QPrint

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 135

STĘP

Nie ma obszerniejszej literatury socjologicznej niż publikacje zgromadzone na temat

społeczności  lokalnej.  Całe  gałęzie  socjologii,  takie  jak  socjologia  wsi,  socjologia  miasta,
koncentrują  się  przecież  m.in.  na  badaniach  wsi,  miasteczek,  miast,  regionów  społeczno-
gospodarczych czy dzielnic mieszkaniowych, osiedli i innych postaci osiedleńczych skupień
ludzkich.  W  związku  z  kierunkami  zmian  społeczności  lokalnych  formułowane  są  nawet
ogólne  teorie  socjologiczne  na  temat  rozwoju  społecznego  czy  przemian  struktury
społeczeństw  globalnych.  Taką  podstawę  i  taki  charakter  mają  teorie  Tönniesa,  Durkheima
czy  Cooleya,  dotyczące  przechodzenia  społeczeństw  od  struktury  opartej  na  grupach  typu
wspólnot  do  grup  typu  zrzeszeniowego,  od  solidarności  mechanicznej  do  solidarności
organicznej  czy  też  przechodzenia  od  grup  pierwotnych  do  grup  wtórnych.  W  literaturze
socjologicznej

spotykamy

się

często

wyodrębnianiem

socjologii

osadnictwa

(Siedlungssoziologie) czy socjologii społeczności lokalnych (community studies) jako gałęzi
socjologii.

Współczesne przeobrażenia społeczeństw i zachodzące w nich procesy industrializacji,

przekształceń  struktury  społeczno-zawodowej,  wzmożonej  ruchliwości  czy  też  procesy
urbanizacji,  powodujące  skupianie  się  ludzi  w  różnych  formach  wielkich  aglomeracji
miejskich  oraz  codzienne  uczestniczenie  jednostki  w  masowych  publicznościach  -  wzmogły
zainteresowanie  społecznościami  lokalnymi.  „Current  Sociology”  z  1967  r.,  informujące  o
niektórych  powojennych  badaniach  i  publikacjach  z  zakresu  studiów  społeczności  lokalnej,
podaje  kilkaset  pozycji

. Wystarczy również wziąć do ręki jakiś nowszy wybór prac z tej

dziedziny, np. wybór i analizę M. P. Effrat, aby stwierdzić coroczny szybki wzrost liczby
studiów

Te bibliografie, obejmujące przecież tylko niektóre prace, ukazują, jak wiele zagadnień

związanych  Z  istnieniem,  rozwojem,  zmianami,  planowaniem  czy  świadomym  tworzeniem
różnego rodzaju społeczności lokalnych stało się przedmiotem badań naukowych. Wskazują
jednocześnie,  jak  dalece  rozwinęło  się  programowanie  community  development,  jak  ustaliły
się  różne  metody  wpływania  na  ich  rozwój  oraz  rozszerzyły  się  znacznie  doświadczenia,
związane z ich praktycznym funkcjonowaniem.

Tymczasem nadal występują duże rozbieżności w samym określaniu społeczności

lokalnej,  istnieje  wiele  stanowisk  teoretycznych  w  ujmowaniu  i  wyjaśnianiu  rzeczywistości
grup lokalnych, a także w odniesieniu do samego znaczenia, kierunków zmian i perspektyw
rozwojowych  tych  grup.  Dość  często  pojawiają  się  poglądy  o  „zmierzchu”  społeczności
lokalnych,  o  ich  nieodpowiedniości  w  stosunku  do  struktury  profesjonalnego,
zindustrializowanego, ruchliwego i zurbanizowanego współczesnego społeczeństwa.

Teoretyczne ujęcia ścierają się z ideologiami community development. Trzeba więc

powrócić do spraw podstawowych i odpowiedzieć na pytanie, co to jest społeczność lokalna,
jakie występują stanowiska teoretyczne w ujmowaniu rzeczywistości grup lokalnych, jak
wyjaśniane są kierunki zmian, którym podlegają społeczności lokalne, a następnie ukazać ich
perspektywy rozwojowe w społeczeństwie polskim.

„Current Sociology. La sociologie contemporaine”, vol. XV, 1967, nr 2. Community Research,

Hague-Paris 1968

The Community: Approaches and Applications, ed. by M. P. Effrat, London - New York 1974.

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 136

EFINICJE

Robert E. Park, nestor socjologii miasta, określił społeczności lokalne jako „biotyczne” i

„subbiotyczne” podstawy społeczeństwa, na których dopiero oparte są sfery moralna i
kulturalna jego życia

. Wyraźniej zdefiniował je, stwierdzając: „[...] fizyczna albo

ekologiczna  organizacja  społeczności  lokalnej  na  dalszą  metę  odpowiada  i  odzwierciedla
zawodową  i  kulturalną.  Selekcja  i  segregacja,  które  kształtują  naturalne  grupy,  determinują
jednocześnie  naturalne  strefy  miasta.  W  wielkich  miastach  odmienności  w  sposobach,
standardzie  życia  i  w  ogólnym  poglądzie  na  życie  w  różnych  sferach  miejskich  są  często
zadziwiające [...] to ukazuje znaczenie lokalizacji, umiejscowienia, pozycji i ruchliwości jako
wskaźników do mierzenia, opisu i ewentualnego wyjaśniania zjawisk społecznych [...]

Park i Burgess definiowali lokalną społeczność miejską jako mozaikę mniejszych

społeczności (subcommunities), tworzących się w poszczególnych strefach przestrzeni miasta.
Kontynuując,  ale  zarazem  odchodząc  od  niektórych  ujęć  Parka,  A.  H.  Hawley  powiada,  że
społeczność lokalna jest jak organizm ludzki całością warunkujących ją części. Jest ona „[...]
bardziej  lub  mniej  samowystarczalną  całością,  mającą  w  sobie  zasady  -  podstawy  procesu
swego  życia,  ona  ma  także  swój  wzrost,  swoją  naturalną  historię  ze  ściśle  określonymi
stadiami:  młodości,  dojrzałości  i  starości.  Jest  to  więc  całość  różna  od  sumy  swych  części,
posiadająca siły, potencjalne możliwości, ale tkwiące nie w wyłącznie jednej ze swych części.
Jeśli nie jest to organizm, to jest to co najmniej superorganizm[...]”

Jest tu więc podkreślony naturalny charakter społeczności lokalnej jako tworu odrębnego

i  oddzielonego  od  innych,  samowystarczalnego,  oraz  podkreślona  jest  cecha  „jedyności”
każdej  społeczności  lokalnej  i  całościowy,  totalny  jej  charakter.  Choć  w  późniejszych
definicjach organicystyczne analogie nie zastępują już tak często opisu społeczności lokalnej,
a determinujący charakter środowiska przestrzennego nie jest już tak skrajnie pojmowany, to
jednak  rola  terytorium,  obszaru,  przestrzeni,  jako  ważnego  elementu  w  kształtowaniu  się
społeczności  lokalnych,  jest  nadal  uwzględniana.  Jesse  Bernard  stwierdza,  że  w  po-
wszechnym  użyciu  i rozumieniu  community  oznacza  „lokalność,  terytorialność”  i  odnosi  się
do  ludzi,  którzy  mieszkają  na  wspólnym  terytorium  i  mają  wspólne  interesy,  przy  czym
podkreśla, że obydwa wymiary, zarówno przestrzenny, jak społeczno-psychologiczny, muszą
być  brane  pod  uwagę  w  analizie  społeczności  lokalnej

. Podobnie L. F. Schnore - autor

równie ważnej książki z tej dziedziny - wyjaśnia, że termin „społeczność lokalna” odnosi się
zawsze do zidentyfikowanego obszaru, a nie może być odnoszony do takich agregatów ludzi,
jak grupy zawodowe czy też instytucje, zakłady, i jest nierozerwalnie związany z takimi
desygnatami, jakimi są różne wyodrębnione obszary, na których zachodzą codzienne
interakcje wśród mieszkającej tam ludności

Element konstytuujący: „terytorium”, „obszar”, „przestrzeń”, zawierają też inne

definicje,  choćby  obejmowały  one  jeszcze  inne  elementy  składowe.  Autorzy  książki  z  lat
sześćdziesiątych  poświęconej  społeczności  lokalnej  i  jej  zmianom  podnoszą,  że  społeczność
lokalna  jest  kompleksem  stosunków  społecznych  zachodzących  wśród  ludności,  ale
określonego obszaru, na którym większość podstawowych potrzeb ludności jest zaspokojona.
Pojawiają  się  już  w  tym  określeniu  nowe  elementy,  wskazujące  również  na  odmienne
podstawy  teoretyczne  tej  definicji,  ale  stwierdzające,  że  społeczność  lokalna  może  być
formalnie  zdefiniowana  jako  „strukturalizacja  elementów  i  ich  relacji  celem  rozwiązywania

R. E. Park, Human Ecology, „American Journal of Sociology”, vol. XLII, 1936, s. 4.

Tenże, The Urban Community as a Spatial Pattern and a Moral Order, [w:] E. W. Burgess, The Urban

Community, Chicago 1925, s. 35 i n.

A. H. Hawley, Human Ecology: A Theory of Community Structure, New York 1950, s. 50.

J. Bernard, American Community Behavior, t. IV, New York 1962, s. 3, 35.

L. F. Schnore, Community, [w:] Sociology - An Introduction, ed. by N. J. Smelsen, New York 1967, s. 95.

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 137

problemów, które muszą być lub mogą być rozwiązywane na danym lokalnym obszarze
[...]”

Równolegle do tych określeń pojawiają się w literaturze socjologicznej definicje

opisujące społeczność lokalną w kategoriach pojęciowych „systemu społącznego”, „funkcji”
czy też „struktury”. Tak więc Talcott Parsons wyjaśnia, że społeczność lokalna jest tym
aspektem struktury systemu społecznego, który odnosi się do terytorialnej lokalizacji osób

M. Stacey społeczność lokalną nazywa „lokalnym systemem społecznym” i podkreśla, że rolą
badacza jest wyjaśnić stosunki społeczne zachodzące w takim systemie

. R. L. Warren,

wybitny amerykański badacz grup lokalnych, powiada, że „społeczności lokalne to skupienia
ludności  zamieszkującej  w  ścisłej  bliskości  na  obszarze,  który  posiada  lokalne  zakłady
usługowe,  handlowe  niezbędne  dla  miejscowej  ludności  i  zakłady  wytwórcze  produkujące
towary  na  szerszy  rynek  [...]”

