakcyjnej propagandzie, nastąpił ponowny 
jej  wzrost,  tak  że  w  przededniu  I  Zjazdu  w  grudniu  tegoż  roku  partia  liczyła  już  ok.  235  tys.,  w 
ciągu  1946  r.  osiągnęła  liczbę  555  tys.  a  pod  koniec  1948  r.,  tj.  w  przededniu  zjednoczenia, 
przekroczyła l mln członków. 

W  okresie  wyzwolenia  całości  ziem  polskich  w  1945  r.  również  nieliczna  poprzednio, 

odrodzona  PPS  zaczęła  dość  szybko  się  rozrastać,  szczególnie  na  terenach  o  starych  tradycjach 
pepeesowskich. Napływali do niej dawni członkowie PPS oraz TUR, w niektórych zaś ośrodkach 
całe grupy WRN, ponadto robotnicy bezpartyjni, ale też niemało elementu drobnomieszczańskiego. 
W  odrodzonej  PPS  mocne  pozycje  utrzymał  lewicowy  aktyw  byłej  RPPS,  nastawiony 
jednolitofrontowo, ale w wielu jej ogniwach dawał się odczuć nacisk elementów prawicowych oraz 
wpływy podziemnego WRN. Głęboka zmiana charakteru odrodzonej PPS dokonywała się zatem w 
starciu  z  reformistycznymi  tradycjami  przedwojennej  organizacji  partyjnej  i  kontrakcją  ze  strony 
części elementów wuerenowskich. 

W  końcu  1944  r.  odrodzona  PPS  liczyła  ponad 5 tys. członków, w maju  1945 r. osiągnęła już 

liczbę  145  tys.,  pod  koniec  tegoż  roku  siłą  liczebną  dorównywała  PPR  na  terenie  ziem  dawnej 
Polski. Na Ziemiach Odzyskanych górowała zdecydowanie PPR. 

Jeśli  współpraca  PPR  z  PPS,  przy  stopniowym  przełamywaniu  reformistycznych  reliktów  w 

postawie  pepeesowców,  przebiegała  na  ogół  coraz  pomyślniej  i  stanowiła  zasadniczą  podstawę 
polityczną do walki z reakcją, to o wiele bardziej skomplikowana sytuacja wytworzyła się w ruchu 
ludowym, zwłaszcza po powrocie do kraju Mikołajczyka i utworzeniu PSL. 

W  okresie  wyzwolenia  całego  kraju,  szczególnie  zaś  w  toku  reformy  rolnej,  odrodzone  SL 

szybko  wzrastało,  czerpiąc  swe  tradycje  z  radykalnej  grupy  SL  „Wola  Ludu”,  powstałej  w 
początkach  1944  r.  Głosiło  ono,  w  przeciwieństwie  do  SL  „Roch”  –  konieczność  sojuszu 
robotniczo-chłopskiego, nawiązując do lewicowych nurtów w dziejach ruchu ludowego. Jednak i w 
odrodzonym  SL  obok  nurtu  radykalno-demokratycznego  były  widoczne  tendencje  prawicowe, 
podsycane z ukrycia przez „Roch”, pozostający w podziemiu aż do przyjazdu Mikołajczyka. Mimo 
to  w  pierwszej  połowie  1945  r.  odrodzone  SL  zdołało  zdobyć  szeroką  bazę  społeczną  na  wsi  (w 
czerwcu liczyło ponad 200 tys. członków) i – utrzymać w zasadzie kurs radykalno-demokratyczny i 
współpracę  z  partiami  robotniczymi.  Radykalni  ludowcy  –  podobnie  jak  aktywiści  PPR  i  PPS  – 
brali też duży udział w budowie ludowego aparatu władzy. 

Od  wiosny  1945  r.  zarysował  się  już  jednak  wyraźny  kryzys  polityczny  SL,  w  którym 

kształtowały  się  dwa  nurty:  radykalny  i  prawicowy,  zbliżony  do  liberalno-burżuazyjnej  linii 
Mikołajczyka. Po utworzeniu Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej i powrocie Mikołajczyka 
ów  kryzys  pogłębił  się.  Elementy  radykalne  nie  dopuściły  –  co  prawda  –  do  opanowania 
kluczowych  ogniw  partii  przez  zwolenników  prawicy,  ale  w  wyniku  założenia  drugiej  partii 
mianującej się ludową – a mianowicie PSL (22 VIII 1945) – SL uległo w najbliższych miesiącach 
znacznemu  liczebnemu  osłabieniu.  Mimo  to  jako  zjawisko  pozytywne  można  odnotować  fakt,  że 
wskutek odejścia do PSL elementów chwiejnych i dwulicowych, uzyskało ono teraz zdecydowanie 
jednoznaczny, radykalny charakter. 
 
 

g.  Referendum i wybory sejmowe 

 

Od jesieni 1945 r. sytuacja polityczna w Polsce kształtowała się pod znakiem przyszłej kampanii 

wyborczej.  Siły  zmierzające  do  przywrócenia  systemu  kapitalistycznego  zamierzały  tą  drogą 
dokonać próby zdobycia władzy. Ze względu na to, że PSL jako jedyne stronnictwo byłego obozu 
londyńskiego  mogło  wziąć  udział  w  wyborach,  z  natury  rzeczy  cała  prawica  i  całe  podziemie 
gotowe  było  poprzeć  listy  tego  ugrupowania.  Stąd  wokół  PSL  zaczęło  się  formować  przymierze 
wyborcze wszystkich sił kontrrewolucyjnych. 

Taki układ sił politycznych skłonił PPR do wysunięcia propozycji utworzenia bloku wyborczego 

wszystkich  legalnych  stronnictw  reprezentowanych  w  Rządzie  Jedności  Narodowej  i  podziału 
mandatów  poselskich  według  z  góry  uzgodnionego  klucza,  który  przewidywał  po  20%  dla  PPR, 
PPS,  PSL  i  SL  oraz  po  10%  dla  SD  i  SP.  Akceptacja  takiej  propozycji  przez  wszystkie 
zainteresowane stronnictwa pozwoliłaby – zdaniem kierownictwa PPR – na uniknięcie zaostrzenia 
walk  wewnętrznych,  pochłaniających  wiele  wysiłków  i  energii  o  wiele  potrzebniejszych  dla 
odbudowy  kraju.  Równocześnie  powstałaby  w  ten  sposób  dla  PSL  możliwość  odcięcia  się  od 
obozu reakcyjnego i zdeklarowania się przez to stronnictwo za budownictwem Polski Ludowej. 

Propozycję  PPR  poparły  PPS,  SL  i  SD.  Kierownictwo  PSL  odrzuciło  ją,  motywując  swą 

odmowę tym, że proponowany mu procent mandatów nie odpowiada rzeczywistemu układowi sił 
politycznych,  znacznie  korzystniejszemu  dla  tego  stronnictwa.  Zaproszeni  do  sformułowania 
kontrpropozycji  przywódcy  PSL  oświadczyli,  że  zgodzą  się  na  blok  wyborczy,  jeśli  ludowcom 
zostanie oddanych 75%  mandatów, z czego dla  SL przewidywali tylko 5%. Rzeczywiste wpływy 
ludowców  w  społeczeństwie  nie  były  aż  tak  wielkie.  W  danym  zatem  przypadku  PSL  liczyło  po 
prostu  na  globalne  poparcie  wszystkich  żywiołów  zachowawczych  i  skrajnie  prawicowych, 
zamierzających przy ich pomocy sięgnąć po władzę. 

W  tej  sytuacji  ukształtowały  się  ostatecznie  dwa  przeciwstawne  sobie  bloki  wyborcze  – 

rewolucyjny  blok  4  partii  na  czele  z  PPR  i  blok  zachowawczy,  skupiony  wokół  PSL,  popierany 
przez  całe  podziemie.  Blok  rewolucyjno-demokratyczny  przeszedł  teraz  do  generalnego  ataku  na 
wszelkie punkty oparcia stronnictwa Mikołajczyka. Zainicjowano szeroką kampanię o charakterze 
agitacyjno-propagandowym  w  prasie  i  na  zgromadzeniach.  Nastąpiło  wyeliminowanie 
peeselowców  ze  stanowisk  państwowych,  administracyjnych  i  samorządowych.  Jednocześnie 
rzeczywiste  lub  domniemane  kontakty  niektórych  działaczy  PSL  z  organizacjami  podziemia 
skłoniły  władze  bezpieczeństwa  do  ingerencji  i  zakazania  działalności  tego  stronnictwa  w 
niektórych powiatach. 

Równolegle  prowadzona  walka  z  podziemnymi  organizacjami  terrorystycznymi  doprowadziła 

do skierowania do walki z nimi obok oddziałów wojska i Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego 
także  utworzonej  w  lutym  1946  r.  Ochotniczej  Rezerwy  Milicji  Obywatelskiej  (ORMO),  która 
skupiła do końca roku ok. 100 tys. ludzi, przeważnie młodych robotników i chłopów. 

Rozbicie  organizacyjne  i  osłabienie  wpływów  politycznych  PSL  oraz  sparaliżowanie  akcji 

terrorystycznych  podziemia  wymagało  jednak  upływu  pewnego  czasu.  Także  ówczesna  sytuacja 
gospodarcza kraju, zniszczonego wojną i uzależnionego w znacznej mierze od dostaw UNRRA nie 
sprzyjała dalszemu zaostrzaniu konfrontacji politycznej, jaką musiała stać się kampania wyborcza. 
Wobec tego blok rewolucyjnej lewicy, zwany Blokiem Demokratycznym podjął – na wniosek PPR 
–  decyzję  o  odroczeniu  wyborów  z  jednoczesną  sugestią  wcześniejszego  przeprowadzenia 
referendum, jako swoistego rodzaju generalnej próby przedwyborczej, w której ludność miała zająć 
stanowisko wobec kilku najbardziej istotnych problemów społeczno-politycznych. 

Projekt  ustawy  o  przeprowadzeniu  referendum  został  ostatecznie  uchwalony  na  posiedzeniu 

KRN  27  kwietnia  1946  r.  Pytania,  które  stanowiły  treść  referendum,  brzmiały:  1)  Czy  jesteś  za 
zniesieniem  senatu?  2)  Czy  chcesz  utrwalenia  w  przyszłej  konstytucji  ustroju  gospodarczego 
wprowadzonego przez reformę rolną i unarodowienie podstawowych gałęzi gospodarki narodowej 
z  zachowaniem  ustawowych  uprawnień  inicjatywy  prywatnej?  3)  Czy  chcesz  utrwalenia 

zachodnich granic Państwa Polskiego na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej? 

Na  podstawie  przebiegu  i  wyniku  referendum  ludowego  Blok  Demokratyczny  chciał  się 

zorientować,  czy  większość  społeczeństwa  polskiego  akceptuje  dokonane  w  kraju  przeobrażenia 
społeczno-gospodarcze i czy w związku z tym może liczyć na zwycięstwo w wyborach do Sejmu. 
Ale  podobnie  pragnęło  wykorzystać  udział  swój  w  referendum  kierownictwo  PSL  i  dlatego 
wezwało społeczeństwo do udzielenia negatywnej odpowiedzi w głosowaniu na pierwsze pytanie. 
To  stanowisko  poparło  w  podziemiu  WRN,  zalecając  głosować  podobnie.  WiN  i  Stronnictwo 
Narodowe  wzywały  do  głosowania  „nie”  na  pierwsze  i  drugie  pytanie.  NSZ  i  inne  drobniejsze 
ugrupowania  podziemne  o  charakterze  profaszystowskim  wysunęły  hasła  głosowania  –  trzy  razy 
„nie”. 

Stanowisko  Mikołajczyka  i  większości  Rady  Naczelnej  PSL  wywołało  dość  daleko  idące 

zastrzeżenia  ze  strony  części  innych  działaczy  tego  stronnictwa,  co  doprowadziło  do  secesji  i 
utworzenia nowego stronnictwa pod nazwą PSL „Nowe Wyzwolenie” (9 VI 1946), które wezwało 
swych  członków  i  sympatyków  do  głosowania  trzy  razy  tak.  Natomiast  druga  grupa  opozycyjna 
(Wycech, Banach, Kiernik) podporządkowała się na razie decyzji większości kierownictwa, dążąc 
jednak do zmiany generalnej linii politycznej PSL. Wyraźnego stanowiska nie zajęło SP, zalecając 
głosowanie swym sympatykom według własnego uznania. 

Referendum  (30  VI  1946)  miało  stosunkowo  spokojny  przebieg  przy  dużej  frekwencji 

głosujących.  Według  ogłoszonego  komunikatu  jego  wynik  przedstawiał  się,  jak  następuje: 
uprawnionych do głosowania – 13 604 451, głosowało 11 857 986 a więc 85,3%. W tym głosów 
ważnych było 11 530 531, nieważnych 327 435. Na pierwsze pytanie odpowiedziało pozytywnie 7 
844 522 osób, czyli 68,2% uprawnionych do głosowania, na drugie – 8 896 105, czyli 77,1%, na 
trzecie 10 534 697 – czyli 91,4%. 

Ogłoszenie tych wyników, świadczących o zwycięstwie Bloku, pogłębiło procesy dezintegracji 

w PSL i zachwiało w jego szeregach, a także w organizacjach podziemnych, wiarę w zwycięstwo 
wyborcze.  Stronnictwo  to  kwestionowało  wyniki  wyborów,  twierdząc  m.in.  w  swej  interpelacji 
poselskiej  na  forum  KRN  (16  VIII),  że  w  olbrzymiej  większości  okręgów  wyborczych  nastąpiło 
naruszenie zasady tajności poprzez tak silny nacisk, iż udanie się za kurtynę było równoznaczne z 
aktem odwagi. Twierdziło ono, że oficjalnie ogłoszone wyniki odbiegały od rzeczywistych, że Blok 
w istocie rzeczy przegrał referendum. Natomiast wśród stronnictw  rewolucyjno-demokratycznych 
ugruntowało  się  przekonanie  o  nieuchronnej  klęsce  obozu  zachowawczego.  Spadła  przede 
wszystkim  aktywność'  organizacji  peeselowskich  a  niektóre  z  nich  zaczęły  przechodzić  do 
stronnictw  Bloku,  najliczniej  do  SL.  Zaczął  się  również  ferment  w  organizacji  młodzieżowej 
„Wici”  grawitującej  początkowo  do  PSL.  Odbyty  z  początkiem  stycznia  1947  r.  zjazd  tej 
organizacji pod hasłem jej demokratyzacji wybrał nowy zarząd, który wezwał swych członków do 
głosowania w wyborach sejmowych na Blok Demokratyczny. 

Kurs lewicowy wziął również górę w SP – na zjeździe tego stronnictwa w grudniu 1946 r., po 

usunięciu  z  jego  kierownictwa  grupy  prawicowej,  nowy  zarząd  również  opowiedział  się  za 
programem Bloku Demokratycznego. 

Na  dalsze  osłabienie  wpływów  PSL  w  społeczeństwie  i  bazy  społecznej  czynników 

konserwatywnych w poważnej mierze wpłynęły wydarzenia międzynarodowe, związane z atakami 
niektórych zachodnich mężów stanu przeciwko Polsce. Powszechne oburzenie wywołało zwłaszcza 
w  społeczeństwie  polskim  przemówienie  wygłoszone  w  dniu  6  września  1945  r.  w  Stuttgarcie 
(Niemcy  Zachodnie)  przez  amerykańskiego  sekretarza  stanu  J.  Byrnesa,  kwestionujące  granicę 
polsko-niemiecką  na  Odrze  i  Nysie.  Było  ono  rezultatem  ówczesnych  amerykańskich  zamierzeń, 
stwarzających  sobie  za  cel  odbudowę  odwetowych  Niemiec  jako  jednego  z  członków  koalicji 
antyradzieckiej. 