. Sam Warren deklaruje się jako reprezentant strukturalno-

funkcjonalnego ujęcia i powiada dalej, że w każdej społeczności występuje kilka elementów
składowych: ludność mieszkająca na pewnym obszarze geograficznym, różnego rodzaju
instytucje, system wartości i określone interakcje między ludźmi.

Można byłoby przytoczyć dalej setki definicji, które ujmują społeczność lokalną jako

system  powiązanych  ze  sobą  różnych  mniejszych  grup,  organizacji  formalnych  i
nieformalnych czy też instytucji albo „wiązek”, „siatek” mniej lub bardziej nakładających się
na  siebie  stosunków  społecznych,  wiążących  ze  sobą  ludzi  zamieszkujących  na  pewnym
określonym  wspólnym  terytorium,  bądź  definicji  wskazujących  na  funkcje  społeczności
lokalnych,  jak  to  czyni  Don  Martindale,  gdy  pisze:  „[...]  społeczności  lokalne  są  formami
obejmującymi  całość  życia  mieszkańców,  kształtującymi  systemy  odpowiednich  grup  i
instytucji, umożliwiających jej członkom zaspokojenie ich potrzeb. Umożliwiają one ludziom
rozwiązywanie  podstawowych  problemów  w  ich  życiu:  utrzymanie  egzystencji,  socjalizacji,
kontroli społecznej, zapewnienia bezpieczeństwa i ładu […]”

Na inne aspekty społeczności lokalnej poczęły wskazywać definicje zwracające uwagę na

systemy  interakcji  zachodzących  między  ludźmi,  określanymi  jako  członkowie  danej
społeczności  lokalnej.  Wybitny  amerykański  socjolog  miasta  G.  Sjoberg  określa  community
jako  „pewien  kolektyw  aktorów  działających  na  ograniczonym  obszarze  jako  bazie
wykonywanych  przez  nich  w  większości  wszystkich  ich  codziennych  czynności  [...]”

Melvin M. Webber pisał zaś, że „[...] społeczność lokalna jest zwykle ujmowana jako grupa o
wielu interesach (a multi-interest-group), w pewnym stopniu heterogeniczna, której jedność
pochodzi z wzajemnych zależności, jakie zachodzą między grupami dążącymi do realizacji
różnych specjalnych interesów, ale działającymi na pewnym wspólnym obszarze [...]”

Już w latach trzydziestych MacIver pisał, że „terytorium”, „przestrzeń” musi być

traktowana w analizie społeczności lokalnych tak, jak doświadczają jej członkowie
społeczności, a więc jako „przestrzeń społeczna", jako pewna wartość

. Trafnie zauważa N.

Iverson,  że  MacIver  przyjmuje  za  istotny  element  społeczności  lokalnej  emocjonalne
przywiązanie  (community  sentiment),  gdy  mówi  o  postawach  ludzi  jako  członków  danej
społeczności lub o poczuciu przynależności, spójni (social    coherence),    gdy    podkreśla
występowanie  pewnego  poczucia  solidarności  i  wspólnego  celowego  działania  w  każdej

L. Nelson, Ch. Ramsey, C. Verner, Community Structure and Change, New York 1960, s. 12, 24,

T. Parsons, The Principal Structures of Community. [w:] Community, ed. By C. J. Friedrich, New York 1959, s.

250.

M. Stacey, Tradition and Change, London 1969, s. 135

R.L. Warren, The Community in America, Chicago 1963, s. 2.

D. Martindale, Social Life and Cultural Change, Princeton 1962, s. 44

A Dictionary of the Social Sciences, New York 1964, s. 114-115.

M. M. Webber, Towards a Definition of the Local Community, [w:] Modern Sociology, ed. By E. P. Worsley,

Hormondsworth, Penguin Books, Middlesex 1978, s, 301.

R.M. MacIver, Society, New York 1937, s. 150 i n.

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 138

społeczności lokalnej

. Cecha społeczności lokalnej jest to, iż obejmuje ona (czy może

obejmować) całe życie jednostki i wszystkie rodzaje stosunków międzyludzkich mogą w niej
występować

. W późniejszym okresie MacIver i C. H. Page napiszą, że „społeczność lokalna

[...] to poczucie przywiązania [...]”, tj. poczucie przynależenia i określanie się pewnego zbioru
ludzi jako „my”

To poczucie przynależności, przywiązania emocjonalnego jest bardzo istotne dla istnienia

każdej  społeczności  lokalnej.  Ten  aspekt  świadomościowy,  „poczucie  przynależności”,
łączności,  „świadomość  grupowa”  i  podobnie  określany  poczyna  się  pojawiać  w  coraz
większej  liczbie  definicji  jako  istotny  czynnik  -  element  charakterystyczny  dla  każdej
społeczności lokalnej.

W r. 1955 G. A. Hillery podjął próbę zahamowania lawiny definicji, ich uporządkowania

i uzgodnienia. Przeprowadziwszy rejestrację definicji używanych w pracach socjologicznych,
wyróżnił  94  definicje.  Spośród  nich  69  definicji  wymieniało  zgodnie  trzy  elementy
konstytuujące  społeczność  lokalną:  interakcje  społeczne,  pewne  wyodrębnione  terytorium
oraz  wspólne  więzi  łączące  mieszkańców

. Jednakże owo uzgodnienie nie było

zadowalające, gdyż pozostawiało nadal szerokie pole niezgodności, nadto miało charakter
wybitnie formalny.

Stąd też wielu autorów poszło inną drogą. Zestawiają oni wszystkie elementy

wymieniane  przez  zwolenników  różnych  orientacji.  I  tak  R.M.  French  w  doskonałym
wyborze  prac  z  zakresu  problematyki  społeczności  lokalnych  uwzględnia,  za  Sandersem,
cztery  sposoby  rozpatrywania  społeczności  lokalnej,  a  zarazem  jej  elementy  składowe,
stanowiące  podstawę  do  traktowania  społeczności  lokalnej  jako:  1)  miejsca  zamieszkania  i
życia pewnego zbioru ludzi; 2) wyodrębnionej naturalnej jednostki przestrzennej; 3) sposobu
życia  (właściwego  podejściu  etnograficznemu)  oraz  4)  systemu  społecznego

. Podobnie

postępują C. Bell i H. Newby

w swej znakomitej analizie dotychczasowych badań

społeczności  lokalnych.  Ich  zdaniem  liczne  studia  monograficzne  społeczności  lokalnych
wyodrębniają  i  badają  następujące  elementy  społeczności  te  konstytuujące:  1)  pewne
wydzielone  terytorium  zamieszkane  przez  ludność  i  traktowane  jako  „jej”  obszar,  ziemia
„ojczysta”,  jej  granice;  2)  kompleks  instytucji  działających  na  danym  obszarze;  3)  poczucie
przynależności  (sens  of  belonging).  Zwracają  oni  też  uwagę,  iż  niezbyt  trafnie  wiąże  się
pojęcie „społeczności lokalnej" z pojęciem Gemeinschaft z dychotomii Tönniesa. Albowiem
terminem  Gemeinschaft  Tönnies  określa  nie  tylko  dawną  Gemeinde,  tradycyjną  wiejską
społeczność  lokalną,  a  właściwie  teoretyczny,  idealny,  heurystyczny  jej  model,  ale  również
różne grupy społeczne oparte na stosunkach przyjacielskich, stosunkach pokrewieństwa, a nie
tylko grupy sąsiedzkie

W opublikowanej w 1973 r. rozprawie D. B. Clark wyróżnia cztery sposoby definiowania

społeczności lokalnych oraz cztery elementy konstytuujące te grupy i jednocześnie cztery
koncepcje ich pojmowania. Społeczność lokalna może być pojmowana jako: 1) miejscowość,
2) zbiorowa działalność - aktywność, 3) określona struktura społeczna, 4) poczucie
solidarności i znaczenia - społeczność lokalna jako sentyment

N. Iverson, Germania as an Ethnic Community, [w:] The Community. A Comparative Perspective, ed. by R.

M. French, Itasca III. 1969, s. 162 (przyp.).

MacIver, dz. cyt., s. 9.

R.M. MacIver and C.H. Page, Society, London 1961, s. 291.

G.A. Hillery, Definitions of Community: Areas of Agreement, „Rural Sociology”, 1955, nr 20.

The Community. A Comparative Perspective, s. 3. Por. również I. T. Sanders, The Community. An

Introduction to a Social System, New York 1966, s. 11-24.

C. Bell and H. Newby, Community Studies, London 1971.

Tamże, s. 16.

D.B. Clark, The Concept of Community: A Re-Examination, „The Sociological Review”, 21 (1973), nr 3, s.

397-416.

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 139

Przegląd tych definicji i sposobów ich ujednolicania dowodzi, że niezgodności płyną nie

z  trudności  werbalnego  opisu  zbiorowości  terytorialnych,  ale  są  wynikiem  zajmowania
odmiennych  stanowisk.  U  podstaw  niezgodności  tkwią  różnice  w  samych  koncepcjach
traktowania rzeczywistości społecznej, a w tym rzeczywistości społeczności lokalnych. Miast
przeto uzgadniać określenia werbalne, lepiej jest ukazać odrębności stanowisk, które skłaniają
autorów  definicji  do  eksponowania  jednych  elementów  i  cech,  a  pomijania  innych,  do
odmiennego pojmowania istotnych cech tych grup.

Słusznie skarży się M. Stacey, że dyskusje i spory wokół definicji community świadczą

nie o braku zgody w zakresie terminologii, ale o istnieniu różnic w koncepcjach ujmowania
zjawisk społecznych w ogóle

. Koncepcje społeczności obarczone są także myśleniem

ideologicznym. Społeczności lokalne oskarża się o przymus, swoistą tyranię wobec
mieszkańców (Marks, orientacje liberalne).

ONCEPCJE TEORETYCZNE

W literaturze socjologicznej spotykamy wiele prób wyodrębnienia stanowisk

teoretycznych  w  ujmowaniu  społeczności  lokalnych.  Sanders  wyróżnia  cztery  rodzaje
koncepcji,  prezentując  różne  podejścia:  1)  tzw.  jakościowe,  ujmujące  społeczność  lokalną
jako  miejsce  życia;  2)  ekologiczne,  traktujące  społeczność  lokalną  jako  naturalną  jednostkę
przestrzenną;  3)  etnograficzne,  ujmujące  społeczność  lokalną  jako  „sposób  życia”;  4)
socjologiczne, traktujące ją jako system społeczny

. Jest to raczej klasyfikacja ze względu na

odmienność podejść badawczych, ale pomieszana z próbą klasyfikacji ze względu na
odmienność stanowisk w pojmowaniu istotnych cech, „natury” zjawisk społecznych.

Bell i Newby wprowadzają inny podział. Wyodrębniają w dotychczasowych badaniach

socjologicznych:  1)  stanowisko  ekologiczne,  2)  stanowisko  traktujące  społeczność  lokalną
jako  „organizację”,  uwzględniające  rolę  komunalnej  organizacji  w  funkcjonowaniu
społeczności  lokalnych, 3)  stanowisko  traktujące  społeczność  lokalną  jako  „mikrokosmos”  i
na  podstawie  badań  małych  społeczności  ukazujące  procesy  zachodzące  w  skali
społeczeństwa  globalnego,  4)  stanowisko  traktujące  badania  społeczności  lokalnych  jako
metodę  i  5)  stanowisko  ujmujące  społeczność  lokalną  w  kategoriach  wiejsko-miejskiego
continuum i wiejsko-miejskiej dychotomii

W tych dystynkcjach są również pomieszane różne aspekty zainteresowań społecznością

lokalną w poszczególnych dyscyplinach, z odróżnieniem odmienności podejść badawczych i
wyodrębnieniem stanowisk metateoretycznych, różniących się w zakresie „ontologii”
społecznej.

Wreszcie trzecią klasyfikację stanowisk teoretycznych w ujmowaniu społeczności

lokalnych wprowadza M. P. Effrat w książce poświęconej społeczności lokalnej, jej badaniom
i zastosowaniom

. Effrat wyróżnia cztery stanowiska: pierwsze, traktujące społeczność

lokalną  jako  makrosystem  społeczny  w  całej  jego  złożoności  (the  complete  territorial
community);  drugie,  ujmujące  istotę  społeczności  lokalnej  w  istnieniu  i  funkcjonowaniu
instytucji  i  urządzeń  komu  nalnych  (nazywa  je  the  community  of  limited  liability);  trzecia
koncepcja  określona  została  jako  personal  community,  personalna  społeczność  lokalna,
albowiem  sprowadza  ona  rzeczywistość  społeczności  lokalnej  do  osobowych  powiązań
między  jednostkami,  zachodzących  niezależnie  od  terytorialnych  parametrów;  czwarte
stanowisko  traktuje  społeczność  lokalną  na  wzór  społeczeństwa  globalnego.  W  klasyfikacji

M. Stacey, The Myth of Community Studies, „British Journal of Sociology”, 1969, nr 20.

Sanders, dz. cyt., s. 10-24.

Be11 and Newby, dz. cyt., s. 32-48.

The Community: Approaches and Applications, ed. by M.P. Effrat, London-New York 1974.

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 140

tej, podobnie jak jej poprzednicy

, pomieszała podejścia badawcze ze stanowiskami

ontologiczno-społecznymi oraz z poglądami na temat znaczenia i kierunków przemian
społeczności lokalnych.

Analizy te pozwalają jednak ustalić, że próbom odpowiedzi na pytanie, czym jest (co to

jest) społeczność lokalna, jak jest zbudowana, co ją charakteryzuje i jak funkcjonuje -
odpowiadają cztery stanowiska teoretyczne: 1) ekologiczne, 2) strukturalno-funkcjonalne, 3)
interakcyjne oraz 4) social action theory - teoria działania.

TANOWISKO EKOLOGICZNE

Koncepcja ekologiczna sformułowana została przez Roberta E. Parka i Ernesta Burgessa,

ą  rozwijana  była  i  modyfikowana  przez  całą  plejadę  współpracowników,  następnie  uczniów
czy  też  ich  późniejszych  następców.  Zalicza  się  tu,  nie  zawsze  ze  sobą  zgodnych,
zwolenników  jakiejś  wersji  teorii  ekologicznej,  jak  Niels  Anderson,  Fredrich  Trascher,
Roderich Mc Kenzie, Horwey Zorbaugh, Paul Cressey, Cliford Show, Amos Hawley, a nawet
Louis Wirth.

Koncepcja ekologiczna sformułowana przez Parka już w latach dwudziestych wyłożona

została expressis verbis w artykule Human Ecology

, w którym Park stwierdza, iż zjawiska

społeczne są zdeterminowane przez warunki przestrzenne i procesy w tych środowiskach
przestrzennych zachodzące, a mianowicie: współzawodnictwo i walkę o przestrzeń, o zajęcie
w niej jak najkorzystniejszego miejsca. Jednak wskutek wzajemnych zależności oraz podziału
pracy ludzie, współzawodnicząc ze sobą, muszą jednak wchodzić w stosunki współpracy.
Społeczności lokalne są zorganizowane na dwóch poziomach: biotycznym i kulturalnym.

Poziom biotyczny obejmuje podstawowe pozamyślowe przystosowanie się, dokonujące

się  w  toku  walki  o  byt.  Ale  dokonuje  się  to  poniżej  poziomu  określonego  jako  społeczny.
Owa  walka  o  byt,  oparta  na  współpracy  i  współdziałaniu  oraz  warunkująca  organizację  na
poziomie „biotycznym”, determinuje jednocześnie przestrzenne rozkłady osób. W ten sposób
przestrzenne  rozmieszczenie  i  lokalizacja  ludności  stają  się  rezultatem,  „odbiciem”
organizacji  na  poziomie  „biotycznym”  społeczeństwa.  Ten  poziom  jest  jednocześnie
właściwym polem badań ekologii ludzkiej, gdyż poziom „kultury” jest już super-strukturą nad
nim i przedmiotem zainteresowania innych nauk niż ekologia.

Społeczności lokalne, a w szczególności subspołeczności, są związane ze strukturą,

podziałem przestrzeni na naturalne strefy zachowujące jednorodność przestrzenno-społeczną.
Louis Wirth - komentując pogląd Parka - stwierdza, że wedle twórcy ekologii społecznej
miała ona badać stosunki między człowiekiem a człowiekiem, jako ukształtowane (obok roli
innych czynników) przez habitat - środowisko mieszkalne.

Pierwsi przedstawiciele stanowiska ekologicznego badali stosunki „symbiotyczne”,

strukturę  fizyczną,  jej  wymiary  przestrzenne  i  czasowe,  współzawodnictwo  i  podział  pracy,
selekcję  i  segregację  jako  procesy  rozstrzygające  o  społecznym  życiu  ludzi.  Natomiast
późniejsi  przedstawiciele  tej  koncepcji  zajmowali  się  problemami  psychospołecznymi:
wspólnymi  normami,  świadomością  społeczną  mieszkańców,  zbiorowym  działaniem,
ruchliwością  horyzontalną  i  zachowaniami  „przestrzennymi”  czy  też  poczuciem
przynależności, jednakże zawsze traktując je na tle przestrzeni i rozmieszczenia tych zjawisk
na  obszarze  miasta  czy  jego  stref.  A  więc  zajęli  się  już  tym  „poziomem”,  który  Park
wykluczył z badań ekologii.

Istotą stanowiska ekologicznego jest ujmowanie struktury społecznej w relacji do

warunków geograficznych i przestrzennych, a naukowe badanie polega na wykazywaniu

Bell and Newby, dz. cyt., s. 32-35.

„The American Journal of Sociology”, vol. XLII, 1936. Zob. również Collected Papers of Robert Ezra Park,

Glencoe, III. 1950-1955.

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 141

prawidłowości, według których przestrzenne warunki i układy wpływają na zachowanie
jednostek, na dokonywane przez nie wybory i podejmowane decyzje.

Już jednak L. Wirth pisał, że jest to ważny, ale wąski, segmentarny pogląd na grupę

, a

G. Neuwirth - przeciwstawiając szkole ekologicznej stanowisko Maxa Webera - stwierdza, że
podejście  ekologiczne  określa  jedynie  podstawy  przestrzenne  społeczności  lokalnej,  a  takie
zjawiska,  jak  „solidarność”,  „poczucie  łączności”  z  grupą,  system  wspólnych  wartości,
traktuje tylko jako funkcję wspólnego zamieszkania, nie jest wobec tego w stanie rozpoznać
wielości  czynników  skłaniających  ludzi  do  wspólnego  działania  ani  rozpoznać  roli
grupotwórczej  różnych  wspólnych  wartości,  interesów,  nie  dociera  do  środka,  do  sedna
świadomości  grupowej,  poczucia  łączności  czy  subiektywnych  doświadczeń  ludzi  jako
ważnego komponenta grupy

TANOWISKO FUNKCJONALNO

STRUKTURALNE

Historycznie nieco późniejszym od ekologicznego, ale współcześnie bardziej

upowszechnionym stanowiskiem w badaniach społeczności lokalnych jest koncepcja
funkcjonalno-strukturalna.