Przemówienie  Byrnesa  posłużyło  jako  broń  polityczno-propagandowa  przeciw  PSL.  Na 

organizowanych w całym kraju wiecach protestacyjnych wskazywano, że polityka tego stronnictwa 
i  jego  przywódcy  –  Mikołajczyka,  cieszących  się  protekcją  i  poparciem  mocarstw  zachodnich, 

godzi w najbardziej podstawowe interesy Polski, w bezpieczeństwo jej zachodniej granicy. Wielka 
kampania prowadzona wokół stuttgarckiej mowy Byrnesa ukazywała społeczeństwu polskiemu, że 
zmiana istniejącego porządku jest równoznaczna z utratą ziem zachodnich, a w konsekwencji także 
z  utratą  niepodległości.  Rozczarowanie,  rozżalenie,  zjednoczenie  wokół  obrony  niezbędnych 
Polsce  ziem  zachodnich  –  tak  oto  charakteryzował  (17  IX)  ambasador  amerykański  stosunek 
Polaków do USA po stuttgarckim przemówieniu sekretarza stanu. Równolegle postępował spadek 
wiary w słuszność postępowania Mikołajczyka. 

Jednym  z  dalszych  czynników  przemawiających  na  korzyść  Bloku  Demokratycznego  były 

wskazane  już  wyżej  znaczne  postępy  w  odbudowie  gospodarczej  kraju  i  stała  poprawa  w 
zaopatrzeniu ludności. Od jesieni 1946 r. elementom prawicowym i reformistycznym nie udawało 
się  już  wywoływać  strajków,  pojawiających  się  –  choć  nie  na  zbyt  szeroką  skalę  –  w  lecie  tegoż 
roku. Skutkiem zniesienia kontyngentów poprawiła się również sytuacja ekonomiczna wsi. 

Podjęty w tych warunkach koncentryczny atak o charakterze politycznym i administracyjnym na 

PSL doprowadził do załamania się jego struktury organizacyjnej, masowego odpływu członków z 
jego szeregów. 

Umowa  PPR  i  PPS  o  jednolitym  froncie  (28  XI1946)  zwarła  mocniej  ruch  robotniczy  i 

doprowadziła  do  zacieśnienia  współpracy  pomiędzy  obu  partiami.  Wnet  potem  osiągnięte  zostało 
porozumienie  o  utworzeniu  bloku  wyborczego  czterech  stronnictw  –  PPR,  PPS,  SL  i  SD,  do 
którego na Ziemiach Odzyskanych przyłączyły się SP i „Nowe Wyzwolenie”. W tej sytuacji PSL 
pozostało na arenie walki politycznej jako jedyne legalne stronnictwo, próbujące skierować dalsze 
przeobrażenia 

polityczno-ustrojowe 

i 

społeczno-ekonomiczne 

w 

Polsce 

w 

kierunku 

przeciwstawnym  podstawowym  założeniom  demokracji  ludowej,  jako  władzy  klasy  robotniczej, 
pozostającej w sojuszu z chłopstwem i innymi elementami świata pracy. Miało więc PSL – w danej 
sytuacji – choć samo  wyrażało liberalno-drobnoburżuazyjne tendencje prawicy  ruchu ludowego a 
nawet  formalnie  wypowiadało  się  przeciwko  wielkiemu  kapitałowi  –  poparcie  całej  społecznej 
reakcji,  która  uważała  je  za  jeden  ze  swoich  podstawowych  instrumentów  walki  politycznej  o 
przywrócenie  systemu  kapitalistycznego.  W  tych  warunkach  kampania  wyborcza  przebiegała  w 
atmosferze  niezwykle  ostrych  spięć  i  sytuacji  konfliktowych.  W  istocie  rzeczy  miała  ona 
ostatecznie  zaważyć  na  obliczu  społeczno-politycznym  całego  kraju.  Odbyte  19  stycznia  1947  r. 
wybory były więc swoistego rodzaju plebiscytem, alternatywą wyboru dla społeczeństwa – między 
drogą w kierunku kapitalizmu lub socjalizmu. 

Odpowiedź  na  to  pytanie  dały  oficjalnie  ogłoszone  wyniki  wyborów.  Na  listę  Bloku 

Demokratycznego padło 80,1% głosów, na PSL – 10,3%. SP uzyskało 4,7% głosów, PSL „Nowe 
Wyzwolenie” – 3,5%, inne listy – 1,4% głosów. W wyborach wzięło udział 89,9% uprawnionych 
do głosowania. Ostatecznie na 444 miejsca w Sejmie Blok Demokratyczny uzyskał 394 mandaty, 
PSL – 28, SP – 12, „Nowe Wyzwolenie” – 7 niezależni katolicy – 3 

Wybory  miały  ważki  wydźwięk  polityczny,  ponieważ  zakończyły  one  w  zasadzie  walkę  o 

utrwalenie  władzy  ludowej,  zrodzonej  22  lipca  1944  r.,  ugruntowały  istnienie  nowego  modelu 
państwa  w  dziejach  narodu  polskiego  –  Polskiej  Rzeczypospolitej  Ludowej,  zmierzającej  do 
budowy systemu socjalistycznego. 

PSL nie mogło pogodzić się z tak dotkliwą przegraną; złożyło ono formalny protest generalny i 

protesty we wszystkich 52 okręgach wyborczych. Wystąpiło z oskarżeniem o popełnienie nadużyć 
wyborczych,  jak  bezpodstawne  skreślenia  z  list  uprawnionych  do  głosowania,  zbyt  krótkie 
urzędowanie  obwodowych  komisji  wyborczych,  działalność  represyjną  władz  bezpieczeństwa 
wobec  członków  i  sympatyków,  stronnictwa,  brak  członków  PSL  w  niektórych  komisjach 
wyborczych i presję na jawne głosowanie. 

Amerykanie  (Departament  Stanu)  i  Anglicy  złożyli  ogólnikowe  oświadczenia  (29  I),  że  nie 

uważają,  by  przeprowadzone  wybory  stanowiły  realizację  warunków  nałożonych  przez  wielkie 
mocarstwa na polski rząd tymczasowy. 

Wystąpienia  te,  podobnie  jak  wspomniane  protesty  PSL,  nie  mogły  w  niczym  wpłynąć  na 

procesy umacniania się rządów obozu rewolucji społeczno-politycznej w Polsce. 

Jednym  z  przejawów  dalszych  postępów  w  stabilizacji  sytuacji  politycznej  w  kraju  było 

uchwalenie  w  lutym  1947

?

r.  przez  Sejm  Ustawodawczy  kolejnej  amnestii,  która  doprowadziła  do 

likwidacji  większej  części  podziemia  zbrojnego  i  politycznego.  Skorzystało  z  niej  i  ujawniło  się 
blisko 37 tys. osób (z czego prawie połowa z województw lubelskiego i białostockiego). Świadczą 
o tym następujące dane: jeśli w drugiej połowie 1945 r. działało w podziemiu ponad 80 tys. osób, a 
w 1946 r. jeszcze ok. 60 tys., to w 1947 r. liczba ich spadła do ok. 46 tys., w 1948 r. zaś do ok. 13 
tys.  W  tym  ostatnim  roku  istniało  już  tylko  w  skali  ogólnopolskiej  kilkadziesiąt  band,  stopniowo 
degenerujących  się  w  zwykłe  elementy  kryminalne,  tak  że  walka  z  nimi  nie  przedstawiała  już 
problemu politycznego. 

Jednocześnie proces rozkładu organizacyjnego PSL uległ wydatnemu przyspieszeniu, przy czym 

jego punkt kulminacyjny stanowiła niewątpliwie ucieczka Mikołajczyka z kraju w drugiej połowie 
października 1947 r. Akceptująca rewolucyjne przemiany część jego stronnictwa przeszła w dużej 
części do SL lub innych organizacji lewicowych i włączyła się do budowy Polski Ludowej. 
 

h.  ormalizacja sytuacji politycznej – Mała Konstytucja, Plan Trzyletni i jego realizacja w latach 

1947-1948 

 

Niejako symbolicznym przejawem postępującej stabilizacji politycznej było zebranie się Sejmu 

Ustawodawczego 4 lutego 1947 r. i nazajutrz wybór Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Został 
nim  dotychczasowy  prezydent  KRN  Bolesław  Bierut.  Na  czele  nowego  rządu  stanął  Józef 
Cyrankiewicz,  sekretarz  generalny  CKW  PPS.  Stanowisko  pierwszego  wiceprezesa  Rady 
ministrów objął sekretarz generalny KC PPR Władysław Gomułka (który był także ministrem Ziem 
Odzyskanych), drugiego wicepremiera – sekretarz generalny NKW SL Antoni Korzycki. W skład 
rządu  weszli  nadto  m.in.  Michał  Rola-Żymierski  jako  minister  obrony  narodowej,  Zygmunt 
Modzelewski  jako  minister  spraw  zagranicznych.  W  składzie  rządu  było:  7  członków  PPR,  7  – 
PPS, 5 – SL, 3 – SD, 2 – SP. 

Po przeprowadzeniu wyborów KRN uległa rozwiązaniu z mocy samego prawa, a jej funkcje (z 

wyjątkiem  ustawodawstwa)  aż  do  ukonstytuowania  się  Sejmu  Ustawodawczego  sprawowało 
Prezydium KRN. 

Już  na  pierwszej  swej  sesji  Sejm  uchwalił  trzy  zasadnicze  akty  prawne,  a  mianowicie:  ustawę 

konstytucyjną z 4 lutego 1947 r. o wyborze prezydenta; ustawę zasadniczą z 19 lutego o ustroju i 
zakresie  działania  najwyższych  organów  RP;  deklarację  Sejmu  „w  przedmiocie  realizacji  praw  i 
wolności  obywatelskich”.  Ustawa  z  19  lutego,  zwana  popularnie  Małą  Konstytucją,  normowała 
podstawy ustroju politycznego Polski na lata 1947-1952. Wprowadzała ona nowy organ w postaci 
Rady  Państwa,  która  przejęła  funkcję  Prezydium  KRN  w  zakresie  zwierzchnictwa  i  kontroli 
terenowych rad narodowych oraz uzyskała szereg uprawnień ustawodawczych, jak podejmowanie 
inicjatywy ustawodawczej, zatwierdzanie dekretów, decyzje o wprowadzaniu stanu wyjątkowego i 
wojennego, nadzór nad Najwyższą Izbą Kontroli. 

Równocześnie  przybierała  konkretny  kształt  koncepcja  długotrwałego  planu  odbudowy  kraju, 

którego  kierunkowe  wytyczne  nakreślił  już  I  Zjazd  PPR  w  grudniu  1945  r.  KRN  na  ostatniej, 
jedenastej  swej  sesji  przyjęła  (21  IX  1946)  uchwałę  określającą  podstawowe  wytyczne 
Trzyletniego  Planu  Odbudowy  Gospodarczej  w  latach  1947-1949.  Uchwała  ta  stała  się  podstawą 
dla opracowania ustawy o Planie Odbudowy Gospodarczej, uchwalonej przez Sejm 2 lipca 1947 r. 
System  planowego  kierownictwa  i  planowej  działalności  w  gospodarce  polskiej  był  możliwy  – 
trzeba  to  podkreślić  –  dzięki  dotychczasowym  wynikom  na  polu  odbudowy  gospodarstwa 
narodowego oraz dzięki dokonanym reformom ustroju społeczno-ekonomicznego. Uspołecznienie 
podstawowych  gałęzi  życia  gospodarczego  otwierało  przed  Polską  możliwości  szybkiego 
wydźwignięcia  kraju  ze  zniszczeń  wojennych,  a  w  dalszej  perspektywie  –  stopniowej  likwidacji 
zacofania  gospodarczego,  zmniejszenia  dystansu  dzielącego  ją  od  krajów  wysoko  ekonomicznie 

rozwiniętych. 

Podstawowe zadanie Planu Trzyletniego polegało na odbudowie gospodarki zniszczonej wojną i 

podniesieniu  stopy  życiowej  mas  pracujących  powyżej  poziomu  przedwojennego.  Generalne 
założenia  planu  przewidywały,  że  ten  jego  cel  podstawowy  ma  być  urzeczywistniony  poprzez 
odbudowę  produkcji  w  pierwszym  rzędzie  na  nowych,  socjalistycznych  zasadach,  co  pozwoli  na 
utrwalenie w Polsce ustroju ludowo-demokratyczengo. 

Plan  dawał  priorytet  odbudowie  przemysłu  produkującego  na  bezpośrednie  zaspokojenie 

potrzeb  ludności,  a  więc  tzw.  „grupie  B”,  nad  tymi  działami  przemysłu,  korę  wytwarzały  środki 
produkcji,  tj.  nad „grupą  A”.  Zmiana  tych  proporcji  miała  nastąpić  dopiero  w  ostatnim  roku  jego 
realizacji.  Takie  założenia  planu  były  konieczne  z  uwagi  na  ogromny  spadek  stopy  życiowej 
ludności  w  okresie  wojny  i  okupacji.  Nie  oznaczało  to  jednak  bynajmniej  rezygnacji  z 
przekształcenia Polski w kraj przemysłowo-rolniczy w nieco dalszej perspektywie, tym bardziej że 
dzięki odzyskaniu Ziem Zachodnich powstały szersze możliwości dokonania zmian strukturalnych 
w gospodarce narodowej na korzyść szybkiego rozwoju środków produkcji. 

Ogólnie  biorąc,  wytyczne  planu  przewidywały  takie  osiągnięcia  na  głowę  ludności  w 

porównaniu  z  okresem  przedwojennym,  jak  –  wzrost  w  zakresie  produkcji  środków  produkcji  – 
250%,  w  zakresie  produkcji  przemysłowej  dóbr  konsumpcyjnych  –  125%,  w  zakresie  produkcji 
rolniczej  –  110%,  w  zakresie  całości  dochodu  narodowego  –  163%.  Na  polu  transportu, 
komunikacji i łączności plan zakładał – w porównaniu z 1938 r. – wzrost wskaźnika przewozu osób 
w  1949  r.  do  109,  a  tonażu  przewozów  towarowych  do  160.  Poważnie  wzrosnąć  miała  również 
zdolność przeładunkowa portów polskich – Gdyni, Gdańska i Szczecina. 

W dziedzinie oświaty i kultury przewidywał Plan Trzyletni osiągnięcie w 1949 r. powszechności 

nauczania w ramach co najmniej 5 klas, z zapewnieniem dla większości dzieci możliwości dostępu 
do  szkół  7-klasowych.  Postanowiono  również  znacznie  rozbudować  szkolnictwo  średnie, 
zawodowe i wyższe. Zapewniano wreszcie szczególną opiekę państwa nad badaniami naukowymi. 
Polityka ekonomiczna państwa zmierzała w ramach omawianego planu do umocnienia stosunków 
demokratycznych,  przygotowywała  grunt  do  przejścia  od  polityki  odbudowy  i  częściowej 
rekonstrukcji gospodarki narodowej do polityki rozbudowy i socjalistycznej industrializacji. 