Zdaniem Don Martindale'a korzenie funkcjonalizmu i strukturalizmu sięgają do

pozytywistycznego organicyzmu, a przejście do makrofunkcjonalnego ujęcia zjawisk
społecznych stało się możliwe dzięki abstrakcji i generalizacji pojęcia „systemu”, czego
dokonał

Pareto,

wprowadzając

koncepcję

„systemu

zewnętrznego”

„systemu

wewnętrznego”, oraz dzięki wprowadzeniu przez F. Znanieckiego koncepcji „systemu
zamkniętego”

. Dzieła Mertona, Parsonsa, Balesa upowszechniły analizę funkcjonalną w

socjologii. Spośród socjologów, którzy stosowali tę koncepcję w badaniach empirycznych,
należy wymienić przede wszystkim R. L. Warren. Opowiedział się on expressis verbis jako
zwolennik koncepcji strukturalno-funkcjonalnej.

Warren badał społeczności lokalne w ogóle

, natomiast socjologiem zajmującym się

miastem  jest  G,  Sjoberg.  W  rozprawie  porównawczej  o  rozwoju  miast  w  krajach
rozwijających się i uprzemysłowionych wyznał, że stosuje zmodyfikowaną koncepcję analizy
strukturalno-funkcjonalnej  i  w  badaniach  wychodzi  poza  granice  miasta,  analizując  je  w
szerszym  kontekście  i  w  powiązaniu  ze  strukturą  społeczeństwa  globalnego

. Istotnym

założeniem teorii funkcjonalnej jest pogląd, iż życie społeczne jest zawsze i przede wszystkim
„strukturalizowane”  w  postaci  „systemów  społecznych”,  całości  spełniających  określone
funkcje  względem  większych  całości,  które  same  są  również  złożone  z  określonych
elementów,  funkcjonalnie  zależnych  od  siebie.  Pojęcie  „funkcji”  jest  podstawową  kategorią
stosowaną  w  badaniu  i  podstawowym  przedmiotem  analizy,  albowiem  działanie  każdego
systemu społecznego, zmiany w nim, a w tym również w społeczności lokalnej jako systemie,
dokonują  się  w  obrębie  funkcji.  Przy  czym  pojęcie  „funkcji”  bywa  rozumiane  jako  rodzaj
użytecznych  aktywności,  ważnych  dla  innych  elementów  lub  dla  całego  systemu.  Ale  takie
rozumienie  funkcji  jest  niezgodne  z  istotą  funkcjonalizmu,  uznającego  pierwszeństwo
systemu  w  stosunku  do  wszelkiego  rodzaju  jednostek  składowych.  Poprawne  rozumienie

L. Wirth, Human Ecology, [w:] Studies in Human Ecology, ed. by G. A. Theodorson, Evanston III, 1961, s.

71-76.

G. Neuwirth, A Weberian Outline of a Theory of Community: Its Application to the „Dark Ghetto”, „British

Journal of Sociology”, 1969, nr 20, s. 148-161.

D. Martinda1e, The Nature and Types of Sociological Theory, London 1967, s. 499.

R. L. Warren, Toward a Reformulation of Community Theory, [w:] Community. A Comparative Perspective.

Oczywiście nie piszemy tutaj o samych klasykach funkcjonalizmu i strukturalizmu w antropologii społecznej

czy kulturalnej, tj. o Malinowskim czy Levi-Straussie. G. Sjoberg zwraca uwagę na przymioty funkcjonalnej
analizy miasta w pracy Cities in Developing and Industrial Societies. A Cross-Cultural Analysis, [w:] The Study
of Urbanization, ed. by P. M. Hanser and L. F. Schnore, New York 1965, s. 252.

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 142

pojęcia funkcji oznacza właściwą danemu systemowi aktywność, działalność czy też
działalność zdeterminowaną, określoną, ale i utrzymującą dany system

W przeciwieństwie do „czystych” funkcjonalistów Radcliffe Brown podnosił

pierwszeństwo  i  potrzebę  badania  struktury,  budowy,  składu  części  składowych  systemu,  a
następnie  ich  funkcji.  Badania  strukturalne  skoncentrowały  się  na  wyjaśnianiu  samych
sposobów „zrzeszania się”, „łączenia”, różnych form i rodzajów jednostek składowych, jakie
występują  w  społeczności  lokalnej.  Owe  jednostki  składowe,  najczęściej  formalne  związki  i
zrzeszenia, stały się przedmiotem opisów i analizy. Z tej perspektywy badania, jak i ustalenia
w  zakresie  motywów  zrzeszania  się,  charakteru  i  budowy  samych  organizacji,  zrzeszeń,
związków, ich działalności, roli, wzajemnych zależności, struktury społeczności lokalnej, a w
tym struktury władzy - są typowe dla ujęcia strukturalno-funkcjonalnego.

Stanowisku funkcjonalno-strukturalnemu zarzuca się ograniczenie problematyki

społeczności  lokalnej,  nieuwzględnianie  roli  przestrzeni  w  kształtowaniu  się  grup
osiedleńczych i ich struktur, zbytnie koncentrowanie się na analizach wzajemnych zależności
i  funkcji  lub  struktury  organizacyjnej,  a  w  tym  grup  formalnych,  natomiast  nienależyte
uwzględnianie zagadnienia postaw, poczucia przynależności czy świadomości grupowej jako
ważnego aspektu istnienia i funkcjonowania grupy oraz zapoznanie problematyki przemian i
rozwoju  społeczności  lokalnych

, roli konfliktów, a więc statyczne i bezkonfliktowe

widzenie społeczności lokalnej. Zajmuje się ono wprawdzie zmianami, ale „zmiana” jest
pojmowana najczęściej jako „działanie”, a nie przekształcanie jakościowe, dokonujące się w
toku przechodzenia od jednej do następnej formacji społeczno-gospodarczej.

TANOWISKO INTERAKCYJNE

Oprócz strukturalizmu-funkcjonalizmu wyodrębnione jest stanowisko interakcyjne, które

właśnie  w  badaniach  społeczności  lokalnych  zarysowuje  wyraźniej  swe  „własne”  założenia.
Korzenie  filozoficzne  interakcjonizmu  sięgają  -  zdaniem  T.  Parsonsa  -  do  poglądów
Durkheima,  Hegla,  Maxa  Webera,  a  następnie  psychologii  społecznej  i  ontologii  Meada  i
Cooleya.  Parsons  przypisuje  dużą  rolę  w  formowaniu  się  interakcjonizmu  wprowadzeniu
przez  Meada  koncepcji  „jaźni”  jako  struktury  niezależnej  od  innych  oraz  koncepcji  „jaźni
odzwierciedlonej” przez Cooleya. Dzięki temu stały się możliwe narodziny nowej koncepcji
ujmowania  życia  społecznego,  a  mianowicie  koncepcji  „interakcji”.  Jako  podstawowa  rama
teoretyczna  pojawia  się  ona  w  badaniach  eksperymentalnych  Kurta  Lewina,  w  badaniach
małych  grup  Balesa,  a  następnie  w  teorii  grupy  George'a  C.  Homansa

. W ostatnich latach

stanowisko interakcyjne występuje w dwóch postaciach - odłamach: przede wszystkim w
postaci „interakcjonizmu symbolicznego”

oraz w postaci subkierunku, określającego się

jako network analysis.

Fundamentalna teza interakcjonizmu głosi, że elementarnym faktem społecznym jest

„interakcja”,  wzajemne  oddziaływanie  na  siebie dwóch  obiektów  -  podmiotów  społecznych.
Do  niej  sprowadzają  się  wszelkie  bardziej  złożone  formy  życia  społecznego,  a  w  tym  i
społeczności  lokalne,  i  przez  te  interakcje  one  istnieją.  Do  niej  więc  sprowadza  się  też
wszelka  analiza  socjologiczna  i  pojęcie  „interakcji”  musi  być  podstawową  kategorią

Por. Martindale, dz. cyt., s. 443-446.

B. Clark omawiając różne podejścia w badaniach społeczności lokalnej stwierdza, że analiza strukturalna jest

na pewno ważna i potrzebna, ale po drodze gubi to, co najważniejsze, a mianowicie nie pozwala ustalić, czy
dany społeczny zbiór jest czy nie albo w jakim stopniu jest grupą społeczną. Por. The Concept of Community, s.
401.

G. C. Homans, The Human Group, New York 1950

Klasycznym przedstawicielem interakcjonizmu symbolicznego jest E. Goffman. Role symboli, gestu, znaku,

języka oraz strukturę wzajemnego komunikowania się ludzi i oddziaływania na siebie ukazuje on w The
Presentation of Self in Everyday Life, New York 1959

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 143

pojęciową socjologicznego badania i wyjaśniania rzeczywistości grup społecznych.

Pojęcie interakcji wspiera się na założeniu, iż w życiu społecznym każdy „aktor”,

„działający”,  jest  nie  tylko  podmiotem  działania,  ale  również  przedmiotem  działania,
orientującym się w swym działaniu zarówno na siebie, jak i na innych. Obiekt działania ma
zawsze  określone  „znaczenie”,  „sens”,  jest  „czymś”,  zarówno  dla  siebie,  jak  i  dla  innych.
Samo  zjawisko  interakcji  składa  się  z  następujących  komponentów:  1)  pewnego  układu
„jednostek",  które  działają  jedna  na  druga  i  odwrotnie;  2)  określonego  zestawu  kodów,
określeń, reguł, które „strukturalizują" zarówno orientacje jednostek - podmiotów, jak i samą
interakcję; 3) ułożonego i „wzorcowanego” systemu albo procesu samej interakcji - działania
wzajemnego na siebie; 4) środowiska, w którym system interakcji zachodzi.

W badaniach społeczności lokalnej stanowisko interakcyjne reprezentuje H. T. Kaufman.

Zdaniem Kaufmana społeczność lokalna jest i powinna być ujmowana jako siedziba, miejsce
albo kompleks interakcji zorientowanych (nastawionych) lokalnie

. Społeczność lokalna

sprowadza się do szeregu zachodzących na siebie układów interakcji, celowo kierowanych
przez ludzi oddziaływań na siebie, a wynikających ze wspólnego zamieszkiwania w danej
miejscowości, w danej wyodrębnionej przestrzeni.

I. T. Sanders w swym podręczniku poświęconym społeczności lokalnej rozwija taką

wiedzę  o  grupach  lokalnych  pojętych  interakcyjnie.  Wszystkie  zjawiska  zachodzące  w
społecznościach  wiejskich  i  miejskich  są  traktowane  jako  obserwowalne  zachowania
jednostek  i  mniejszych  grup  na  danym  obszarze  -  działania  i  oddziaływania  na  siebie.
Interakcje  traktowane  są  jako  występujące  w  różnych  formach  i  typach,  a  więc  w  różnych
stosunkach  społecznych,  grupy  takich  procesów,  jak  konflikt,  adaptacja,  asymilacja,
współzawodnictwo  czy  też  kontrola  społeczna  albo  proces  industrializacji  i  urbanizacji

Wprowadzone są koncepcje integracji grupy. Jeśli wejrzeć w treść książki, ujęcie to - poza
deklaracjami, terminologią - niewiele się różni od ujęcia funkcjonalnego; większe odrębności
występują dopiero w „subkoncepcji” interakcjonizmu symbolicznego.

Ostrzej wyraziła swą odrębność i bardziej rozwinęła się w ostatnich latach koncepcja

traktowania  społeczności  lokalnej  jako  sieci  (network)  interakcji  zachodzących  w  danym
zbiorze  ludzi.  Badania  i  wyjaśnianie  pod  tą  „firmą”  określa  się  również  jako  badania  sieci,
siatki  (the  network  approaches).  Podobnie  jak  w  całym  kierunku  interakcyjnym,  również  w
tym  odłamie  podstawową  kategorią  pojęciową  i  podstawowym  przejawem  społeczności
lokalnej  są  międzypersonalne  powiązania  czy  całe  struktury,  siatki  tych  wzajemnych
powiązań  (czyli  powtarzalnych,  unormowanych,  oczekiwanych  interakcji),  a  nie  -  jak  w
analizie  strukturalnej  -  samych  jednostek  społecznych,  elementów,  z  jakich  społeczność
lokalna  się  składa.  Społeczność  lokalna,  a  w  tym  miasto,  które  jest  najczęściej  obiektem
badań,  jest  traktowana  jako  siatka  powiązań  między  ludźmi  lub  innymi  jednostkami
składowymi.  Wszystkie  zagadnienia  i  funkcjonowanie  całej  społeczności  są  ujmowane  w
terminach  układów,  powiązań,  połączeń  i  procesów  zachodzących  między  częściami
składowymi.  Socjologiczne  ujęcie  miasta  -  wedle  tej  koncepcji  -  to  traktowanie  go  jako
wielości siatek społecznych powiązań, a nie jako konglomeratu ludzi i instytucji.

Zdaniem przedstawicieli tego stanowiska więzi i połączenia między jednostkami i

podgrupami  w  społeczności  lokalnej  są  ich  rdzeniem;  ich  stan,  rozwój,  zmiany  decydują  o
stanie  i  zmianach  całości.  Społeczność  lokalna  bowiem  jest  kompleksem  siatek  stosunków,
jakie  w  danym  zbiorze  ludzie  tworzą  dla  określonych  celów

. Spośród reprezentantów tej

koncepcji, w szczególności uprawiających badania empiryczne, wymienić należy takie

H. T. Kaufman, Toward an Interactional Conception of Community, „Social Forces”, 38 (1959).

Sanders, dz. cyt.

Zob. J. R. See1y, R.A. Sim, E.W.K. Loos1ey, Crestword, Height, Basic Books 1963, s. 3-11. Przykład

klasycznego studium opartego na tej koncepcji to praca J. A. Barnesa Class and Committees in a Norwegian
Island Parish, [w:] The Community. A Comparative Perspective, s. 122-139.

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 144

nazwiska, jak J. A. Barnes, J. C. Mitchell, E. Bott, E. Lauman.

TANOWISKO TEORII DZIAŁANIA

Louis Wirth zauważa, iż od czasu Herberta Spencera i Augusta Comte'a ścierają się w

socjologii  dwie  orientacje  w  pojmowaniu  „więzi  społecznej”.  Spencer  traktował  ją  jako
kompleks  stosunków  wynikających  z  podziału  pracy,  współzawodnictwa  i  wzajemnej
zależności,  a  Comte  jako  zgodność,  wspólną  kulturę,  wspólne  doświadczenia,  cele,
„zrozumienie”

. Durkheim wyróżniając dwa „idealne” typy solidarności: organiczną i

mechaniczną, wyjaśnia jednocześnie, iż „solidarność mechaniczna” wiąże bezpośrednio
jednostkę ze społeczeństwem i jest ona wspólnością wierzeń, poglądów, wspólnych
sentymentów - uczuć, współistniejąc w różnych zakresach z typem solidarności organicznej,
wynikłej z podziału pracy

Już w tym okresie G. Tarde rozwija socjologię, głosząc psychiczny charakter zjawisk

społecznych.  F.  H.  Giddings  wydaje  w  1910  r.  podręcznik  Principles  of  Sociology,  który  w
1914  r.  liczy  już  15  wydań,  i  w  książce  tej  proklamuje,  iż  socjologia  jest  nauką
psychologiczną,  a  zjawiska  społeczne  są  psychicznej  natury.  Cechą  każdego  zjawiska
społecznego,  a  w  tym  grupy  społecznej,  jest  consciousness  of  kind  -  świadomość  gatunku,
poczucie wspólności, łączności, współtowarzyszenia

Następnie Ch. Cooley kładzie nacisk na stwierdzenia, głoszące, iż poczucie jedności,

solidarności,  intymnej  wspólności  czy  współpracy  jest  istotnym  aspektem  każdej  grupy,  a
dominuje  w  grupach  pierwotnych.  Rozwija  tę  myśl  L.  T.  Hobhouse,  który  powie  nawet,  że
poczucie  wspólności,  wspólne  sentymenty,  uczucia  (dzisiaj  powiedzielibyśmy  -  postawy)  i
wspólne interesy są istotnym aspektem społeczności lokalnej

Max Weber rozwinął jeszcze wyraźniej koncepcję „poczucia przynależności”,

„świadomości  przynależności”,  jako  istotnego  elementu  grupy  społecznej,  a  w  tym  grupy
lokalnej.  Jest  to  bowiem  cecha  fundamentalna  wszystkich  zjawisk  społecznych,  a  przede
wszystkim ich rdzenia, tj. działań społecznych. Działania społeczne różnią się tym od innych
ludzkich  aktywności,  że  mają  znaczenie,  sens  (Sinn,  meaning),  biorą  pod  uwagę  działania
innych ludzi i są przez innych odpowiednio „rozumiane", „doświadczane”, „rozpoznawane”.
Działanie jest „społeczne” dlatego i wtedy, gdy zmierza do oddziałania na innych jako uczest-
ników  współżycia  i  jest  „społeczne”,  gdyż  przebiega  według  określonych  schematów,
wzorów, a przede wszystkim pozostaje w określonym stosunku do wartości występujących w
danym  społeczeństwie.  Procesy  tworzenia  się  grup  społecznych  mogą  być  opisywane  i
wyjaśniane  jako  wynikające  z  poczucia  bliskości  o  różnej  genezie:  wspólnych  wierzeń,
interesów, w tym ekonomicznych, pokrewieństwa itp.

Wyjaśniając typologię Tönniesa Max Weber potwierdza, iż zespolenie ludzi typu

Gemeinschaft  polega  na  subiektywnym  poczuciu  partnerstwa,  jest  przynależnością  typu
emocjonalnego,  w  przeciwieństwie  do  zespolenia  typu  Gesellschaft,  które  jest  racjonalnie
motywowane  ze  względu  na  wspólne  interesy  i  inne  racje.  Nie  ma  też  grup,  a  w  tym
społeczności lokalnych, bez poczucia przynależności ze strony jednostek

G. Neuwirth poświęca specjalne studium Weberowskiemu zarysowi teorii społeczności

lokalnej i aplikacji tej koncepcji w badaniach empirycznych. Stwierdza w swej interpretacji,
iż Max Weber uznawał, że źródeł powstawania, kształtowania się społeczności lokalnych

L. Wirth, The Scope and Problems of the Community, [w:] Louis Wirth on Cities and Social Life, University of

Chicago 1964, s. 165-175.

E. Durkheim, The Division of Labour, Glencoe 1974, s. 129.

F.H. Giddings, Principles of Sociology, London 1914

, s. V-X, 132 i n.

L.T. Hobhouse, Social Development, London 1924, s. 34 i n.

Zob. M. Weber, Social and Economic Organisation, London 1947, s. 124-126

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 145

należy  dopatrywać  się  we  współzawodnictwie  i  dążeniach  ludzi  do  różnych  celów
ekonomicznych, politycznych itp. Wprawdzie proces współzawodnictwa był uznawany przez
klasyków ekologii za jeden z głównych procesów, ale ekologowie traktowali go jako proces
nieświadomy,  jako  walkę  o  byt,  analogiczną  do  walki  o  byt  w  świecie  zwierzęcym  czy
roślinnym. Tymczasem społeczność lokalna może być definiowana w terminach solidarności
ich  członków,  która  formuje  podstawę  ich  wzajemnej  orientacji  w  działaniach  społecznych.
Solidarność  czy  wspólne  działanie  nie  są  funkcją  przestrzennego  położenia,  lokalizacji,  lecz
rezultatem  konieczności,  nacisków  zewnętrznych,  które  prowadzą  do  czynności  (działań)
społecznych, formowania stosunków, tworzenia grup

Wprowadzenie przez Webera pojęcia „Sinn”, „znaczenia”, „sensu”, „doświadczenia”,

charakteryzującego działania społeczne i grupy ludzkie, nie jest „psychologizowaniem”.
Weber nie stosuje żadnych terminów psychologicznych. To jest cecha zjawiska społecznego,
jest ona wynikiem działania innych ludzi i ma charakter obiektywny

. Społeczności lokalne

dadzą się badać, opisywać, wyjaśniać naukowo, jeśli będzie uwzględniona istotna cecha
zjawiska społecznego, a mianowicie „znaczenie”, subiektywny „sens” oddziaływań ludzi na
siebie, a w zjawiskach grup - kolektywnego działania, poczucia przynależności, solidarności.