Realizacja  Planu  Trzyletniego  przebiegała  pod  znakiem  wielorakich  trudności.  Bardzo  ciężka 

zima lat 1946/47 spowodowała wymarznięcie znacznej części ozimin. Wiosną 1947 r. nawiedziły 
kraj  wielkie  powodzie,  a  latem  tegoż  roku  –  posucha.  Produkcja  rolna  wzrosła  co  prawda  dzięki 
stopniowej  likwidacji  odłogów,  ale  nie  zdołała  ona  jeszcze  usunąć  poważnych  braków  w 
zaopatrzeniu  miast.  W  ciągu  1947  r.  zmniejszyły  się  również  dostawy  z  organizacji  UNRRA,  w 
związku  z  jej  likwidacją.  W  tymże  roku  uległa  zaostrzeniu  sytuacja  międzynarodowa, 
spowodowana  wzrostem  tendencji  antykomunistycznych  w  Stanach  Zjednoczonych,  tendencji, 
które zyskały sobie miano „zimnej wojny”. Znalazły one wyraz w tzw. doktrynie Trumana, której 
uzupełnieniem na płaszczyźnie gospodarczej był tzw. plan Marshalla, ówczesnego amerykańskiego 
sekretarza  stanu.  Był  to  formalnie  plan  odbudowy  gospodarczej  tych  krajów,  które  szczególnie 
ucierpiały w czasie wojny. Faktycznie – celem amerykańskich kół rządzących zatwierdzających ów 
plan (3 IV 1948) – było przez jego realizację ustabilizowanie systemu kapitalistycznego w krajach 
zachodnioeuropejskich  i  zahamowanie  przeobrażeń  socjalistycznych  w  krajach  demokracji 
ludowej,  w  całej  zaś  Europie  zwiększenie  wpływów  politycznych  i  ekonomicznych  Stanów 
Zjednoczonych. Odrzucenie planu Marshalla przez kraje demokracji ludowej spowodowało wobec 
nich,  w  tym  także  w  stosunku  do  Polski,  szereg  restrykcji  i  utrudnień  w  wymianie  towarowej  ze 
strony  USA  i  gospodarczo  od  nich  uzależnionych  państw  Europy  Zachodniej.  W  tej  sytuacji 
głównym dostawcą dóbr inwestycyjnych stał się Związek Radziecki, choć sam przeżywał wówczas 
poważne trudności wywołane ogromem zniszczeń wojennych. 

W  drugim  roku  Planu  Trzyletniego  nastąpiła  intensywna  rozbudowa  handlu  uspołecznionego, 

zarówno w hurtownictwie, jak i w handlu detalicznym. Globalny udział sektora socjalistycznego w 
handlu hurtowym wzrósł pod koniec 1948 r. do 80-85%, w detalu objął w tym czasie 35% całości 

obrotów.  W  ciągu  1948  r.  zaczynały  powstawać  pierwsze  wielkie  obiekty  państwowego  handlu 
detalicznego, tak dziś popularne domy towarowe. 

W  drugim  kwartale  1948  r.  nastąpiła  ostatecznie  stabilizacja,  a  nawet  spadek  cen 

wolnorynkowych  oraz  zdecydowana  poprawa  w  zaopatrzeniu  ludności,  umożliwiająca  zniesienie 
systemu  kartkowego  na  takie  artykuły,  jak  ziemniaki,  nabiał  i  węgiel,  a  pod  koniec  tegoż  roku 
również na mąkę i chleb. Pełną stabilizację rynkową oznaczała całkowita likwidacja zaopatrywania 
ludności poprzez kartki żywnościowe, co nastąpiło z dniem l stycznia 1949 r. 

Ważkim  elementem  w  procesie  wzrostu  produkcji  był  wzrost  wydajności  pracy,  będący  m.in. 

wynikiem  zainicjowanego  w  połowie  1947  r.  socjalistycznego  współzawodnictwa  pracy, 
obejmującego  początkowo  przemysł  górniczo-hutniczy,  a  następnie  także  i  inne  dziedziny 
gospodarki  narodowej.  Historyczną  wymowę  mają  dziś  takie  nazwiska  inicjatorów 
współzawodnictwa,  jak  górnicy  Wincenty  Pstrowski  i  Franciszek  Aprias,  hutnik  Władysław 
Truchan,  tkaczka  Wanda  Gościmińska,  za  których  wzorem  szły  setki,  a  następnie  tysiące 
towarzyszy pracy. 

Ostatecznie  w  zakresie  produkcji  przemysłowej  plan  za  1947  r.  został  wykonany  w  105%, 

natomiast  za  1948  r.  jeszcze  pomyślniej,  bo  w  114%.  Szczególnie  korzystnie  przedstawiała  się 
sytuacja w przemyśle węglowym, którego produkcja na głowę ludności wzrosła do końca 1948 r. w 
porównaniu z 1937 r. o 264%. Produkcja energii elektrycznej wzrosła o 266%, natomiast produkcja 
stali  o  177%,  cukru  –  170%,  tkanin  wełnianych  –  154%,  tkanin  bawełnianych  –  151%.  Wysoko 
przekraczał  poziom  przedwojennej  produkcji  przemysł  metalowy,  chemiczny,  elektryczny  i 
papierniczy.  Po  raz  pierwszy  w  Polsce  rozpoczęto  budowę  statków  pełnomorskich,  traktorów, 
samochodów ciężarowych, obrabiarek, włókien syntetycznych itd. 

Jeśli w 1937 r. z łącznej produkcji przemysłu i  rolnictwa na przemysł przypadało 45,5%,  a na 

rolnictwo 54,5%, to pod koniec 1948 r. udział produkcji przemysłowej stanowił już 64% globalnej 
wytwórczości. 

Poważną rolę w toku omawianych przeobrażeń miała szybko postępująca odbudowa i integracja 

Ziem  Odzyskanych  z  resztą  ziem  polskich.  W  1948  r.  udział  tych  ziem  w  globalnej  produkcji 
przemysłowej wynosił już 22%, w tym w produkcji węgla kamiennego ponad 32%, koksu – 50%, 
energii elektrycznej 37%. W grudniu 1948 r. na Ziemiach Odzyskanych mieszkało już blisko 6 mln 
Polaków, w tym ok. 5 mln ludności napływowej, tak że liczba mieszkańców tych ziem zbliżała się 
do poziomu przedwojennego, który sięgał 8 mln ludności. Świadectwem osiągnięć dokonanych w 
dziele  odbudowy  gospodarczej  Ziem  Zachodnich  była  Wystawa  Ziem  Odzyskanych,  otwarta  we 
Wrocławiu 21 lipca 1948 r. 

Znaczne  osiągnięcia  w  toku  Planu  Trzyletniego  –  choć  nie  tak  pomyślne  jak  przemysł,  miało 

również rolnictwo. Łączna produkcja rolnictwa, mimo nieurodzaju i klęsk żywiołowych, podniosła 
się  od  1945  r.  niemal  2,5  raza  i  przekroczyła  w  1948  r.  poziom  przedwojenny  w  przeliczeniu  na 
głowę  ludności.  Pomyślnie  na  ogół  przebiegał  rozwój  produkcji  zbożowej  i  roślin  pastewnych, 
natomiast w zakresie hodowli nie zdołano jednak odrobić strat wojennych. W 1948 r. produkcja na 
głowę ludności mięsa wołowego i wieprzowego wyniosła w stosunku do 1938 r. – 91,8%, a mleka 
jedynie 74,7%. 

Polityka podatkowa, prowadzona z inicjatywy PPR, dążyła do zapewnienia poparcia dla władzy 

ludowej  ze  strony  mało-  i  średniorolnych  chłopów  poprzez  przerzucenie  podstawowego  ciężaru 
podatkowego  na  bogatsze  warstwy  ludności  wiejskiej  i  do  ograniczenia  elementów 
kapitalistycznych na wsi, jednak w takim rozmiarze, który nie podrywałby ich sił produkcyjnych. 
Zmierzała ona jednocześnie do zacieśnienia  więzi ekonomicznej miast a i wsi. Takie poczynania, 
jak reforma rolna i osadnictwo, odbudowa, a następnie rozbudowa znacjonalizowanego przemysłu, 
transportu,  handlu  i  usług  dawała  możliwości  zarobkowe  szerokim  rzeszom  elementów 
proletariackich na wsi i w poważnym stopniu uniezależniała je od bogatego chłopstwa. 

W ramach Planu Trzyletniego, zwłaszcza zaś w latach 1947-1948, ustalone zostały podstawowe 

kierunki  rozwoju  gospodarki  narodowej,  które  przede  wszystkim  zmierzały  do  socjalistycznej 

industrializacji  poprzez  intensywną  politykę  inwestycyjną.  Polityka  ta  postulowała  nie  tylko 
nagromadzenie odpowiednich środków finansowych, ale i zasadniczą zmianę struktury przemysłu, 
w  którym  poważna  rola  miała  przypaść  produkcji  środków  wytwórczości  jako  podstawy  dla 
uprzemysłowienia  kraju.  Prowadziła  ona  w  konsekwencji  do  zmiany  produkcji  nakładów 
inwestycyjnych na korzyść przemysłu. Jeśli w 1946 r. partycypował przemysł w tych nakładach w 
29,1%, to w 1947 r. już w 35,4%, w 1948 r. w 36,2%, a w 1949 r. – w 40,3%. Jednocześnie spadał 
w latach 1946-1949 w nakładach inwestycyjnych udział rolnictwa – z 15,9% do 11,4%. 

Ogólnie biorąc, taka gospodarka przyczyniała się do olbrzymich osiągnięć w zakresie produkcji 

przemysłowej,  której  wzrost  sięgał  w  latach  1947-1949  w  porównaniu  z  rokiem  poprzednim, 
kolejno  35,5%,  42,7%,  21,9%.  Wynikało  to  zresztą  w  dużej  mierze  z  faktu,  że  nakłady  w  tym 
okresie  koncentrowały  się  nie  tyle  na  budowie  obiektów  przemysłowych,  ile  na  odbudowie  już 
istniejących, co w konsekwencji przyniosło tak szybkie efekty. 

Osiągnięcia te – niezależnie od reformy rolnej i osadnictwa – wpływały w sposób zasadniczy na 

przeobrażenia  w  strukturze  społecznej  wsi  i  miast,  rozładowywały  przeludnienie  agrarne  na  wsi 
(podstawową  bolączkę  okresu  międzywojennego),  były  punktem  wyjścia  dla  szybko  postępującej 
urbanizacji kraju. Jeśli w 1946 r. przemysł dawał zatrudnienie dla l mln 234 tys. osób, to w 1949 r. 
już dla l mln 735 tys. (około dwa razy więcej niż w 1937 r.). 

Do słabych stron planu należy jednak zaliczyć zbyt małe docenienie wkładów w rolnictwo, co w 

konsekwencji  mogło  doprowadzić  do  dysproporcji  między  rozwojem  produkcji  przemysłowej  a 
rolnej  i  wpłynąć  na  pewne  zacofanie  tej  ostatniej.  Kierownictwo  PPR  zdawało  sobie  sprawę  z 
niebezpieczeństwa, jakie groziło przez niedoinwestowanie i pozostawienie w tyle rolnictwa. Mimo 
to  od  połowy  1948  r.,  tj.  po  wyeliminowaniu  W.  Gomułki  i  grupy  związanych  z  nim  działaczy  z 
kierownictwa partyjnego (por. niżej), przeważył pogląd o możliwości szybkiego rozwiązania tych 
trudności wyłącznie w drodze kolektywizacji gospodarki chłopskiej. 

Dodać także należy, że ogłoszona przez szefa resortu przemysłu – H. Minca operacja poddania 

rynku  ścisłej  kontroli  państwa  i  zasadniczego  osłabienia  prywatnego  i  spółdzielczego  sektora  w 
gospodarce  (nazwana  „bitwą  o  handel”)  była  realizowana  bezwzględnie  i  rygorystycznie.  W 
wyniku  prowadzonej  wówczas  polityki  podatkowej,  tzw.  domiarów  (arbitralnie  nakładanych 
dodatkowych  wysokich  podatków),  nastąpiła  szybka  likwidacja  wielu  przedsiębiorstw,  w  tym 
budowlanych,  oraz  drobnych  sklepów  i  warsztatów  rzemieślniczych  ze  szkodą  dla  zaopatrzenia 
ludności.  Równocześnie  powstające  państwowe  placówki  handlowe  nie  mogły  w  całości  tych 
braków  zrekompensować.  Równolegle  z  rozbudową  państwowych  placówek  handlowych  uległa 
reorganizacji spółdzielczość w kierunku jej unifikacji i centralizacji. 

Ogólnie  biorąc,  pierwsze  lata  istnienia  Polskiej  Rzeczypospolitej  Ludowej  spowodowały 

zasadniczy  przełom  w  gospodarce  narodowej  i  bardzo  poważne  zmiany  w  strukturze  społecznej. 
Wystarczy tu przypomnieć, że jeśli w 1931 r. z rolnictwa utrzymywało się w Polsce 60% ludności, 
a  z  przemysłu  zaledwie  12,8%,  to  w  1950  r.  odsetek  zatrudnionych  w  produkcji  rolnej  spadł  do 
47,1%, a utrzymujących się z przemysłu i rzemiosła wzrósł do 20,9%. Dane te znamionują bardzo 
znaczną dynamikę przeobrażeń strukturalnych społeczeństwa polskiego, tak znaczną, jakiej nigdy 
dotąd nie było w dziejach naszego kraju. 

Istotną  rolę  w  procesie  tych  daleko  idących  przeobrażeń  społecznych  i  w  ogóle  w  realizacji 

Planu Trzyletniego odegrały kredyty i pomoc zagraniczna. W latach 1945-1949 Polska otrzymała 
ogółem  1,6  mld  rubli  kredytów,  w  tym  inwestycyjnych  ok.  l  mld,  a  krótkoterminowych  0,6  mld. 
Wśród  państw  udzielających  kredytów  i  wszelkiej  pomocy  gospodarczej  pierwsze  miejsce 
zajmował zdecydowanie Związek Radziecki. W miarę zaostrzania się sytuacji międzynarodowej, w 
związku  z  ofensywą  ekonomiczną  i  polityczną  USA  w  Europie  Zachodniej  i  planami  odbudowy 
niemieckiego,  potencjału  przemysłowego,  tym  bardziej  konieczna  stała  się  bliższa  kooperacja  z 
ZSRR  i  krajami  demokracji  ludowej,  co  znalazło  wyraz  w  całym  szeregu  układów  Polski  z  tymi 
krajami, zawartych w latach 1947-1948. 
 

i.  Rozwój oświaty i kultury 

 

Szybkie  postępy  w  odbudowie  kraju  i  w  rozbudowie  potencjału  przemysłowego  powodowały 

ogromne  zapotrzebowanie  na  inteligencję  techniczną  i  w  ogóle  kadrę  wysoko  kwalifikowanych 
fachowców w różnych dziedzinach i na różnych szczeblach gospodarki narodowej. Problem ten był 
zresztą ściśle związany z szeroko zakrojonym programem odbudowy szkolnictwa i przyśpieszenia 
tempa  rozwoju  życia  społeczno-kulturalnego.  Zadania,  o  których  mowa,  wypadło  realizować  w 
szczególnie  ciężkich  warunkach.  Straty  wojenne  w  szkolnictwie  i  instytucjach  naukowych 
wynosiły  szacunkowo  60%  stanu  przedwojennego.  Zostało  zniszczonych  4880  szkół 
podstawowych,  487  szkół  średnich  i  zawodowych  oraz  17  szkół  wyższych.  W  czasie  okupacji 
zginęło  z  rąk  okupanta  ponad  6  tys.  nauczycieli  i  pracowników  nauki.  Sieć  szkolna  wymagała 
gruntownej  przebudowy  w  związku  z  wielkimi  ruchami  migracyjnymi,  spowodowanymi  zmianą 
granic, zasiedleniem Ziem Odzyskanych i powrotem emigracji wojennej. 

Ogólne  zasady  upowszechniania  i  demokratyzacji  szkolnictwa,  sformułowane  w  okresie 

okupacji  w  dokumentach  programowych  PPR  i  innych  partii  demokratycznych  –  zamierzano 
realizować stopniowo wobec olbrzymich trudności kadrowych i lokalowych. Na razie też do roku 
szkolnego 1948/49 – w okresie odbudowy sieci szkolnej – zachowano w zasadzie dotychczasowy 
przedwojenny  schemat  organizacyjny  szkolnictwa,  przygotowując  jednak  równocześnie  grunt  do 
zasadniczych zmian modelowych w oświacie. 

W  rezultacie  polityki  państwa  ludowego  wobec  oświaty  i  kultury  nastąpił  szybki  i  na  szeroką 

skalę  zakrojony  rozwój  szkolnictwa  wszystkich  stopni  i  rodzajów,  a  przede  wszystkim  walka  z 
analfabetyzmem.  Jednocześnie  w  pierwszych  latach  powojennych  korzystano  z  wielu  form 
przyśpieszonego  szkolenia  lub  doszkalania  zawodowego  poprzez  różnego  typu  kursy  fachowe, 
organizowane m.in. przez związki zawodowe, organizacje młodzieżowe, kobiece itp. 

Z rozbudową szkolnictwa, zwłaszcza średniego i wyższego, szła w parze poważna zmiana jego 

struktury  na  korzyść  kierunków  technicznych  i  ekonomicznych.  Na  szczeblu  podstawowym 
zjawiskiem  dominującym  było  (po  raz  pierwszy  w  dziejach  oświaty  polskiej)  już  prawie  pełne 
upowszechnienie  nauczania  (faktycznie  –  nie  tylko  formalnie)  i  jego  egzekwowanie  na  szczeblu 
elementarnym.  Gdy  w  roku  szkolnym  1945/46  powszechnym  nauczaniem  objętych  było  93,6% 
dzieci  w  wieku  szkolnym,  to  w  1949/50  już  96,7%.  Liczba  młodzieży  kształcącej  się  w  szkołach 
zawodowych  wzrosła  w  latach  1945/46-1948/49  przeszło  3-krotnie  –  ze  164  800  do  460  300 
uczniów. 

W  tych  samych  latach  nie  tylko  odbudowano  wyższe  uczelnie  istniejące  w  czasach 

przedwojennych,  ale  utworzono  szereg  nowych  szkół  wyższych  typu  uniwersyteckiego, 
politechnicznego  i  ekonomicznego.  Obok  dawnych  ośrodków  szkolnictwa  wyższego, 
koncentrujących się w  Warszawie, Krakowie i  Poznaniu, powstały nowe, poważne placówki tego 
szkolnictwa  w  Lublinie,  Wrocławiu,  Łodzi,  Toruniu  i  Gdańsku.  Napływ  kandydatów  na  studia 
wyższe był bardzo znaczny. Liczba studentów szkół wyższych wzrosła w latach 1945-1948/49 z 56 
tys.  do  blisko  104  tys.  Jednocześnie  szybko  postępowała  demokratyzacja  wyższych  uczelni,  w 
których w 1948 r. ponad 40% ogółu studiujących stanowiła młodzież pochodzenia robotniczego i 
chłopskiego.  Szybko  postępował  również  proces  kształcenia  nowej  kadry  naukowej,  tym  bardziej 
godny  podkreślenia,  że  po  zakończeniu  wojny  w  1945  r.  straty  osobowe  przekraczały  40%,  a  w 
niektórych  dyscyplinach  nawet  ponad  50%  samodzielnych  pracowników  nauki  –  profesorów  i 
docentów. 

W  procesie  demokratyzacji  szkolnictwa  na  różnych  jego  szczeblach  poważną  rolę  odgrywały 

organizacje młodzieżowe, związane ideowo z partiami bloku demokratycznego: z PPR – Związek 
Walki  Młodych  (ZWM)  i  Akademicki  Związek  Walki  Młodych  „Życie”,  z  PPS  –  Organizacja 
Młodzieży  Towarzystwa  Uniwersytetów  Robotniczych  (OM  TUR)  i  Związek  Niezależnej 
Młodzieży Socjalistycznej (ZNMS), z SL – Związek Młodzieży Wiejskiej „Wici” (po usunięciu z 
tej  organizacji  elementów  bliskich  mikołajczykowskiemu  PSL)  i  SD  –  Związek  Młodzieży 

Demokratycznej (ZMD). 

Równolegle szybko postępowała odbudowa i rozbudowa sieci bibliotek i czytelni o charakterze 

powszechnym  i  specjalistycznym.  Liczba  bibliotek  powszechnych  zwiększyła  się  w  latach  1947-
1949  z  934  do  3883,  liczba  bibliotek  naukowych  z  535  do  851.  Poważnie  wzrastały  nakłady 
książek  i  wydawnictw  periodycznych.  Wystarczy  nadmienić,  że  w  1949  r.  ogólny  nakład 
wydawnictw  książkowych  był  niemal  dwuipółkrotnie  wyższy  niż  przed  wojną,  wynosząc  72905 
100 egzemplarzy. 

Na tle tak ożywionego ruchu wydawniczego szybko organizowało się życie literackie, tworzyły 

się  czasopisma  literackie  o  różnych  odcieniach  ideowych  i  różnym  zakresie  oddziaływania.  Lata 
1945-1948  były  w  literaturze  polskiej  okresem  bezpośredniej  reakcji  na  przeżycia  wojenne, 
krystalizacji postaw ideologicznych i artystycznych oraz dyskusji i ostrych sporów na temat oblicza 
przyszłej literatury w nowej rzeczywistości społecznej. 

Dominowała zdecydowanie, zwłaszcza w prozie, tematyka wojenno-okupacyjna, zmierzająca do 

zgłębienia  istoty  i  rozmiarów  katastrofy  moralnej,  która  wstrząsnęła  podstawami  humanizmu  w 
hitlerowskim  systemie  masowej  zagłady.  Analizowano  postawy  moralne  i  psychologiczne  w 
warunkach  terroru  niemieckiego  i  codziennej  rzeczywistości  okupacyjnej.  Rewizja  najbliższej 
przeszłości sięgała także do źródeł klęski wrześniowej, przynosząc krytyczny obraz rzeczywistości 
międzywojennej.  Wśród  pierwszych  ujęć  życia  powojennego,  obok  utworów  poświęconych 
odbudowie  kraju  i  problemom  integracji  Ziem  Zachodnich  z  ziemiami  dawnymi,  ukazywano 
również konflikty moralno-polityczne, związane z rewolucją społeczną, dokonującą się wówczas w 
Polsce. 

Szybko  wznowiły  swoją  działalność  teatry  polskie.  W  1945  r.  otwarto  je  we  wszystkich 

większych miastach, w tym pięć na Ziemiach Odzyskanych, m.in. w Szczecinie. Rychło miały one 
na swym koncie poważne osiągnięcia artystyczne. W 1949 r. zakończono upaństwawianie teatrów, 
przez  co  zyskały  one  trwałe  oparcie  finansowe  i  w  ogóle  mecenat  władz  państwowych.  Również 
szybko postępowała odbudowa życia muzycznego dzięki ofiarności muzyków i wydatnej pomocy 
władzy ludowej. Pomnożyła się wydatnie,  w porównaniu z 1938 r., liczba placówek operowych i 
symfonicznych. 

Jako coraz bardziej ważny czynnik w dziele kształtowania się kultury narodowej wysuwała się 

radiofonia.  Tak  więc  warto  nadmienić,  że  liczba  radioabonentów  wzrosła  od  grudnia  1946  r.  do 
końca 1949 r. z 474 500 do l 175 700. 

Tak  szybka  odbudowa  i  rozbudowa  podstaw  kultury  narodowej  we  wszystkich  jej  dziedzinach 

była rezultatem systematycznego zwiększania na te cele dotacji ze strony państwa, których udział 
w  całokształcie  wydatków  inwestycyjnych  stale  wzrastał  –  z  5%  w  1946  r.  do  8,2%  w  1949  r. 
Państwo  budowało  w  ten  sposób  bazę  materialną  i  społeczną  przyszłej  kultury  masowej,  jako 
niezbędnego  i  ważkiego  współczynnika  w  procesie  przekształcania  społeczeństwa  –  w 
społeczeństwo socjalistyczne. 
 

j.  Spór o model socjalizmu 

 

Na  czoło  zagadnień  gospodarczych  i  społeczno-politycznych,  w  pierwszej  fazie  Planu 

Trzyletniego  wysunęła  się  sprawa,  którą  można  by  określić  jako  –  spór  o  model  socjalizmu,  ku 
któremu miało zmierzać społeczeństwo polskie. Wyraziściej miały się wówczas zarysować różnice 
w poglądach sojuszniczych partii robotniczych – PPR i PPS, jak również w łonie obu tych partii na 
temat oblicza przyszłego systemu socjalistycznego i metod prowadzących do jego realizacji. 

Przypomnieć należy, że obie partie stały na stanowisku likwidacji prywatnej własności środków 

produkcji  i  budowy  gospodarki  socjalistycznej.  Jednakże  pojęcia  te  nie  były  jednoznacznie 
rozumiane  przez  ekonomistów  PPR  i  PPS.  Według  rzecznika  dogmatycznej  grupy  w  PPR  – 
Hilarego  Minca  –  uspołecznienie  środków  produkcji  miało  się  równać  ich  upaństwowieniu. 
Dowodził  on,  iż  socjalizm  wymaga,  ażeby  wszystko  było  własnością  państwa,  by  wszystkimi 

dziedzinami  życia  gospodarczego  administrował  aparat  państwowy.  Dążył  też  do  możliwie  jak 
najszybszej realizacji tego celu. Każde inne rozwiązanie miało być – według niego – rozwiązaniem 
niezgodnym  z  założeniami  marksizmu.  Natomiast  Władysław  Gomułka  reprezentował  koncepcję 
dłuższego,  harmonijnego  rozwoju  trzech  sektorów  –  państwowego,  spółdzielczego  i  prywatnego, 
jako dostosowaną do ówczesnych polskich realiów społeczno-ekonomicznych. 

Wybitny ekonomista, związany z PPS, Oskar Lange, polemizując z wywodami Minca i innych 

zwolenników  upaństwowienia  i  scentralizowanych  metod  zarządzania  gospodarką  socjalistyczną, 
pisał,  że  po  likwidacji  kapitału  prywatnego  wyłonić  się  może  równie  groźne  dla  demokracji 
niebezpieczeństwo  w  postaci  koncentracji  gospodarki  w  rękach  biurokracji  państwowej  i 
związanych z tym zjawiskiem przywilejów w rozdziale dochodu narodowego. By temu skutecznie 
przeciwdziałać powinny być – jego zdaniem – środki dyspozycji gospodarczej ściśle oddzielone od 
administracyjno-politycznego aparatu państwowego – podobnie jak niezależne sądy oddzielone są 
od  władzy  wykonawczej.  Powinien  również  być  zorganizowany  samorząd  jako  organ 
demokratycznej  kontroli  z  dołu  –  wyłoniony  przez  konsumentów,  pracowników  itp.  Ponadto 
demokratyczna  kontrola  nad  uspołecznioną  gospodarką  powinna  być  wzmocniona  przez  istnienie 
niezależnego  robotniczego  ruchu  związkowego,  samodzielnej  spółdzielczości  oraz  organizacji 
reprezentujących interesy gospodarcze chłopów. 

A zatem PPS, podobnie jak i niektórzy działacze PPR, opowiadała się za koncepcją gospodarki 

trój sęk torowej, gdzie obok sektora państwowego i spółdzielczego miał także istnieć (przynajmniej 
w okresie przejściowym) sektor drobnokapitalistyczny. Sytuacja zmienić się jednak miała po 1947 
r., kiedy w PPR przeważyła teza na rzecz ostatecznej likwidacji sektora drobnokapitalistycznego w 
przemyśle  i  handlu.  Zwolennikom  trójsektorowości  zaczęto  wówczas  stawiać  zarzuty,  że  hołdują 
idei kompromisu klasowego i zmierzają do zahamowania procesów socjalizacji kraju, a nawet do 
restauracji kapitalizmu. 

Zarzut  taki  wypaczał  intencje  ekonomistów  i  polityków  PPS,  dla  których  najbardziej 

kontrowersyjny  sektor  prywatny  miał  jedynie  swoją  drobną  wytwórczością  wspomagać  działy 
gospodarki  oparte  na  zasadach  socjalistycznych.  Co  ważniejsze,  miejsce  i  rolę  poszczególnych 
sektorów miał określać centralny plan gospodarczy. W celu ograniczenia centralizmu państwowego 
– instytucja planowania gospodarczego miała być jednak oddzielona od instytucji zarządzania. 

Według  tej  koncepcji  Centralny  Urząd  Planowania  (CUP)  miał  koordynować  poczynania 

różnych  ogniw  życia  gospodarczego,  opracowywać  propozycje  organizacji  zarządzania 
przemysłem  państwowym  i  spółdzielczym.  Sam  przemysł  państwowy  miał  podlegać  kontroli 
demokratycznych instytucji, takich jak związki zawodowe i powoływane w trybie demokratycznym 
rady  nadzorcze,  które  powinny  kontrolować  wyniki  produkcji  przedsiębiorstwa,  jak  również 
powoływać  jego  dyrekcję.  Generalnie  zmierzano  do  ograniczenia  centralizmu  państwowego 
poprzez wzmocnienie roli samorządu pracowniczego w wielkich zakładach państwowych, a także 
poprzez rozbudowę spółdzielczości. 

Szczególne miejsce przypisywała PPS sektorowi spółdzielczemu, przy czym chodziło tu o różne 

typy  spółdzielczości  w  mieście  i  na  wsi.  Partia  ta  nie  przeciwstawiała  spółdzielczości  sektorowi 
państwowemu. Podkreślała jedynie jej wyższość nad sektorem państwowym polegającą na tym, iż 
aparat spółdzielczy jako bezpośrednio związany z wytwórcą oraz z konsumentem musi natychmiast 
reagować  na  słuszne  postulaty.  Nie  wymaga  też  powoływania  państwowego  aparatu  kontrolnego, 
ponieważ  kontrola  każdej  komórki  gospodarczej  i  nadzór  nad  nią  przez  zainteresowanych 
odbiorców są lepsze i skuteczniejsze od kontroli aparatu urzędniczego. 

Tymczasem przedsiębiorstwo państwowe rządzi się innymi prawami: wymaga rozbudowanego 

aparatu  gospodarczego,  ukształtowanego  według  określonej  hierarchii,  co  powoduje  jego 
ociężałość.  Koszt  utrzymania  owego  rozbudowanego  aparatu  urzędniczo-biurowego  uderza  w 
robotnika,  ponieważ  biurokracja  przechwytuje  wytwór  jego  pracy.  Socjaliści  dowodzili, 
przeciwstawiając  się  koncepcji  ograniczenia  sektora  spółdzielczego  na  rzecz  rozbudowy 
przedsiębiorstw  państwowych,  że  im  więcej  wytworu  pracy  robotnika  przeznacza  się  na  koszty 

dodatkowej organizacji i kontroli – tym bardziej społeczeństwo oddala się od realizacji socjalizmu. 

Tego  typu  poglądy  dominowały  w  kierowanym  przez  Czesława  Bobrowskiego  Centralnym 

Urzędzie  Planowania  (CUP),  gdy  natomiast  Ministerstwo  Przemysłu  (z  szefem  tego  resortu  H. 
Mincem) przeciwstawiało im inną tendencję. Odmienność poglądów doprowadziła do konfrontacji, 
do  której  doszło  już  w  czasie  realizacji  Trzyletniego  Planu  Odbudowy  Gospodarczej.  Model 
trójsektorowej  gospodarki,  stanowiący  koncepcję  niezgodną  z  planami  upaństwowienia  całości 
gospodarki,  został  odrzucony  z  chwilą  proklamowania  przez  Minca  na  wiosnę  1947  r.  „bitwy  o 
handel”. 