Don Martindale nazywa stanowisko Maxa Webera teorią działania społecznego (social

action theory), a jako dalszych przedstawicieli tej koncepcji wymienia: MacIvera,
Znanieckiego, Parsonsa, Mertona, W. H. Whyte'a, D. Riesmana, C. W. Millsa.

Florian Znaniecki określił cechę „znaczenia”, „subiektywnego sensu” zjawisk

kulturalnych  w  ogóle,  a  w  tym  społecznych,  jako  tzw.  współczynnik  humanistyczny,  a
społeczność lokalną badał i wyjaśniał w świetle doświadczeń i świadomości mieszkańców, co
—  jak  wiemy  —  znalazło  swój  wyraz  w  książce  Miasto  w  świadomości  obywateli.  P.  H.
Mann  dotychczasowym  badaniom  nad  miasta  mi  zarzuca  brak  uwzględniania  punktu
widzenia samych mieszkańców, ich przeżyć, uczuć i poglądów

Analizując stanowisko MacIvera, Mertona, Manna i powołując się na ostatnie

empiryczne badania Jennings i innych, David B. Clark podejmuje próbę dokładnej analizy
świadomościowego aspektu społeczności lokalnej

. Dochodzi do wniosku, że „świadomość

grupowa”  da  się  ująć  za  pomocą  dwóch  pojęć,  przede  wszystkim  pojęcia  „poczucia
znaczenia”,  „doświadczeni”  danej  osoby  przez  innych,  a  co  MacIver  i  Page  określają
terminem świadomości pełnienia roli, „bycia czymś dla innych”, zajmowania jakiejś pozycji,
miejsca w danej grupie, dostrzegania przez jednostkę zadań, jakie ma do spełnienia (sense of
significance).  Można  je  określić  jako  poczucie przynależenia  lub  -  dodajmy  -  odizolowania.
Jednakże aspekt świadomości grupowej obejmuje także drugi element, a mianowicie poczucie
„my”,  które  jest  określane  przez  różnych  autorów  jako  poczucie  jedności  z  grupą,
identyfikacji, przynależności (sense of belonging), więzi, zgodności, zjednoczenia. Obydwa te
elementy  świadomości  grupowej są  ze sobą  ściśle  związane,  ale  ich  wyróżnienie jest  ważne
dla  analizy  empirycznej,  gdyż  mogą  się  one  różnić  i  występować  w  różnej  skali.  Zgodnie  z
konkluzją Clarka uwzględnianie świadomości grupowej, rozumianej jako poczucie znaczenia
- miejsca w grupie i jako poczucie solidarności - identyfikacji z grupą, jest nieodzowne, jeśli
chce się poznać rzeczywistość grupy, a w tym przypadku - społeczności lokalnej

Zdaniem Flechtera przedstawiona koncepcja nie odrzuca podejścia funkcjonalnego czy

strukturalnego, a tym bardziej interakcyjnego (które w sobie zawiera, ale je znacznie
rozszerza), lecz uznaje je za niewystarczające. Pozwala natomiast dotrzeć do subiektywnego
rozumienia działań danych jednostek, do świadomości grupowej, a nie tylko ukazuje

Neuwirth, dz. cyt.

R. F1echter, Making of Society, London 1971, s. 403

P. H. Mann, An Approach to Urban Sociology, London 1965, s. 113-114.

Clark, dz. cyt.

Tamże, s. 403-404.

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 146

zależności funkcjonalne

. Ona je jedynie „humanizuje”, pogłębia i uzupełnia - oczywiście

jeśli nie popada w skrajny pogląd, iż grupa sprowadza się wyłącznie do przeświadczeń
jednostek o ich przynależności do niej.

Zasadniczym bowiem brakiem takich stanowisk jest pogląd, że analiza socjologiczna

może być redukowana czy to do podstawy przestrzennej i zachodzących na niej społecznych
zachowań,  czy  też  do  odpowiednio  określonego  „elementarnego  faktu"  społecznego.
Tymczasem  uwzględnienie  również  świadomościowego,  wewnętrznego,  „subiektywnego"
charakteru życia grupy prowadzi dopiero do pełnego poznania rzeczywistości społecznej, a w
tym  społeczności  lokalnych.  Stąd  taką  analizę  można  by  nazwać  ekologiczno-funkcjonalno-
strukturalną i świadomościową.

Uwzględniając taki „całościowy” punkt widzenia oraz dorobek zgromadzony przez różne

rodzaje badań społeczności lokalnej można wyodrębnić kilka teorii wyjaśniających kierunki
jej przemian i trendy rozwojowe, teorii odpowiadających w szczególności na pytanie:
zmierzch czy transformacja społeczności lokalnych?

RZEMIANY SPOŁECZNOŚCI LOKALNYCH

ZMIERZCH CZY TRANSFORMACJA

Dotychczasowe badania socjologiczne i formułowane na ich podstawie uogólnienia

rozciągają się od poglądów głoszących rozpad społeczności lokalnych we współczesnych
wysoko rozwiniętych społeczeństwach do poglądów konstatujących jedynie ich
transformację.

EORIA SPOŁECZEŃSTWA MASOWEGO

Już na początku XX w. pojawił się pogląd, iż kraje industrializujące się zmieniają

jednocześnie  swą  strukturę  organizacyjną,  w  której  nie  ma  miejsca  dla  społeczności
lokalnych.  E.  Durkheim  stwierdzał,  że  społeczeństwa  oparte  na  daleko  zaawansowanym
społecznym  podziale  pracy  wznoszą  się  w  swym  głównym  szkielecie  organizacyjnym  na
grupach  zawodowych;  aktywności  ludzkie  ulegają  „uzawodowieniu”,  profesjonalizacji,  a
grupy  terytorialne  zanikają  jako  właściwe  społeczeństwom  prymitywnym  czy  feudalno-
rolniczym.  Podobnie  R.  Redfield  na  podstawie  badań  wsi  o  różnym  stopniu  urbanizacji
dowodził, że im bardziej dana społeczność lokalna jest zurbanizowana, tym bardziej rozpada
się  jej  tradycyjna  struktura  i  organizacja;  im  mniej  jest  izolowana,  tym  bardziej  staje  się
heterogeniczna, secular, wzory zachowań ludności ulegają indywidualizacji, występują coraz
szerzej dewiacje od lokalnych systemów wartości, zanika kultura ludowa, kończy się kontrola
opinii  społeczności  wioskowych.  Istnieją  miejscowości  jako  jednostki  osadnicze  czy
administracyjne, ale zamierają jako społeczności lokalne

Teoria społeczeństwa masowego, profesjonalnego, głosi, że procesy społecznego

podziału  pracy,  urbanizacji,  industrializacji,  specjalizacji,  „uzawodowienia"  wszelkich
rodzajów działalności ludzkiej, wzrostu ruchliwości społecznej ludności (horyzontalnej, jak i
wertykalnej),  rozrostu  wielkich  organizacji  i  związków  -  prowadzą  nieubłaganie  do  zaniku
społeczności lokalnych z powodu transferu funkcji przez inne formy instytucji i organizacji.
W  miejsce  terytorialnych  form  organizacji  społecznej  wkraczają  formy  organizacji
zawodowej,  zrzeszenia  i  związki.  Istniejące  jeszcze  jakieś  elementy  czy  ślady  -  przejawy
dawnych, bogato rozwiniętych form życia społeczności lokalnych to już tylko przeżytki.

F1echter, dz. cyt., s. 399-400.

R. Redfie1d, The Folk Culture of Jucatan, Chicago 1941.

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 147

Teoria społeczeństwa masowego stała się dość popularna w latach pięćdziesiątych i

sześćdziesiątych  w  Ameryce  i  krajach  Europy  Zachodniej.  W  dalszym  ciągu  głosi  ona,  iż
zaawansowana  industrializacja  i  urbanizacja  prowadzi  do  upadku  społeczności  lokalnych,
jednakże  uzasadnienia  tego  procesu  zmieniają  się  nieco  w  stosunku  do  poglądów  Redfielda
czy Durkheima. Rozwija je względnie najpełniej Wiliam Kornhauser

. Stwierdza on przede

wszystkim,  iż  społeczeństwo  masowe  to  określony  model  stosunków  społecznych,  które
mogą  zachodzić  w  całym  społeczeństwie  globalnym  lub  w  jego  części.  Ów  model
charakteryzuje  się  tym,  że  zbiory  jednostek  są  związane  ze  sobą  tylko  poprzez
podporządkowanie  wspólnej  władzy,  przede  wszystkim  państwowej,  a  jednostki  nie  są
połączone  bezpośrednio  jedna  z  drugą  w  różnych  niezależnych  grupach.  W  takim
społeczeństwie  większość  instytucji  jest  tak  zorganizowana,  aby  mieć  do  czynienia  z
agregatami  ludzkimi,  w  których  uwzględnia  się  przede  wszystkim  podobieństwo,  a  nie
różnice między jednostkami. Instytucje i formalne organizacje są tak ukształtowane, by mieć
wielki, „masowy” charakter, obsługiwać lub zrzeszać wielkie liczby ludzi i kierować nimi. W
przeciwieństwie  do  społeczeństwa  opartego  na  grupach  lokalnych  nie  podtrzymuje  ono
spontanicznie  tworzących  się  społecznych  całości  ani  komunalnych  struktur,  ale  przez
formalne, sprofesjonalizowane przez odpowiednie „centra” kierowane instytucje i organizacje
zaspokaja  i  pobudza  potrzeby  wielkich  rzesz  jednostek  Zanikają  też  wiejskie  społeczności
lokalne,  gdyż  wieś  przestaje  być  izolowana  i  samowystarczalna,  zostaje  podporządkowana
miastu  i  włączona  w  rynek  krajowy,  traci  swe  dawne  funkcje  i  spójność  wewnętrzną.
Jednostki  migrujące  do  miast  nie  wchodzą  ani  w  żadną  społeczność  miasta,  ani  w
subspołeczności,

albowiem

ogromna

liczba

mieszkańców

oraz

specjalizacja

„uzawodowienie” wszelkich form działalności ludzkiej sprawiają, że jednostka może
uczestniczyć tylko w „masowych publicznościach konsumentów”. W miejsce poczucia
przynależności do społeczności lokalnej doświadcza ona pożądanej izolacji i anonimowości.
Stopniowo rozpadowi ulegają grupy oparte na podziałach etnicznych, religijnych, klasowych
oraz terytorialnych.