Formalnie  miała  ona  stanowić  ogólnokrajową  kampanię  przeciw  spekulacji  i  drożyźnie.  Była 

ona  motywowana  nadmiernym  wzrostem  siły  nabywczej  elementów  kapitalistycznych, 
powstawaniem  w  miastach  spekulacyjnego  kapitału  z  równoczesnym  umocnieniem  się  na  wsi 
elementów  kapitalistyczno-spekulacyjnych,  szybko  bogacącym  się  dzięki  wysokim  stosunkowo 
cenom  produktów  rolnych.  Faktycznie  chodziło  nie  tylko  o  likwidację  spekulacji,  nie  tylko  o 
likwidację sektora drobnokapitalistycznego, lecz także o ograniczenie roli sektora spółdzielczego i 
o ściślejsze podporządkowanie go kontroli organów państwowych. 

Zaznaczyć trzeba, że zwolennicy zasady trójsektorowości w tym samym stopniu, co inicjatorzy 

„bitwy o handel”, byli zainteresowani walką ze spekulacją, jednakże przeciwstawiali się całkowitej 
likwidacji prywatnej drobnej wytwórczości oraz prywatnego handlu detalicznego. Kierowali się w 
danym  przypadku  dążeniem  do  utrzymania  gospodarki  rynkowej  i  zapewnienia  właściwego 
zaopatrzenia  ludności  w  podstawowe  produkty.  Bronili  też  publicznie  autonomii  i  samorządności 
różnych  typów  spółdzielczości  przed  próbami  ich  reorganizacji  na  zasadach  państwowo-
biurokratycznych. 

Różnice zdań między CUP-em a Ministerstwem Przemysłu dotyczyły równocześnie zagadnienia 

preferencji dla określonych działów wytwórczości przemysłowej. Resort Przemysłu, zgadzając się 
generalnie  z  tezą  o  konieczności  podniesienia  poziomu  spożycia,  postulował,  aby  obok  rozwoju 
przemysłu  konsumpcyjnego  położyć  większy  nacisk  na  przemysł  wytwarzający  środki  produkcji, 
głównie  hutniczy,  metalowy  i  elektrotechniczny.  Istniejące  między  obu  instytucjami  różnice 
poglądów  były  istotne,  ponieważ  określały  koncepcje  strategiczne  przyszłego  rozwoju 
gospodarczego Polski i poziomu stopy życiowej społeczeństwa. 

W wyniku ostrych zarzutów stosowania niemarksistowskich metod planowania i propagowania 

zasady trzech sektorów gospodarczych (państwowy, spółdzielczy i prywatny) wysuwanych wobec 
CUP-u,  jego  kierownictwo,  składające  się  głównie  z  członków  PPS,  podało  się  do  dymisji. 
Powołano nowe kierownictwo, które zaczęło wprowadzać istotne zmiany w systemie planowania i 
kierowania gospodarką. Zmiany te były również wynikiem zwrotu, jaki dokonał się w polityce PPR 
po usunięciu w r. 1948 Gomułki z jej kierownictwa. 

Jakkolwiek  założenia  Planu  Trzyletniego  były  w  zasadzie  utrzymane  i  realizowane,  jednakże 

ulegały  one  znacznym  modyfikacjom.  W  r.  1948  zaczęto  forsownie  rozwijać  przemysł  ciężki 
kosztem  rolnictwa  i  poziomu  życia  społeczeństwa.  W  nakładach  inwestycyjnych  dano  priorytet 
przemysłowi  ciężkiemu  i  górnictwu,  upośledzając  jednocześnie  rolnictwo,  co  prowadziło  d 
zwichnięcia  proporcji  w  rozwoju  poszczególnych  dziedzin  gospodarki  i  zahamowania  wzrostu 
stopy życiowej ludności. Według oficjalnego komunikatu listopada 1949 r., tj. po ukończeniu Planu 
Trzyletniego, produkcja  przemysłu i rzemiosła wzrosła w Polsce w porównaniu z r. 1938 o 48%, 
gdy natomiast wartość produkcji zwierzęcej i roślinnej wynosiła tylko 86% wartości z r 1938. 

Różnice  dotyczące  modelu  systemu  socjalistycznego  między  PPR  a  PP1  obejmowały  również 

problematykę  polityczno-ustrojową.  Odrodzona  \  Polsce  Ludowej  PPS  uznawała  za  konieczne 
utworzenie  rewolucyjnego  aparatu  władzy  w  celu  zlikwidowania  zbrojnego  podziemia  i 
przeprowadzeni*  podstawowych  reform  społeczno-ustrojowych.  Natomiast  po  zlikwidowaniu 
jawnej kontrrewolucji PPS upatrywała swoją rolę przede wszystkim w dziedzinie utrwalania zasad 
demokracji  politycznej  i  gospodarczej.  Wskazywane  też  na  konieczność  szukania  koncepcji 
państwa  ludowo-demokratycznego  i  socjalistycznego,    koncepcji    odpowiadającej  historycznie  

ukształtowanym  polskim  warunkom,  co  –  jak  wiemy  –  podzielało  również  cały  szereg  działaczy 
PPR. Tezę tę odrzucały dogmatyczne grupy w obu partiach robotniczych (była taka grupa również 
w  PPS),  zmierzając  do  ukształtowania  w  Polsce  –  i  to  często  w  sposób  mechaniczny  –  systemu 
społeczno-politycznego  możliwie  jak  najbardziej  podobnego  do  modelu  radzieckiego.  Podzielały 
one  również  charakterystyczny  dla  czasów  stalinowskich  punkt  widzenia  o  zaostrzaniu  się  walki 
klasowej  w  miarę  postępów  w  budownictwie  ustroju  socjalistycznego,  przeciwstawiały  się  zatem 
dążeniom  do  ograniczenia  roli  aparatu  bezpieczeństwa  i  metod  administracyjno-represyjnych  w 
stosunku do sił opozycyjnych. 
 

k.  Zjednoczenie polskiego ruchu robotniczego 

 

Jako  zasadnicze  zagadnienie,  związane  z  umocnieniem  w  Polsce  ustroju  demokracji  ludowej  i 

dalszymi  przeobrażeniami  społecznymi,  zmierzającymi  do  zbudowania  podstaw  socjalizmu, 
wysunęła się sprawa zjednoczenia ruchu robotniczego. Mimo to, że działająca w latach 1944-1948 
PPS była partią lewicy socjalistycznej, aktywnie uczestniczyła w budowie Polski Ludowej i na ogół 
lojalnie współpracowała z PPR w walce z polityczną reakcją, już sam fakt istnienia dwu partii, a co 
za  tym  idzie  –  dwu  ośrodków  organizacyjnych  –  osłabiał  ruch  robotniczy.  Na  lata  1947-1948 
przypadał  okres  zbliżania  się  obu  partii  do  jedności  organicznej,  który  równocześnie  wypełniała 
kampania o charakterze ideowo-politycznym, dotycząca istoty mającego nastąpić zjednoczenia. W 
kampanii  tej  chodziło  o  to,  ażeby  u  podstaw  zjednoczenia  znalazła  się  ideologia  marksistowsko-
leninowska,  aby  nowa,  zjednoczona  partia  była  kontynuatorką  rewolucyjnych  a  nie 
reformistycznych  tradycji  polskiego  ruchu  robotniczego.  Istotne  znaczenie  dla  dalszego  rozwoju 
sytuacji w polskim ruchu robotniczym miały procesy jednoczenia się komunistów i socjalistów w 
innych krajach .demokracji ludowej: w Rumunii, na Węgrzech i w Czechosłowacji, sfinalizowane 
w pierwszej połowie 1948 r. 

Sprawę  zjednoczenia  w  Polsce  komplikował  przede  wszystkim  fakt,  że  w  odrodzonej  PPS  – 

choć dominował tam nurt jednolitofrontowy, zdecydowany na kontynuowanie współpracy z PPR – 
istniały  ze  strony  prawicowych  i  części  centrowych  elementów  tendencje  w  mniej  lub  bardziej 
zawoalowanej formie przeciwstawne organicznemu zjednoczeniu. Różnice zdań dotyczyły również 
metod rządzenia, wynikające stąd, że część kierowniczego aktywu PPS ciążyła ku parlamentarnym 
formom  demokracji,  a  w  dyktaturze  proletariatu  widziała  zaprzeczenie  demokratyzmu.  Odrzucała 
w  ten  sposób  zasadę  presji  politycznej,  skierowanej  przeciwko  siłom  społecznym  związanym 
ekonomicznie  i  światopoglądowo  z  systemem  kapitalistycznym,  presji  niezbędnej  dla  dokonania 
głębokich, dalej idących przeobrażeń społecznych na drodze do socjalizmu. 

W eliminacji koncepcji socjaldemokratycznych w PPS istotne znaczenie miały uchwały jej Rady 

Naczelnej  z  30  czerwca  1947  r.,  które  nie  wypowiadały  się  jeszcze  za  jednością  organiczną,  ale 
utorowały  drogę  do  dalszej  ewolucji  PPS  na  lewo  –  ewolucji  ideowej zmierzającej  do  połączenia 
obu partii. Duży wpływ na dalsze zbliżenie ideowe PPR i PPS miało następnie wspólne posiedzenie 
KC  PPR i  CKW PPS  w  dniu  13  września  1947  r.,  na  którym  ujednolicono  stanowiska  obu  partii 
wobec węzłowych zagadnień polityki międzynarodowej i wewnętrznej. Stopniowo umacniały się w 
PPS  wpływy  sił  jednolitofrontowych,  znajdujące  wyraz  w  całym  szeregu  uchwał  i  posunięć 
kierownictwa  tej  partii,  takich  jak  uchwała  XXVII  Kongresu  PPS  (grudzień  1947  r.),  który 
wskazywał  jako  perspektywę  współpracy  obu  partii  –  ich  jedność  organiczną.  W  marcu  1948  r. 
odbyła  się  wspólna  narada  aktywu  gospodarczego  PPR  i  PPS,  na  której  ujednolicono  stanowiska 
obu partii w sprawach głównych kierunków ekonomicznego rozwoju kraju. 

W  marcu  1948  r.  nastąpił  dalszy,  zasadniczy  krok  ze  strony  PPS  na  rzecz  zjednoczenia,  które 

zadeklarował w imieniu tej partii jej sekretarz generalny – J. Cyrankiewicz. W ślad za tą deklaracją 
wydany został 22 marca wspólny okólnik KC PPR i CKW PPS o podjęciu prac przygotowawczych 
do  zjednoczenia,  a  następnie  obie  te  naczelne  instancje  partyjne  podjęły  uchwałę  o  budowie 
wspólnego Domu Zjednoczonej Partii, z funduszów zebranych wśród członków obu partii. 

Kontynuowano  też  weryfikację  w  szeregach  obu  partii,  mającą  przede  wszystkim  charakter 

polityczny. Akcja ta przybrała w PPS duże rozmiary, o czym świadczy fakt, że o ile partia ta liczyła 
przed XVII Kongresem ok. 750 tys. członków, to w przeddzień zjednoczenia – w grudniu 1948 r. – 
ok. 531 tys. W okresie przygotowania do zjednoczenia usunięto zatem z niej lub dobrowolnie z niej 
wystąpiło  ok.  220  tys.  osób,  w  zdecydowanej  większości  przeciwników  połączenia  z  PPR.  Akcja 
weryfikacyjna  w  PPR  miał  znacznie  mniejszy  zasięg,  ograniczając  się  do  usunięcia  29  tys. 
członków i kandydatów, gdy natomiast pozostało w partii ponad l 006 000 członków. 

Na  zakres  przeprowadzonych  wówczas  akcji  weryfikacyjnych  i  na  tempo  oraz  charakter 

przygotowań do zjednoczenia istotny wpływ wywarły dokonujące się wówczas zmiany w PPR, gdy 
podjęto  prace  nad  sprecyzowaniem  założeń  ideowo-programowych  zjednoczonej  partii.  Ujawniły 
się wówczas w jej kierownictwie różnice poglądów, które doprowadziły  latem 1948 r. do ostrego 
konfliktu między ówczesnym sekretarzem generalnym KC – Władysławem Gomułką a członkami 
Biura Politycznego KC – Bolesławem Bierutem i Jakubem Bermanem. 

Konflikt  ów,  ogólnie  biorąc,  dotyczył  kierunku  dalszego  rozwoju  społeczno-gospodarczego 

Polski  Ludowej  i  zagadnienia  monopolu  władzy  w  partii  i  w  państwie.  Oficjalnie  jednak  w  tym 
sporze  eksponowano  różnice  zdań  w  sprawie  oceny  tradycji  polskiego  ruchu  robotniczego,  w 
stosunku  do  nabrzmiałego  wówczas  konfliktu  jugosłowiańsko-radzieckiego.  Należy  tu  zaznaczyć, 
że Gomułką, mówiąc o historycznych zasługach ruchu komunistycznego, poddał zarazem krytyce 
elementy  dogmatyzmu  i  sekciarstwa  w  działalności  SDKPiL  i  KPP.  Jednocześnie  –  odrzucając 
reformizm PPS – podkreślał niepodległościowe tradycje tej partii. Dowodził, że powinny one lec u 
podstaw ideowo-politycznych zjednoczonej partii. Poglądów tych nie zaakceptowała grupa Bieruta 
– Bermana. 

Wydarzenia  te  rozgrywały  się  w  atmosferze  zaostrzonych  stosunków  międzynarodowych  i 

komplikacji w międzynarodowym ruchu robotniczym, związanych z kultem Stalina, sprzyjających 
powstaniu klimatu dogmatyzmu i sekciarstwa. 

Na  sierpniowo-wrześniowym  plenum  KC  PPR  wysunięto  pod  adresem  Gomułki  i  jego 

zwolenników,  wywodzących  się  głównie  z  konspiracyjnej  PPR,  zarzuty  tzw.  odchylenia 
prawicowo-nacjonalistycznego  (odrzucone  później  przez  PZPR).  Działaczy  tych  odsunięto  od 
wpływu na kierowanie partią, a nowym sekretarzem generalnym KC został Bierut. 

Plenarne posiedzenia KC PPR odbyte latem i jesienią 1948 r. sformułowały ideowo-polityczną, 

marksistowsko-leninowską  platformę  zjednoczeniową.  Niemałą  rolę  w  procesie  bezpośrednich 
przygotowań  do  zjednoczenia  odegrało  wspólne  szkolenie  ideologiczne  członków  obu  partii. 
Ważnym czynnikiem integrującym było braterstwo broni obu partii w walce z obozem politycznej 
prawicy w okresie lat 1944-1948. 

Zjednoczenie partii poprzedzone zostało zjednoczeniem ruchu młodzieżowego. 16 października 

1947 r. ZWM i OMTUR podpisały umowę o współpracy organizacyjnej, co umożliwiło wysunięcie 
hasła  zjednoczenia.  22  lipca  1948  r.  na  kongresie  we  Wrocławiu  cztery  organizacje  (ZWM, 
OMTUR, ZMW „Wici” i ZMD) zjednoczyły się, powołując do życia Związek Młodzieży Polskiej 
(ZMP). 

14 grudnia 1948 r. odbyły się w Warszawie ostatnie odrębne zjazdy obu partii robotniczych. II 

Zjazd  PPR  obradował  w  sali  „Romy”,  a  więc  w  tym  samym  miejscu,  gdzie  trzy  lata  wcześniej 
zebrał  się  I  Zjazd  partii.  Wśród  burzliwych  owacji  przyjął  on  uchwałę  w  sprawie  zjednoczenia. 
XXVIII  Kongres  PPS,  odbyty  w  sali  Teatru  Polskiego,  uchwalił  owacyjnie  powitaną  rezolucję  o 
identycznej treści. 

Kongres  Zjednoczeniowy  obradował  15-21  grudnia  1948  r.  w  gmachu  Politechniki 

Warszawskiej. Zgromadził on 1526 delegatów; 58 delegatów wywodziło się z szeregów SDKPiL i 
PPS-Lewicy, 518 z KPP i KZMO, 281 – z przedwojennej PPS i OMTUR. W okresie okupacji 228 
delegatów należało do PPR, 66 – do partii komunistycznych na emigracji, 90 do PPS. 

W  toku  obrad  zjazd  wysłuchał  podstawowych  referatów  –  B.  Bieruta  Podstawy  ideologiczne 

PZPR  i  J.  Cyrankiewicza  Droga  PPS  do  Zjednoczonej  Partii.  Uchwalono  Deklarację  ideową 

PZPR,  Statut  PZPR  i  wytyczne  6-letniego  planu  rozwoju  i  przebudowy  gospodarczej  Polski. 
Kongres wybrał naczelne władze partyjne – Komitet Centralny, Centralną Komisję Rewizyjną. KC 
z  kolei  na  pierwszym  plenarnym  posiedzeniu  powołał  Biuro  Polityczne.  Przewodniczącym  KC 
PZPR został Bolesław Bierut, sekretarzami KC – J. Cyrankiewicz, A. Zawadzki i R. Zambrowski. 

Zjazd  zjednoczeniowy  oznaczał  gruntowny  przełom  w  dziejach  polskiego  ruchu  robotniczego, 

kładąc  kres  kilkudziesięcioletniemu  rozbiciu  tego  ruchu,  a  równocześnie  oznaczając  decydujące 
zwycięstwo  jego  rewolucyjnego  nurtu.  Zjednoczona  partia  oparła  się  bowiem  na  tradycjach  i 
spuściźnie  ideologicznej  rewolucyjnego  nurtu  polskiego  ruchu  robotniczego  (reprezentowanego 
przez  takie  partie,  jak  SDKPiL,  PPS-Lewicę,  KPP,  PPR  i  odrodzoną  jednolitofrontową  PPS),  na 
tradycjach  internacjonalistycznej  współpracy  z  siłami  rewolucyjnej  Rosji  i  tradycjach 
rewolucyjnego 

marksizmu-leninizmu, 

inaczej 

mówiąc 

– 

według 

kryteriów 

wartości 

obowiązujących  w  PPR  i  międzynarodowym  ruchu  komunistycznym.  Zjednoczenie  takie  mogło 
nastąpić  w  wyniku  siedmioletniej  działalności  Polskiej  Partii  Robotniczej,  która  jako  partia 
rewolucyjna  wypracowała  w  generalnych  swych  założeniach  programowych  słuszną  dla  narodu  i 
państwa koncepcję nowej Polski i była główną siłą w budowie władzy ludowej. Wypracowała ona 
trafnie  strategię  szerokiego  frontu  demokratycznego  pod  hegemonią  klasy  robotniczej,  ściśle 
wiążąc program walki o socjalizm z walką wyzwoleńczą narodu, a następnie z walką o utrwalenie 
jego  niepodległości  w  oparciu  o  pierwsze  w  skali  światowej,  potężne  państwo  socjalistyczne  – 
Związek Radziecki. 

Kongres  Zjednoczeniowy  był  nie  tylko  czynnikiem  niezwykle  poważnie  wzmacniającym 

kierowniczą  siłę  polityczną  Polski  Ludowej  –  rewolucyjną  partię  marksistowsko-leninowską,  ale 
stanowił  zarazem  swoistego  rodzaju  próbę  bilansu  czterech  i  pół  lat  istnienia  władzy  ludowej, 
nakreślając  równocześnie  koncepcję  dalszych  przeobrażeń  na  rzecz  budownictwa  w  Polsce 
podstaw socjalizmu w ciągu najbliższych sześciu lat. 

Kongres  Zjednoczeniowy,  powołujący  do  życia  Polską  Zjednoczoną  Partię  Robotniczą, 

finalizował  więc  ostatecznie  pierwszy,  początkowy  etap  w  dziejach  nowej  Polski,  powstałej  w 
wyniku  tych  wszystkich  wielkich  wydarzeń  dziejowych,  które  oddały  losy  narodu  w  ręce 
rewolucyjnej partii klasy robotniczej. 
 

ZAKOŃCZEIE 

 

Mało jest narodów w skali ogólnoeuropejskiej, a nawet ogólnoświatowej, które by przeżyły tak 

wielkie  wstrząsy  i  lata  tak  ogromnego  przełomu,  jakie  były  udziałem  narodu  polskiego  w  ciągu 
omawianej epoki lat 1864-1948. Głębokość owych wstrząsów dziejowych uzmysłowimy sobie tym 
wyraziściej, gdy jeszcze raz spojrzymy wstecz na sytuację społeczeństwa polskiego w pierwszych 
latach  popowstaniowych,  społeczeństwa  –  zdawałoby  się  –  trwale  pozbawionego  niepodległego 
bytu  państwowego,  ujarzmionego  i  podzielonego  pomiędzy  trzy  państwa  zaborcze,  uchodzące  za 
trzy mocarstwa w ówczesnej konstelacji międzynarodowej. 

Głębokość  i  doniosłość  wydarzeń;  jakie  nadeszły  na  początku  XX  stulecia,  rysują  się  w  całej 

pełni  i  niezwykle  wyraziście,  gdy  spojrzymy  na  sytuację  tegoż  społeczeństwa  ponownie,  już  po 
roku 1918. Doszło wówczas do rzeczy nieprawdopodobnej dla „trzeźwo myślących” mężów stanu i 
wielu  polityków  europejskich;  zniknął  z  powierzchni  ziemi  w  strefie  Europy  Środkowo-
Wschodniej  ład  ustalony  traktatami  Rosji,  Prus  i  Austrii  o  podziale  Polski,  utrwalony  potem  raz 
jeszcze postanowieniami Kongresu Wiedeńskiego 1815r. 

To  wszystko,  co  zaszło  w  pamiętnym  dla  dziejów  narodu  1918  r.,  było  efektem  głębokich 

perturbacji – klęsk wojennych i wypadków rewolucyjnych w trzech państwach zaborczych. Trzeba 
jednak pamiętać, że efekt ten w żadnym przypadku nie byłby pełny, gdyby naród polski czynnie w 
owe wydarzenia się nie włączył na polu organizacyjnym, politycznym i militarnym. Ta zaś z kolei 
postawa  narodu  była  rezultatem  kultywowania,  rozwijania  i  pogłębiania  przezeń  wielkich 
narodowych  tradycji  niepodległościowych,  zdynamizowanych  udziałem  szerokich  mas 

robotniczych i chłopskich w życiu politycznym społeczeństwa od schyłku XIX w. 

Proces  aktywizacji  tych  mas,  ich  dojrzewania  do  działalności  społecznej  i  politycznej, 

znamionowały takie zjawiska, jak powstawanie pierwszych organizacji i partii działających wśród 
proletariatu  miejskiego  i  chłopstwa,  organizacji  początkowo  niewielkich,  działających  w  małych 
grupach, potem jednak coraz to bardziej masowych, stanowiących coraz to większą siłę polityczną, 
zdolnych  w  coraz  to  większym  stopniu  oddziaływać  na  bieg  wydarzeń  i  tym  samym  na  losy 
narodu.  Były  to  lata  pracy  i  walki  działaczy  pierwszych  na  ziemiach  polskich  kółek 
socjalistycznych  i  ludowcowych,  działalności  propagandystycznej  I  i  II  Proletariatu,  Związku 
Robotników  Polskich  i  Stronnictwa  Ludowego,  Socjaldemokracji  Królestwa  Polskiego  i  Polskiej 
Partii Socjalistycznej. Lata pracy i walki – już na początku XX stulecia – bojowników rewolucji lat 
1905-1907,  walk  rewolucyjnych  1917  i  1918  r.,  walk  patriotów  o  rozwiązanie  kwestii  polskiej  w 
latach  1914-1918  i  o  granice  odradzającego  się  państwa.  Były  to  jednak  zarazem  lata  walki 
krzewicieli idei demokracji, niepodległości i socjalizmu nie tylko w politycznym, ale i kulturalno-
oświatowym  ruchu  szerokich  mas.  Był  to  –  jednym  słowem  –  okres  walki  o  duszę  narodu,  o 
pozyskanie jego szerokich mas dla owych idei. 

Należy mocno podkreślić, że kultura polska zawsze była w dziejach narodu polskiego gwarantką 

i  strażniczką  narodowej  samodzielności,  ważkim  i  nieodzownym  czynnikiem  dla  odzyskania 
niepodległości, a potem dla zachowania własnego bytu państwowego. 

Zasadniczą  więc  cechą  owego  wielkiego  ruchu  na  rzecz  wolności  i  niepodległości  narodu  był 

znamienny  fakt,  że  przebiegał  on  wielotorowo,  że  o  realizację  tego  dalekosiężnego  celu 
poszczególne odłamy narodu walczyły różnymi środkami i metodami, że ich przejawy wyrażał nie 
tylko  huk  bomb  zamachowców  i  walki  na  barykadach  powstań  i  rewolucji,  nie  tylko  wielkie  w 
patriotycznej  wymowie  dzieła  artystyczne  i  literackie,  ale  i  wytężona,  ofiarna,  prowadzona  bez 
rozgłosu praca na polu krzewienia narodowej oświaty, zmierzająca do podniesienia i ugruntowania 
świadomości  klasowej  i  narodowej  –  robotnika,  chłopa,  rzemieślnika,  inteligenta.  Wszystkie  te 
formy i nurty ruchu uzupełniały się nawzajem, czyniły go pełniejszym i bardziej dojrzałym. 

Podkreślaliśmy  już  doniosłość  przełomu  roku  1918,  wyrażającego  się  w  powrocie  nazwy  – 

Polska – na mapy polityczne Europy. Jednakże dramatyczny dla narodu polskiego bieg wydarzeń 
nie tak długo potem, bo już jesienią roku 1939, zdawał się w przekonaniu sprawców wojny, a także 
wg ich opinii wykazać kruchość fundamentów, na jakich oparte było odrodzone państwo polskie. 
Wszakże i tym razem te siły, które dążyły do jego całkowitego unicestwienia, które zmierzały do 
zniszczenia  narodu  i  pojęcia  polskości,  musiały  się  przeliczyć,  musiały  przegrać,  nie  doceniły 
bowiem  –  obok  czynników  o  charakterze  międzynarodowym  –  determinacji  i  przemożnej  woli 
walki  Polaków  o  własny  byt  państwowy.  Popełniły  one  tym  samym  podobny  błąd,  jak  państwa 
zaborcze w odleglejszej przeszłości, które w całej pełni nie doceniły wagi tego czynnika. 

Wydarzenia,  jakie  nastąpiły  po  agresji  Niemiec  hitlerowskich  na  Polskę  wykazały,  że  państwa 

polskiego  nie  sposób  powtórnie  wymazać  z  karty  politycznej  świata,  gdy  chciano  to  uczynić  – 
wybuchła  w  konsekwencji  druga  wojna  światowa.  W  wojnie  ten  naród  polski  ujawnił  swoją 
niezłomność  i  hart  ducha,  zdyscyplinowanie  i  ofiarność,  świadczące  o  jego  wysokim  stopniu 
patriotyzmu i świadomości narodowej. 

Pod tym względem już sam fakt istnienia w latach 1918-1939 własnego, suwerennego państwa – 

nawet  przy  uwzględnieniu  różnych  jego  wad  i  ułomności  –  odegrał  swoją  istotną  rolę, 
przyczyniając  się  w  wysokim  stopniu  do  pogłębienia  narodowej  samowiedzy,  ugruntowania 
patriotyzmu  wśród  najszerszych  rzesz  narodu,  zintegrowania  jego  ekonomiki  i  obyczajowości 
politycznej  i  do  wydatnego  przyspieszenia  rozwoju  narodowej  kultury  i  oświaty.  Czynniki,  o 
których mowa, wpłynęły w zasadniczy sposób na to, że walka Polaków z okupantem, mająca tak 
bogate i wielkie tradycje wolnościowe, przybrała jeszcze znacznie szerszy zasięg, znacznie większy 
dynamizm  i  jeszcze  doskonalsze  formy  organizacyjne  w  porównaniu  z  okresem  walki  o 
niepodległość  poprzedzającym  r.  1918.  Jednocześnie  podkreślić  trzeba,  że  przeobrażenia  w 
strukturze społecznej narodu, które się dokonały na przestrzeni całej wielkiej epoki od schyłku XIX 

w.,  w  stopniu  zasadniczym  zmodyfikowały  charakter  społeczno-polityczny  narodowego  ruchu 
wyzwoleńczego, wyłaniając w łonie tego ruchu znacznie radykalniejszy nurt polityczno-ideowy i o 
znacznie dojrzalszym programie, jak w poprzednim okresie walk o niepodległość. 

Decydująca  rola,  jaka  przypadła  państwu  socjalistycznemu  –  Związkowi  Radzieckiemu  –  w 

wyzwoleniu  ziem  polskich  w  połączeniu  z  istnieniem  i  narastającą  aktywizacją  rewolucyjnego 
nurtu pod koniec okupacji, ostatecznie zdeterminowały  kształt polityczno-ustrojowy i terytorialny 
Polski, wyzwalającej się w latach 1944-1945, która obierała za podstawę swego ustroju demokrację 
ludową  i  w  dalszych  perspektywach  –  socjalizm.  Był  to  zatem  w  konsekwencji  drugi  –  obok 
wydarzeń 1918 r. – najdonioślejszy w skutkach przełom w życiu narodu polskiego ostatniej doby, 
bezpośrednio oddziaływujący na współczesność, na dzisiejszą naszą rzeczywistość. 

Naród polski uzyskał w ten sposób po 1944 r. możliwość kształtowania dalszych swych losów w 

historycznie uwarunkowanym, nowym, z gruntu odmiennym ustroju społeczno-politycznym. Na tej 
nowej  drodze  dokonał  też  niemałych  postępów  na  polu  odbudowy  życia  gospodarczego, 
politycznego  i  kulturalnego  oraz  przebudowy  stosunków  społecznych  w  duchu  bardziej 
harmonijnego i szybszego rozwoju w porównaniu z poprzednimi epokami swych dziejów. 

Przy  tym  wszystkim  pamiętać  należy  jednak,  że  stworzenie  społeczeństwa  w  pełni 

bezkonfliktowego  i  we  wszystkich  elementach  harmonijnego  nie  udało  się  osiągnąć,  nie  jest  to 
bowiem  historycznie  możliwe.  Twórcy  socjalizmu  naukowego  mieli  głęboką  słuszność,  gdy 
twierdzili,  że  postęp  społeczny  dokonuje  się  –  zgodnie  z  istotą  procesu  dziejowego  –  poprzez 
zmaganie  się  społecznych  sprzeczności.  Pamiętać  przy  tym  trzeba  (o  czym  często  zdawano  się 
zapominać),  że  to  jedno  z  zasadniczych  praw  rozwoju  społecznego  odnosi  się  także  do 
społeczeństwa  socjalistycznego.  Rzecz  jasna,  że  twórcy  marksizmu  nie  mogli  stworzyć  teorii 
sprzeczności  tego  społeczeństwa,  a  tym  bardziej  optymalnych  metod  ich  przezwyciężania,  trudno 
im  bowiem  było  pojąć  mechanizm  jego  przeobrażeń,  skoro  ono  wtedy  jeszcze  nie  istniało. Jedno 
jednak  nie  budzi  wątpliwości:  sprzeczności  i  konieczność  ich  rozwiązywania  są  zasadniczą, 
immanentną  częścią  składową  procesu  historycznego  w  każdej  jego  fazie;  gdyby  nie  było 
sprzeczności, nie byłoby postępu, gdyby zaś nie było postępu – nastąpiłby zastój, równoznaczny z 
regresem. 