Społeczeństwo masowe rozsadza dotychczasowe grupy, stwarza wielkie, ogólnokrajowe

instytucje  i  formalne  organizacje  wielkiej  skali.  Selznick  ukazuje  proces  kształtowania  się
wielkich  organizacji  gospodarczych,  kulturalnych  i  innych,  które  opanowują  poszczególne
dziedziny  życia  społeczeństwa  i  kraju.  Podobnie  Riesman  diagnozuje  codzienność  i  wzory
życia  w  „samotnych”  tłumach,  jakie  wytwarza  „społeczeństwo  masowe”,  wysoko
zurbanizowane.

EORIA

„

ZAĆMIENIA

”

Ani entuzjazmu zwolenników, ani pesymizmu krytyków społeczeństwa masowego nie

podzielają autorzy, których można określić jako przedstawicieli teorii „zaćmienia”, jak ją
niektórzy z nich nazywają. Mowa jest przede wszystkim o dwóch wybitnych badaczach
społeczności lokalnych: R. L. Warrenie i M. R. Steinie.

R. L. Warren nie podziela poglądu o rozpadzie i zaniku społeczności lokalnych.

Zaprzecza wprost temu, pisząc: „[...] społeczność lokalna nie zamiera jako efektywna grupa
[...]”

, ale zmienia swą strukturę i funkcje, dostosowuje się do współczesnego rozwoju.

Podlega  procesowi  specjalizacji,  który  zachodzi  w  całym  społeczeństwie.  Owe  zmiany
strukturalno-funkcjonalne  w  społecznościach  lokalnych  dadzą  się  najlepiej  przedstawić  w
terminach  koordynacji,  która  dokonywać  się  może  na  osi  koordynacji  pionowej  lub  na  osi
koordynacji  poziomej.  Oś  wertykalnej  koordynacji  polega  na  wzroście  zależności  różnych

W. Kornhauser, Mass Society, [w:] International Encyclopedia of the Social Sciences, vol. X, New York 1968,

s. 58-64 oraz tenże, The Politics of Mass Society, Glencoe 1959.

Warren, dz. cyt., s. 31-48

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 148

terenowych organizacji, zrzeszeń, placówek od ich ogólnokrajowej nadbudowy. Koordynacja
wertykalna  -  pionowa,  ukazuje,  jak  dana  osoba  zależy  od  wyspecjalizowanej  grupy
(organizacji, instytucji, placówki), ta zaś od szerszej - regionalnej, następnie prowincjonalnej,
państwowo-narodowej. Koordynacja pozioma polega zaś na zgodnym połączeniu wszystkich
organizacji,  zrzeszeń,  związków,  instytucji  i  placówek  działających  na  danym  terenie.
Stosując wymienione koncepcje koordynacji, Warren stwierdza, że koordynacja horyzontalna
jest coraz mniej znacząca, natomiast koordynacja wertykalna coraz bardziej się rozbudowuje,
uściśla  i  dominuje.  Można  nawet  mówić  o  konflikcie  między  koordynacją  wertykalną  a
koordynacją  horyzontalną,  gdyż  ta  pierwsza  podporządkowując  sobie  własne  komórki
organizacyjne,  dąży  do  realizacji  celów  danej  organizacji,  a  nie  kieruje  się  interesami
lokalnymi  danej  miejscowości.  Ta  sprzeczność  czy  dysharmonia  występuje  w  szczególności
w  zakresie  przywództwa,  kierownictwa  i  przywódców.  Przywódcy  wyspecjalizowanych
placówek  (organizacji)  są  -  jak  pisze  Warren  -  „zadaniowo”  zorientowani,  kierują  się
osiągnięciem  celów  organizacyjnych,  natomiast  przywódcy  lokalni  są  nastawieni  na
zaspokojenie  potrzeb  danej  miejscowości,  całej  ludności,  okolicy.  Występują  między  nimi
konflikty,  brak  zgodności.  Drogą  prowadzącą  do  zmian  byłaby  polityka  i  program
wzmocnienia  koordynacji  horyzontalnej.  Na  razie  jest  ona  przyćmiona,  zasłonięta  przez
integrację pionową - wertykalną; również społeczność lokalna jest przyćmiona przez procesy
integracji wertykalnej dokonujące się w strukturze całego społeczeństwa.

Nieco inaczej kierunek zmian społeczności lokalnych diagnozuje M. R. Stein. Postanowił

on poddać analizie i na nowo zinterpretować ważniejsze badania monograficzne
przeprowadzone w Ameryce

. Doszedł do wniosku, iż analizują one społeczne implikacje

trzech wielkich procesów społecznych: industrializacji, urbanizacji i biurokratyzacji. Zmiany
zachodzące  w  społecznościach  lokalnych  można  określić  jako  wzrastającą  zależność,  a  z
drugiej strony zmniejszającą się autonomię lokalną. Wzrost wzajemnej zależności jednostek,
osób,  jak  też  różnych  zrzeszeń  i  instytucji  wyraża  się  w  kształtowaniu się  różnych okręgów
miejskich,  metropolitalnych,  dominujących  centrów  dyspozycji,  postępu  technicznego,
kulturalnego  czy  gospodarczego,  od  których  grupy  lokalne  stają  się  zależne.  Podobnie
również  poszczególne  instytucje,  organizacje,  placówki  w  terenie  są  od  siebie  wzajemnie
uzależnione, ale jeszcze bardziej od swych bezpośrednio i pośrednio zwierzchnich jednostek
organizacyjnych,  które  nimi  kierują.  W  ten  sposób  społeczność  lokalna  w  wyniku
wymienionych procesów ulega „zaćmieniu", ale nie rozpada się. Przy odpowiedniej polityce
społeczności lokalne mogą nadal funkcjonować jako korzystne i potrzebne formy organizacji
społecznej.

EORIA SPOŁECZNOŚCI

„

BEZLOKALNYCH

”

Przemiany

społeczności

lokalnych

społeczeństwach

zurbanizowanych

są

diagnozowane jeszcze inaczej. Zwolennicy interakcyjnej koncepcji ujmowania rzeczywistości
sformułowali teorię głoszącą, iż we współczesnym świecie cywilizacji miejskiej społeczności
lokalne  -  w  przeciwieństwie  do  dawnych  społeczności  wiejskich  i  miejskich  -  podlegają
procesowi  specjalizacji,  tj.  powstawania  wielu  różnych  społeczności  o  określonych  wąskich
celach,  a  nadto  tracących  jednocześnie  swój  lokalny  zasięg  i  charakter.  Mieszkaniec  miasta
jest włączony w szereg różnych społeczności i czas, dawniej spędzany w jednej tylko grupie
lokalnej,  musi  rozdzielić  między  wiele  wyspecjalizowanych  społeczności.  Skład  tych
społeczności  nie  pokrywa  się,  mają  one  różne  zasięgi  przestrzenne,  a  co  więcej  -  występują

M. R. Stein, The Eclipse of Community: An Interpretation of American Studies, Princeton 1960. Konkluzja

Steina po analizie wielkich dzieł monograficznych brzmi dosłownie: „There is one underlying community trend
to which all three of the studies refer. That is the trend toward increased interdependence and decreased local
autonomy” (s. 107).

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 149

konflikty między tymi wyspecjalizowanymi jednostkami.

Zwolennicy tych poglądów określają przynależność jednostki do różnych grup celowych

jako przynależność do społeczności, oczywiście o zmienionym charakterze, albowiem dawna
„jedna”  tylko  grupa  lokalna  przybrała  charakter  krzyżujących  się  ze  sobą  czy  też
skoordynowanych,  ale  wyspecjalizowanych  organizacji.  Te  „społeczności”  są  „bezlokalne”,
gdyż  nie  ograniczają  się  do  określonego,  wyodrębnionego  obszaru.  Kierunek  przemian
społeczności

lokalnych

polegałby

rozpadzie

dawnej

wielofunkcyjnej,

wszechorganizacyjnej, terytorialnej społeczności lokalnej na wiele „wyspecjalizowanych
społeczności”, które działają na różnych obszarach, ale są różne, odmienne w poszczególnych
miejscowościach czy w poszczególnych regionach.

Ray Pahl i Elisabeth Both uzasadniali tę diagnozę wynikami badań empirycznych

. Taka

diagnoza  jest  w  dużym  stopniu  rezultatem  redukcji  badań  do  analizy  wyłącznie  stosunków
społecznych i zapoznania zagadnień struktury i organizacji grupy. Przedstawiciele koncepcji
social  network  nie  dostrzegają  instytucji,  organizacji,  zrzeszeń  i  związków  oraz  ich
koordynacji  jako  strukturalnego  i  organizacyjnego  aspektu  grupy  albo  sprowadzają  go
wyłącznie  do  siatek  stosunków  między  jednostkami.  Bez  uzasadnienia  nazywają  i  traktują
układy stosunków danego typu, np. przyjacielskich czy znajomości, jako „społączność”.