Gdy patrzymy na blaski i cienie naszej narodowej historii, powinniśmy zdawać sobie sprawę, że 

teoria  bezkonfliktowości  i  w  pełni  harmonijnego  rozwoju,  prowadzącego  od  sukcesu  do  sukcesu, 
już wielokrotnie w oczach naszego pokolenia okazywała się fałszywa. Musimy dobrze pamiętać, że 
dzieje narodów i państw, a więc i naszego narodu nie będą i w przyszłości nigdy wolne od nowych 
sprzeczności  i  konfliktów.  Jest  zatem  naszym  obowiązkiem  wyciąganie  wniosków  z  tej  prawdy 
historycznej przede wszystkim po to, by możliwie szybko i zdecydowanie je rozwiązać, po to, by 
nie dać się zaskoczyć biegowi historii. 

Rzecz  jasna,  że  niełatwo  dać  naukowe  uogólnienie  genezy  i  objawów  nowych,  dawniej 

nieznanych  sytuacji  konfliktowych,  tym  bardziej  niełatwo  przewidzieć  charakter  przyszłych 
konfliktów,  nie  możemy  się  jednak  od  prób  takich  ocen  uchylać.  Może  wtedy  konflikty  owe  nie 
staną się zbyt groźne w swych następstwach, zjawisko zawczasu bowiem społecznie uświadomione 
i  modyfikowane  zwykło  przebiegać  inaczej.  Jest  to  dlatego  tak  istotne,  ponieważ  jest  pewne,  że 
żadne  społeczeństwo,  a  więc  oczywiście  i  nasze,  nie  będzie  w  stanie  sytuacji  konfliktowych 
uniknąć. Narodzą się one siłą konieczności i nadal trwać będzie walka tego, co konserwatywne, z 
tym  co  progresywne,  nadal  trwać  będzie  walka  postępu  z  reakcją,  nowatorstwa  z  rutyną, 
humanizmu  z  różnymi  formami  tyranii,  ciągle  więc  będzie  się  nasuwać  z  nieodpartą  siłą 
konieczność ich przezwyciężania. 

Myślę, że prawdę tę warto głębiej wryć w pamięć, jako zawierającą istotny sens w odniesieniu 

do każdej epoki naszych dziejów i do naszej teraźniejszości, która już jutro stanie się przeszłością. 
 
Kraków, kwiecień 1981 r. 
 

ZESTAWIEIE CHROOLOGICZE 

 
1864. Utworzenie polskiej sekcji I Międzynarodówki. Utworzenie przez Ludwika Mierosławskiego 
Towarzystwa Demokratycznego. Stanisław Moniuszko, inscenizacja Strasznego dworu. 
1866.  Powołanie  do  życia  Zjednoczenia  Emigracji  Polskiej.  „Przy  tobie  stoimy  i  stać  chcemy”  – 
lojalistyczny adres konserwatystów galicyjskich do Franciszka Józefa (XII). 
1867.  Likwidacja  autonomii  Królestwa  Polskiego.  Poznańskie  w  Związku  Północno-niemieckim. 
Ukształtowanie się autonomii Galicji (1865-73). 
1869. Teka Stańczyka. 
1869. Zamknięcie Szkoły Głównej w Warszawie. 
ok. 1870. Początki ruchu pozytywistycznego w Królestwie. 
1870.  Założenie  Banku  Handlowego  w  Warszawie.  Założenie  Muzeum  Narodowego  Polskiego  w 
Raperswilu. 
1871. Koło Polskie w Reichstagu. Założenie Związku Spółek Zarobkowych w Poznaniu. Pierwsze 
strajki  robotnicze  w  Warszawie  i  Łodzi.  Manisfest  pozytywistyczny  My  i  wy  Aleksandra 
Świętochowskiego. 
1872. Założenie Akademii Umiejętności w Krakowie. 
od 1872. Zaostrzenie polityki garmanizacyjnej na ziemiach polskich zaboru pruskiego. 
1873. Maksymilian Jackowski patronem kółek rolniczych. 
1878. Tzw. brukselski program socjalistów polskich. Jan Matejko, Bitwa pod Grunwaldem. 
1879.  Założenie  Muzeum  Narodowego  w  Krakowie.  T881.  Utworzenie  Stowarzyszenia 
Socjalistycznego  „Lud  Polski”.  1882.  Powstanie  Międzynarodowej  Socjalno-Rewolucyjnej  Partii 
„Proletariat” (I Ploretariat, Wielki Proletariat). 
1882. Jan Matejko, Hołd Pruski. 
1883. Założenie pisma „Proletariat”. Strajk w Żyrardowie. 
Założenie  Banku  Włościańskiego  w  Królestwie  i  Banku  Krajowego  w  Galicji.  Skroplenie  tlenu  i 
azotu przez Zygmunta Wróblewskiego i Karola Olszewskiego. 
1885. Proces 29 Proletariatczyków w Warszawie. Rugi pruskie. 
1886. Utworzenie pruskiej Komisji Kolonizacyjnej. 
1887. Powstanie w Szwajcarii Ligi Polskiej. Założenie Związku Młodzieży Polskiej „Zet”. 
1888. Powstanie II Proletariatu. Założenie Banku Ziemskiego w Poznaniu. 
1889. Założenie Związku Robotników Polskich. 
1890. Uchwalenie przez sejm pruski ustawy o włościach rentowych. Bolesław Prus, Lalka. Wielka 
Encyklopedia Ilustrowana pod red. Stanisława Krzemieńskiego. 
1892.  Zjazd  w  Paryżu  Związku  Zagranicznego  Socjalistów  Polskich  (XI)  –  powołanie  do  życia 
Polskiej  Partii  Socjalistycznej.  Utworzenie  Galicyjskiej  Partii  Socjalno-Demokratycznej  (I)  (od 
1897  działającej  pod  nazwą  Polskiej  Partii  Socjalno-Demokratycznej  Galicji  i  Śląska 
Cieszyńskiego). Ukazanie się pisma „Naprzód”, organu PPSD (I). „Bunt łódzki” (V). 
1893. Utworzenie PPS Zaboru Pruskiego. Powstanie Ligi Narodowej. Powstanie Socjaldemokracji 
Królestwa Polskiego (od 1900 SDKPiL). 
1894. Utworzenie Polskiego Towarzystwa Demokratycznego w Galicji. Ukazanie się „Robotnika” 
– nielegalnego organu PPS w Królestwie. 
1895. Założenie Stronnictwa Ludowego w Galicji (od 1903 PSL). 
1897.  Ogłoszenie  programu  Stronnictwa  Narodowo-Demokratycznego  (endecji).  Powstanie 
Ogólnożydowskiego  Związku  Robotniczego  „Bund”.  „Życie”,  programowy  organ  meodernizmu. 
Założenie Stowarzyszenia Artystów Polskich „Sztuka”. 
1898.  Odkrycie  polonu  i  radu  przez  Piotra  Curie  i  Marię  Skłodowską-Curie.  Powstanie 
Uniwersytetu  Ludowego  im.  A.  Mickiewicza  w  Galicji.  Założenie  Politechniki  Warszawskiej. 
Pomnik Mickiewicza w Warszawie. 
1900. Przemianowanie krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych na Akademię Sztuk Pięknych. 

1901.  Strajki  szkolne  w  Poznańskiem  (Września).  Krakowska  prapremiera    Wesela  Stanisława 
Wyspiańskiego. 
1902-1903. Strajki rolne w Galicji. 
1903. Nadanie nagrody Nobla Piotrowi Curie i Marii Skłodowskiej-Curie. 
1904. Powstanie Polskiego Związku Ludowego w Królestwie. Nowa pruska ustawa o osadnictwie 
– incydent z Michałem Drzymałą. Powstanie kół bojowych PPS. 
1905.  Rewolucja  w  Królestwie  Polskim:  styczniowo-lutowy  strajk  proletariatu,  strajk  szkolny  (I); 
początek walk rewolucyjnych na wsi (II); ukaz tolerancyjny (IV); łódzkie „powstanie czerwcowe” 
(22-24  VI);  manifest  carski  i  ustanowienie  Dumy  (tzw.  bułyginowskiej  –  VIII).  Powstanie 
Narodowego Związku Robotniczego (VI). Ogólnopaństwowy strajk powszechny (25 X). Manifest 
carski nadający Dumie charakter ciała ustawodawczego (30 X). Stronnictwo Polityki Realnej (X). 
Strajk powszechny w Galicji na rzecz powszechnego prawa wyborczego (28 XI).  Nagroda Nobla 
dla Henryka Sienkiewicza. 
1906. „List otwarty” I. Daszyńskiego do CKR PPS (4 I). Rozłam w PPS: PPS-Frakcja Rewolucyjna 
i PPS-Lewica (XI). Pierwsze wybory do Dumy. Zjednoczenie SDKPiL i SDPRR. 
1906-1907. Strajk szkolny w zaborze pruskim. 
1907.  Uchwalenie  powszechnego  prawa  wyborczego  w  wyborach  do  parlamentu  austriackiego. 
Powstanie Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.  Ukazanie się „Zarania” w Warszawie. 
1908.  Michał  Bobrzyński  namiestnikiem  Galicji.  Założenie  Związku  Walki  Czynnej.  Uchwalenie 
przez sejm pruski ustawy wywłaszczeniowej. 
1910. Organizacje paramilitarne w Galicji. 
1911. Rozłam w SDKPiL. Odkrycie witamin przez Kazimierza Funka. 
1912. 

Oderwanie 

Chełmszczyzny 

od 

Królestwa. 

Powstanie 

Tymczasowej 

Komisji 

Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych. 
1913. Rozłam w PSL: PSL „Piast” i PSL-Lewica. 
1914.  Wybuch  I  wojny  światowej  (28  VII).  Odezwy  dowódców  trzech  armii  zaborczych  do 
Polaków.  Rewolucyjna  i  antywojenna  odezwa  SDKPiL,  PPS-Lewicy  i  Bundu.  Powołanie 
Legionów  Polskich  (VIII).  Powstanie  Komitetu  Narodowego  Polskiego  w  Królestwie  (XI). 
Zawiązanie w Krakowie Naczelnego Komitetu Narodowego (VIII). Spalenie Kalisza przez wojska 
pruskie (VIII). Utworzenie PON i POW (VIII-IX). 
1915.  Powstanie  Polskiego  Stronnictwa  Ludowego  w  Królestwie  (od  1918  r.  zwanego  PSL 
„Wyzwolenie”).  Przerwanie  frontu  rosyjskiego  pod  Gorlicami  (V).  Zajęcie  Królestwa  przez 
Niemców i Austriaków (VI-VIII). 
1916. Tzw. akt 5 listopada cesarzy Niemiec i Austro-Węgier. 
1917. Orędzie prezydenta USA Woodrowa Wilsona mówiące m.in. o potrzebie odbudowy państwa 
polskiego  (22  I).  Orędzie  Piotrogrodzkiej  Rady  Delegatów  Robotniczych  „Do  narodu  polskiego” 
(27 III). Odezwa Rządu Tymczasowego w Rosji do Polaków (prawo Polski do niepodległości) (III). 
Uwięzienie  Piłsudskiego  w  Magdeburgu.  Armia  Polska  we  Francji  (VI).  Utworzenie  Komitetu 
Narodowego  Polskiego  (Lozanna  -  Paryż)  i  uznanie  go  przez  koalicję  (IX-X).  Powołanie  Rady 
Regencyjnej (IX). 
1918. Utworzenie Polskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie (28 X). Powstanie pierwszej Rady 
Delegatów  Robotniczych  (Lublin  5  XI).  Utworzenie  w  Lublinie  Tymczasowego  Rządu  Republiki 
Polskiej (7 XI). Wyzwolenie Warszawy. Objęcie władzy przez Piłsudskiego jako szefa państwa (11 
XI). Utworzenie Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu (14 XI). Powstanie KPRP (16 
XII).  Rząd  Jędrzeja  M  oracze  wskiego  (18  XI).  Sejm  dzielnicowy  w  Poznaniu.  Wybór  Naczelnej 
Rady Ludowej (3-5 XII). Powstanie wielkopolskie (27 XII 1918-1919). 
1919.  Podpisanie  przez Polskę  Traktatu  Wersalskiego  (28  VI).  Pierwsze  powstanie  śląskie  (16-26 
VIII).  Uchwalenie  tzw.  Małej  Konstytucji  (20  II).  Utworzenie  ogólnopolskiej  PPS  (23-27  IV). 
Początek  wojny  polsko-radzieckiej  (II).  Uchwalenie  przez  sejm  zasad  reformy  rolnej  (10  VII). 
Utworzenie  uniwersytetu  w  Poznaniu.  Przekształcenie  AU  w  Krakowie  w  Polską  Akademię 

Umiejętności. 
1920. Rozpoczęcie kampanii kijowskiej (25 IV). Plebiscyt na Powiślu, Warmii i Mazurach (l l VII). 
Drugie  powstanie  na  Górnym  Śląsku  (19/20-25  VIII).  Zawarcie  ro-zejmu  z  Rosją  Radziecką  (12 
X).  Opanowanie  zbrojne  Wileńszczyzny  (9  X).  Proklamowanie  Gdańska  Wolnym  Miastem  (15 
XI).  Powstanie  Związku  Stowarzyszeń  Zawodowych.  Powstanie  grupy  poetyckiej  Skamander  w 
Warszawie. 
1921.  Zawarcie  polsko-francuskiego  sojuszu  obronnego  (19  II).  Uchwalenie  konstytucji  zwanej 
marcową  (17  III).  Plebiscyt  na  Górnym  Śląsku  (20  III).  Traktat  ryski  (18  III).  Trzecie  powstanie 
śląskie (2 V – 5 VII). 
1922.  Utworzenie  Związku  Młodzieży  Komunistycznej  (17  III).  Polsko-niemiecka  konwencja  w 
sprawie Górnego Śląska (V). Decyzja o budowie portu w Gdyni (23 IX). Ustawa o nazwie monety 
polskiej – złoty (26 IX). Wielki strajk rolny w Wielkopolsce (X-XI). 
1923.  Ostateczne  uznanie  przez  Konferencję  Ambasadorów  wschodnich  granic  Polski  (15  III). 
Pierwszy rząd Chjeno-Piasta (V-XII). II Zjazd KPRP: program agrarny i w kwestii narodowej (IX-
X).  Krwawe  strajki  i  demonstracje  uliczne  w  całym  kraju  (XI).  Utworzenie  Towarzystwa 
Uniwersytetu Robotniczego (TUR). 
1924. Utworzenie Niezależnej Partii Chłopskiej (VII). Powszechny strajk na Górnym Śląsku (VII-
VIII).  Rządy  Władysława  Grabskiego  (19  XII  1923  –  12  XI  1925).  Przyznanie  Nagrody  Nobla 
Władysławowi Stanisławowi Reymontowi. 
1925.  III  Zjazd  KPP  (I-II).  Utworzenie  „Hromady”  (VI).  Rozstrzelanie  Władysława  Hibnera, 
Naftalego  Botwina,  Władysława  Kniewskiego  i  Henryka  Rutkowskiego  (21  VIII).  Początek 
polsko-niemieckiej wojny celnej (VI). Powstanie Muzeum i Biblioteki w Kórniku. 
1926.  Utworzenie  Stronnictwa  Chłopskiego.  Zamach  stanu  Józefa  Piłsudskiego  (12-14  V). 
Nowelizacja  konstytucji  (2  VIII).  Utworzenie  Obozu  Wielkiej  Polski  (4  XII).  Uruchomienie 
Warszawskiej Rozgłośni Radiowej (18 IV). 
1927.  Rozwiązanie  białoruskiej  „Hromady”  i  Niezależnej  Partii  Chłopskiej  (27  III).  Powstanie 
Bezpartyjnego  Bloku  Współpracy  z  Rządem.  IV  Zjazd  KPP  (V-VIII).  Uzyskanie  przez  Polskę 
pożyczki  stabilizacyjnej  od  USA.  Sprowadzenie  zwłok  Juliusza  Słowackiego  na  Wawel  (28  VI). 
Początek międzynarodowych konkursów fortepianowych im. Fryderyka Chopina w Warszawie. 
1928. Podpisanie przez Polskę paktu Brianda-Kellogga (27 VIII). Rozłam w PPS (17 X). Założenie 
Stronnictwa  Narodowego  (X).  Wielki  strajk  ekonomiczny  włókniarzy  łódzkich  (4-20  X). 
Utworzenie przedsiębiorstwa Polska Poczta, Telegraf i Telefon. Utworzenie Biblioteki Narodowej 
w Warszawie. Powstanie Teatru Ateneum w Warszawie. 
1929.  Podpisanie  tzw.  protokołu  Litwinowa  (9  II).  Rząd  pułkowników  K.  Świtalskiego  (IV). 
Najście  oficerów  piłsudczykowskich  na  Sejm  (31  X).  VI  Plenum  KC  KPP  (VI).  Powstanie 
Centrolewu (5 XII). Początek wielkiego kryzysu gospodarczego (1929-1933). 
1930. Krakowski kongres Centrolewu (29 VI). Wybory do sejmu i senatu (16-23 XI). Utworzenie 
Związku Nauczycielstwa Polskiego. 
1931.  Zjednoczenie  ruchu  ludowego  –  Stronnictwo  Ludowe  (15  III).  Utworzenie  Stowarzyszenia 
Artystów-Modernistów, tzw. Grupy Krakowskiej. 
1932.  Proces  więźniów  brzeskich  (I).  Wprowadzenie  w  życie  nowego  kodeksu  karnego  (VII). 
Podpisanie polsko-radzieckiego paktu o nieagresji (25 VIII). VI Zjazd KPP (X). Ustawa o ustroju 
szkoły, tzw. Jędrzej o wieżowska (11 III). Utworzenie warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. 
1932-1933. Maria Dąbrowska, oce i dnie. 
1933.  Ogłoszenie  przez  sejm  ustawy  o  samorządzie  oraz  ustroju  szkół  akademickich  (III). 
Rozwiązanie  przez  rząd  Obozu  Wielkiej  Polski  (III).  Otwarcie  kolejowej  magistrali  węglowej 
Śląsk-Gdynia.  Strajki  chłopskie  w  Małopolsce  środkowej.  Opublikowanie  Pamiętników 
bezrobotnych. Otwarcie w Warszawie Polskiej Akademii Literatury. 
1934.  Podpisanie  deklaracji  o  nieagresji  z  Niemcami  (26  I).  Uchylenie  się  Polski  i  Niemiec  od 
udziału  w  tzw.  pakcie  wschodnim  (XI).  Zniesienie  ostrych  zarządzeń  celnych  między  Polską  a 

Niemcami (8 III). Obóz Narodowo-Radykalny (IV). Powstanie Instytutu Śląskiego w Katowicach. 
1935. Uchwalenie konstytucji kwietniowej (23 IV). Śmierć Józefa Piłsudskiego (12 V). Wybory do 
sejmu i senatu (X). Porozumienie międzypartyjne KPP i PPS, zwane „paktem o nieagresji” (VII). 
Rozwiązanie BBWR (30 X). I Konkurs Skrzypcowy im. Henryka Wieniawskiego w Poznaniu. 
1936.  Dekret  o  amnestii  (I).  Spotkanie  w  Morges  polityków  opozycji  anty  sanacyjnej  (15  II). 
Rozpoczęcie  budowy  Centralnego  Okręgu  Przemysłowego.  Strajk  w  krakowskich  zakładach 
„Semperit” (III-IV). Demonstracja w Nowosielcach (29 VI). Zjazd postępowej inteligencji polskiej 
we  Lwowie  (16-17  V).  Rozpoczęcie  prac  wykopaliskowych  w  Biskupinie.  Deklaracja  Praw 
Młodego Pokolenia (III). 
1937.  Deklaracja  ideowa  Obozu  Zjednoczenia  Narodowego  (21  II).  Początki  budowy  kombinatu 
metalurgicznego w Stalowej Woli. Wielki strajk chłopski (VIII). Porozumienie polsko-niemieckie 
w  sprawie  tranzytu  przez  Pomorze  (5  X).  Śmierć  Karola  Szymanowskiego  (29  III).  Wydanie 
Encyklopedii staropolskiej Aleksandra Briicknera. 
1938. Konflikt polsko-litewski (17 III). Zajęcie Śląska Zaolziańskiego (l - 2 X). Rozwiązanie KPP. 
Żądania niemieckie w sprawie Gdańska i Pomorza (24 X). 
1939.  Polsko-angielski  komunikat  o  wzajemnych  gwarancjach  (6  IV).  Hitler  wypowiada  pakt  o 
nieagresji  (28  IV).  Najazd  III  Rzeszy  na  Polskę  (l  IX).  Obrona  Westerplatte  (1-7  IX).  Bitwa  nad 
Bzurą (9-20  IX). Wkroczenie Armii Radzieckiej na wschodnie tereny państwa polskiego (17  IX). 
Kapitulacja  Warszawy  (27  IX).  Utworzenie  na  emigracji  we  Francji  rządu  polskiego  (30  IX). 
Kapitulacja Helu (2 X). Bitwa pod Kockiem (2-5 X). Utworzenie Generalnego Gubernatorstwa (26 
X).  Podstępne  aresztowanie  profesorów  Uniwersytetu  Jagiellońskiego  i  Akademii  Górniczej  w 
Krakowie (6 XI). Powołanie Związku Walki Zbrojnej (13 XI). 
1940. Utworzenie Politycznego Komitetu Porozumiewawczego (7 II). Egzekucja w Palmirach (20-
21  VI).  Pierwszy  transport  więźniów  do  obozu  zagłady  w  Oświęcimiu  (VI).  Przeniesienie  się 
Rządu  RP  do  Wielkiej  Brytanii  (21  VI).  Pierwsze  organizacje  podziemne  komunistów  (Związek 
Walki  Wyzwoleńczej,  Młot  i  Sierp  i  in.)  (I  VIII).  Walki  Brygady  Strzelców  Podhalańskich  pod 
Narwikiem  (24  V  –  4  VI).  Udział  lotnictwa  polskiego  w  obronie  Wielkiej  Brytanii  (VIII-X). 
Polsko-brytyjska umowa wojskowa (5 VIII). Utworzenie Batalionów Chłopskich (Chłopska Straż). 
Debiut K. K. Baczyńskiego. 
1941.  Polskie  dywizjony  z  Anglii  po  raz  pierwszy  bombardują  Berlin  (23  III).  Udział  polskich 
okrętów w zatopieniu pancernika „Bismarck” (26 V). Hitlerowcy mordują polskich naukowców we 
Lwowie  (4  VII).  Układ  sojuszniczy  Polski  i  ZSRR  (30  VII).  Powstanie  w  ZSRR  tzw.  Grupy 
Inicjatywnej w celu powołania do życia Polskiej Partii Robotniczej (7 VIII). Polsko-radziecki układ 
o zorganizowaniu Armii Polskiej w ZSRR (14 VIII). Wizyta gen. W. Sikorskiego w ZSRR (XII). 
Udział Brygady Strzelców Karpackich w kampanii libijsko-egipskiej (VIII 41-11 42). 
1942. Podpisanie przez Polskę Deklaracji Narodów Zjednoczonych (l I). Powstanie Polskiej Partii 
Robotniczej  (5  I).  Przekształcenie  ZWZ  w  AK  (14  II).  Ewakuacja  Armii  Polskiej  z  ZSRR  na 
Środkowy  Wschód  (III  i  VIII).  Wymarsz  w  lasy  piotrkowskie  oddziału  partyzanckiego  GL  im. 
Stefana  Czarnieckiego  (10  V).  Początek  wysiedleń  ludności  polskiej  z  Zamojszczyzny  (28  XI). 
Śmierć Marcelego Nowotki (28 XI). Paweł Finder sekretarzem generalnym PPR. 
1943.  Powstanie  Związku  Walki  Młodych  (I).  Powstanie  Komitetu  Organizacyjnego  Związku 
Patriotów  Polskich  w  ZSRR  (30  I).  Deklaracja  PPR  O  co  walczymy  (l  III).  Utworzenie  Polskiej 
Armii  Ludowej  (17  IV).  Zerwanie  stosunków  dyplomatycznych  ZSRR  z  rządem  polskim  w 
Londynie (25 IV). Powstanie w getcie warszawskim (19 IV – 16 V). Wyrażenie przez ZSRR zgody 
na  utworzenie  polskiej  dywizji  im.  Tadeusza  Kościuszki  (9  V).  Tragiczna  śmierć  gen.  W. 
Sikorskiego w katastrofie lotniczej (4 VII). Bitwa pod Lenino (12-13 X). II, tzw. duża, deklaracja 
PPR  O  co  walczymy  (XI).  Wstępne  porozumienie  w  sprawie  granic  Polski  na  konferencji  w 
Teheranie (28 XI – l XII). 
1944.  Pierwsze  posiedzenie  Krajowej  Rady  Narodowej  (31  XII  1943  –  l  I  1944).  Powstanie  w 
ZSRR  Centralnego  Biura  Komunistów  Polskich.  Zdobycie  Monte  Cassino  (18  V).  Powołanie 

Polskiego  Komitetu  Wyzwolenia  Narodowego  (21  VII).  Ogłoszenie  Manifestu  PKWN  (22  VII). 
Tzw.  Republika  Pińczowska  (26  VII  –  10  VIII).  Oficjalne  uznanie  PKWN  przez  ZSRR  (26  VII). 
Powstanie w Warszawie (l VIII – 2 X). Dekret PKWN o reformie rolnej (IX). Desant  I Armii na 
Czerniakowie i Żoliborzu (15-23 IX). Wyzwolenie Bredy przez I Dywizję Pancerną (29 X). Walki 
I  Brygady  Spadochronowej  pod  Arnhem  (IX).  Umowy  PKWN  o  wzajemnej  repatriacji  z 
Ukraińskiej,  Białoruskiej  i  Łotewskiej  SRR  (9  IX  i  22  IX).  KRN  przekształca  PKWN  w  Rząd 
Tymczasowy RP (31 XII). 
1945.  ZSRR  uznaje  oficjalnie  Rząd  Tymczasowy.  Wyzwolenie  Warszawy  (171).  Wyzwolenie 
Krakowa (18 I). Rozwiązanie AK (19 I). Przełamanie Wału Pomorskiego przez l Armię WP (10 II). 
Postanowienia  w  sprawie  polskiej  na  konferencji  jałtańskiej  (4-11  II).  Walki  l  Armii  WP  o 
Kołobrzeg (7-18 III). Dotarcie II Armii WP na przedpola Pragi Czeskiej (V). Wkroczenie I Armii 
WP do Berlina (2 V). Podpisanie Układu o Przyjaźni między Polską a  ZSRR (21  IV). Powołanie 
Tymczasowego  Rządu  Jedności  Narodowej  (28  VI).  Uznanie  TRJN  przez  Francję,  USA,  Wielką 
Brytanię, Chiny (29 VI – 5 VII), Kanadę, Szwecję (7 VII), Włochy, Szwajcarię oraz przez Meksyk, 
Danię  (9  VII)  i  Finlandię  (14  VII).  Powstanie  PSL  (22  VIII).  Konferencja  zjednoczeniowa 
Stronnictwa  Pracy  (14  XI).  Otwarcie  portu  w  Gdyni  (29  VI)  i  w  Gdańsku  (29  VI).  Dekret  o 
amnestii  (2  VIII).  Ustalenie  zachodniej  granicy  Polski  na  konferencji  w  Poczdamie  (17  VII  –  2 
VIII).  Układ  graniczny  polsko-radziecki  (16  VIII).  Ustalenie  przez  Sojuszniczą  Radę  Kontroli 
Niemiec  ramowego  planu  wysiedlania  Niemców  z  Polski,  Czechosłowacji,  Węgier  i  Austrii  (20 
XI).  Otwarcie  Państwowej  Filharmonii  w  Katowicach  (26  VI).  Powołanie  Muzeum  WP  w 
Warszawie  (22  VIII).  Pierwszy  numer  „Dziennika  Ludowego”  (29  VIII).  Otwarcie  Teatru  w 
Olsztynie (18 XI) i Opery w Warszawie (8 XII). Inauguracja roku akademickiego na Uniwersytecie 
Warszawskim (16 XII). 
1946.  Wybór  Polski  jako  niestałego  członka  Rady  Bezpieczeństwa  ONZ  (12  I).  Referendum 
ludowe  (30  VI).  Podpisanie  umowy  o  jedności  działania  między  PPR  a  PPS  (28  XI).  Dekret  o 
nacjonalizacji przemysłu (3 I). Nowe prawo małżeńskie (l I). Pierwszy powojenny spis ludności (14 
II). Dekret o ustroju rolnym i osadnictwie na ziemiach zachodnich i północnych (6  IX). Uchwała 
KRN  określająca  podstawowe  wytyczne  trzyletniego  Planu  Odbudowy  Gospodarczej  w  1.  1947-
1949 (21 IX). 
1947. Wybory do Sejmu Ustawodawczego (191). Uchwalenie przez Sejm „Małej Konstytucji” (19 
II).  Uchwalenie  kolejnej  ustawy  o  amnestii  (II).  Układ  o  przyjaźni  z  Czechosłowacją  (10  III). 
Odrzucenie  planu  Marshalla  przez  Polskę  (9  VII).  Przekroczenie  przedwojennego  poziomu  w 
zakresie produkcji przemysłowej (XII). 
1948. Układ o przyjaźni z Bułgarią (29 V) i z Węgrami (18 VI). Kongres Jedności Młodzieży we 
Wrocławiu;  utworzenie  ZMP  (22  VII).  Kongres  Zjednoczeniowy  PPR  i  PPS  –  powstanie  PZPR 
(15-21 XII). Wystawa Ziem Odzyskanych we Wrocławiu (21 VII – 31 X). Wodowanie w Gdańsku 
pierwszego  rudowęglowca  „Sołdek”  (6  XI).  Zniesienie  systemu  kartkowego  (29  XII).  Otwarcie 
Muzeum  Mikołaja  Kopernika  we  Fromborku  (5  IX).  Jerzy  Andrzejewski,  Popiół  i  diament. 
Pierwszy  numer  „Trybuny  Ludu”  (16  XII).  Utworzenie  Instytutu  Badań  Literackich.  VII 
Powszechny Zjazd Historyków (19-21 IX).