W badaniach osiedli mieszkaniowych w wielkich miastach wykazano, że siatki różnych

stosunków  społecznych:  sąsiedzkich,  koleżeńsko-przyjacielskich,  znajomości,  układają  się
często  w  wyodrębnionych  jednostkach  urbanistycznych  (domu,  zespole  domów,  osiedlu,
dzielnicy)  w  intensywne,  „zagęszczone”  struktury  tych  stosunków  i  określają  obszar
kształtującej się społeczności osiedlowej czy dzielnicowej. Pogląd E. Both, iż są to non-place
communities, nie znajduje więc potwierdzenia

EORIE TRANSFORMACJI

Najczęściej zmiany społeczności lokalnych diagnozowane są w kategoriach

transformacji,  przekształcenia,  zmian  strukturalnych.  Najbardziej  wyraźnie  taki  pogląd
sformułował  Morris  Janowitz,  który  stwierdza,  iż  istnienie  i  przynależność  do  społeczności
lokalnych  ma  charakter  uniwersalny.  We  współczesnych  społecznościach  wzrost
industrializacji  przekształca  tradycyjne  więzi  i  formy  przynależności  do  społeczności
lokalnej,  ale  ich  nie  likwiduje.  Dominującym  trendem  w  zakresie  przenikania  miejskich
wzorów  życia  jest  wzrost  znaczenia  przynależności  zawodowej,  zrzeszeń,  związków  w
wiązaniu  jednostki  z  narodem  i  społecznością  polityczną.  Społeczności  lokalne  są
koniecznymi pośrednimi jednostkami, nieodzownymi dla ekonomicznego rozwoju, społecznej
stabilizacji  oraz  administracyjnego  i  politycznego  ustroju,  występującymi  w  różnych
częściach świata

W innych pracach M. Janowitz wykazuje żywotność sąsiedztwa w warunkach miejskich,

dowodząc, że ma tu ono jedynie wyspecjalizowany charakter, bardziej dobrowolny i
ograniczony. Funkcjonowanie społeczności lokalnych wspiera się nie tylko na sąsiedztwie,
ale przede wszystkim na różnych związkach i zrzeszeniach celowych.

Ta transformacja ujmowana jest jeszcze w innych terminach i innych wymiarach. Louis

R. Pahl, Patterns of Urban Life, London 1970; E. Both, Family and Social Network, London 1968.

Powołuję się na Nowe osiedla mieszkaniowe. Ludność - środowisko mieszkalne — życie społeczne, red. J.

Turowski, Warszawa 1976, s. 212 oraz L. Carey, R. Mapes, The Sociology of Planning, London 1972; H.
Jennings, Societies in the Manking, London 1962. Krytykę koncepcji non-place communities przedstawia
również M. P. Effrat w The Community: Approaches and Applications, s. 20.

M. Janowitz, Introduction: Converging Perspectives in Community Analysis, [w:] Community Political

Systems, ed. by M. Janowitz, Glencoe, III. 1961, s. 13-19.

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 150

Wirth podkreśla, że społeczność lokalna w świetle większości poglądów socjologicznych jest
traktowana  jako  posiadająca  dwa  aspekty:  terytorialną  bazę  -  przestrzeń,  oraz  konstelację
instytucji działających na danym obszarze. Ze swej strony proponuje, aby w aspekcie socjo-
psychologicznym mówić o konstelacji nie tyle instytucji, ile typów osobowości, do których w
ostateczności sprowadzają się różnice między miejskim i wiejskim sposobem życia. Kierunek
przemian  polegałby  na  przechodzeniu  od  środowiska  z  wiejskim  typem  osobowości  do
społeczności  z  miejskim  typem  osobowości.  Podziela  też  pogląd  MacIvera,  który  bardziej
dokładnie  diagnozuje  przemiany  społeczności  lokalnych  w  społeczeństwach  rozwiniętych
gospodarczo, jako przejście od typu organizacji opartej na stosunkach pokrewieństwa, pozycji
i  zalążkowym  podziale  pracy  do  typu  organizacji  społecznej,  którą  charakteryzują:  postęp
technologiczny,  ruchliwość  społeczna,  wzrost  specjalnych  grup  celowych,  formalnej
społecznej  kontroli.  Społeczność  lokalna  uzyskuje  w  dzisiejszym  społeczeństwie  nowe
znaczenie  i  charakter,  ale  rodzi  też  nowe  problemy

. Badania Piotra Kryczki wskazują na

żywotność  przestrzennych  odniesień  mieszkańców  osiedli  mieszkaniowych  w  wielkim
mieście,  przede  wszystkim  na  bogactwo  powiązań  sąsiedzkich  (sąsiedztwa:  świadczeniowe,
ograniczone,  konwencjonalne,  poinformowane,  solidarnościowe,  towarzysko-przyjacielskie)
oraz wpływ tych powiązań na funkcjonowanie lokalnej opinii społecznej

Ta transformacja określana jest często w terminach dychotomii, jako zacieranie się różnic

między wsią a miastem, oraz koncepcji continuum, stwierdzającej występowanie w
rzeczywistości społecznej wiejsko-miejskich elementów w budowie społeczności lokalnej, jak
i innych tworów społecznych. Jak słusznie zauważa P. Mann, w ramach tej koncepcji „idealne
typy” wsi i miasta są podstawą odnoszenia zmian, jakie są stwierdzane w określonym czasie
w określonych społecznościach. P. Mann przytacza osiem różnic między wsią a miastem
(sformułowanych

przez

Sorokina

Zimmermana)

albo

osiem

modelowych

charakterystycznych cech wsi i miasta i reinterpretując wyniki różnych badań ukazuje
zmniejszanie się różnic pod każdym z tych względów między współczesnymi wsiami a
współczesnymi miastami

M. B. Sussmann i S. Riemer w innych kategoriach pojęciowych analizują kierunek

transformacji  społeczności  lokalnych.  Sussman  powołuje  się  na  wyniki  badań  z  zakresu
socjologii  miasta  i  neguje  poglądy  o  wypieraniu  primary  group  relations  przez  secondary
group  relations  we  współczesnym  mieście

. S. Riemer na podstawie własnych badań

stwierdza,  iż  kontakty  bezpośrednie,  pierwotne,  nie  są  wypierane  przez  kontakty  pośrednie,
rzeczowe,  funkcjonalne,  w  których  występują  jednostki  jako  wykonawcy  określonych  ról.
Wykazuje,  iż  niektóre  kategorie  ludności  miejskiej  tkwią  w  szczególności  w  kontaktach
bezpośrednich,  osobowych,  a  w  tym  w  sąsiedzkich  (kobiety  bardziej  niż  mężczyźni,  dzieci
bardziej  niż  dorośli).  Różne  są  też  strefy  najczęstszych  kontaktów  na  obszarze  miasta  dla
poszczególnych  kategorii  ludności.  Primary  relations  -  stosunki  osobowe  rozwijają  się  w
rodzinie, sąsiedztwie, w miejscu pracy. A zatem przemiany społeczności lokalnych zmierzają
w  kierunku  wzrostu  stosunków  rzeczowych,  wtórnych,  umownych,  które  są  zarazem
„okresowe” i „zadaniowe”, ale współistnieją one zawsze ze stosunkami osobowymi, które nie
zanikły  i  nie  zanikną.  Współczesna  rzeczywistość,  zdaniem  Riemera,  jest  rzeczywistością
tertiary  groups,  tzn.  grup,  które  nie  są  ani  „pierwotne”,  ani  „wtórne”,  ale  mają  cechy  i
elementy  jednych  i  drugich,  lecz  nie  pokrywają  się  z  nimi.  Są  to  grupy  składające  się  z
bezimiennych jednostek lojalnych w stosunku do masowych procesów i publiczności

. One

L. Wirth, Towards a Definition of the Local Community, [w:] Modern Sociology. Introductory Readings, ed.

by E.P. Worsley, Harmondsworth, Middlesex 1978

, s. 411-413

Zob. P. Kryczka, Społeczność osiedla mieszkaniowego w wielkim mieście. Ideologie i rzeczywistość,

Warszawa 1981.

Mann, dz. cyt., s25-71

Structure and Analysis, ed. by M. B. Gussman, New York 1959, s. 11.

S. Riemer, Urban Personality - Reconsidered, [w:] Community Structure and Analysis, s. 443.

Jan Turowski

Społeczności lokalne

Strona | 151

też wypełniają społeczności lokalne.

Bardzo zbliżona do tej koncepcji jest diagnoza zmian w kategoriach stosunków

społecznych,  głosząca,  iż  dla  przedindustrialnych  społeczności  lokalnych  charakterystyczna
była  symbioza  stosunków  osobowych  i  stosunków  funkcjonalnych,  rzeczowych.  Stosunki
pokrewieństwa,  sąsiedzkie,  przyjaźni,  znajomości  zlewały  się  ze  stosunkami  służbowymi,
handlowymi,  wymiany  itp.  W  społecznościach  profesjonalnych,  uprzemysłowionych  i
zurbanizowanych następuje oddzielenie tych dwóch typów stosunków społecznych od siebie i
dominacja  stosunków  funkcjonalnych  nad  osobowymi,  oczywiście  zarówno  w  skali
społeczności lokalnej, jak i w skali społeczeństwa

. Ten sam kierunek zmian diagnozowany

jest w kategoriach „środowiska społecznego”, bezpośredniego i pośredniego, czy też w
kategoriach tzw. życia prywatnego (Privatheit) i sfery życia publicznego (Öfjentlichkeit) - w
ujęciu H. P. Bahrdta

Wszystkie te wersje teorii transformacji stwierdzają: 1) uniwersalny charakter

społeczności  lokalnych;  2)  rozpad  tradycyjnej,  tj.  nieformalnej,  sąsiedzko-krewniaczej
organizacji  społeczności  lokalnej;  3)  utrzymywanie  się  jednak  w  pewnym  zakresie  tych
tradycyjnych  elementów;  4)  wzrost  roli  i  znaczenia  formalnych  organizacji  i  zrzeszeń,  a
zatem współistnienie nieformalnej struktury z dominującą formalną organizacją społeczności
lokalnej;  5)  rozszerzającej  się  zarówno  terytorialnie,  jak  i  liczebnie  w  stosunku  do  grup
lokalnych  z  epoki  przedindustrialnej;  6)  różnicowanie  się  miejskich  społeczności  lokalnych
na  małomiejskie  i  wielkomiejskie  zbiorowości  terytorialne,  oparte  na  różnego  rodzaju
formach samorządu terytorialnego.

Zob. P. Rybicki, Społeczeństwo miejskie, Warszawa 1972, s. 301 i n.

H. P. Bahrdt, Die moderne Grossstadt, Hamburg 1961; tenże, Humaner Städteban, Hamburg 1969.