Okres prenatalny
Celem naszej wypowiedzi jest scharakteryzowanie psychofizycznego rozwoju dziecka przed urodzeniem oraz przedstawienie niektórych czynników, które mogą optymalizować lub zakłócać ten rozwój. Zagadnienia te są przedmiotem badań wielu nauk, w tym psychologii prenatalnej, która stanowi dynamicznie rozwijającą się dziedzinę psychologii.
Ze względu na konieczność ochrony zdrowia dziecka w badaniach prenatalnych wykorzystywane są nie inwazyjne metody, jak np. obserwacje prenatalnego rozwoju różnych gatunków zwierząt, obserwacje zachowań dzieci przedwcześnie urodzonych, czy też badania za pomocą coraz bardziej skomplikowanych technik i aparatury medycznej obrazujących zachowanie dziecka.
Rozwój prenatalny dzieli się na trymestry. Każdy trymestr ma długość 3 miesięcy.
Pierwszy trymestr rozwoju
Pierwszy miesiąc
W okresie tym rozpoczyna się faza zarodkowa (embrionalna). Organizmy matki dziecka zaczynają ze sobą współpracować. Dziecko podwaja swa wielkość każdego dnia. Zaczynają się tworzyć niektóre narządy dziecka.
Drugi miesiąc
Jest to okres intensywnej organogenezy , czyli tworzenia się podstawowych narządów.
Kończąc 2 miesiące życia dziecko osiąga wzrost 3 cm. Przypomina ono swoim wyglądem miniaturowego człowieka o określonej płci, którego wszystkie podstawowe narządy wewnętrzne są już ukształtowane i zajmują odpowiednie miejsce oraz spełniają właściwe funkcje.
Trzeci miesiąc
Rozpoczyna się płodowy okres życia. Dziecko zwiększa swoją aktywność, intensywnie przybiera ono na wadze i wzroście. Tworzy się narząd słuchu i struny głosowe.
Kształtowanie się układu nerwowego i jego współpracy z układem mięśniowym
Pierwszy trymestr to okres kształtowania się układu nerwowego i osiągnięcia przez niego kontroli nad mięśniami oraz współdziałania w funkcjonowaniu zmysłu dotyku.
Pierwszy miesiąc
Już od 13 dnia od poczęcia tworzą się zawiązki układu nerwowego.
Drugi miesiąc
Początki współpracy układu mięśniowego z nerwowym w II miesiącu ciąży.
Tworzy się przysadka mózgowa, występują pierwsze odruchy nerwowe co świadczy o współdziałaniu układu nerwowego z mięśniowym. Intensywnie zaczyna powstawać ośrodek wzroku.
Trzeci miesiąc
Doskonali się zmysł dotyku. Dziecko wykonuje wiele ruchów, „tańcząc” w macicy podciąga i wyprostowuje ręce i nogi, rusza palcami. Trzeci miesiąc to okres największych transformacji w zakresie rozwoju motorycznego.
Drugi trymestr rozwoju.
Kończy się proces organogenezy. Rozpoczyna się intensywny wzrost dziecka i rozwój układu nerwowego. Doskonalą się zdolności motoryczne dziecka.
Rozwój fizyczny
Czwarty miesiąc
Powstałe narządy dziecka zaczynają pełnić odpowiednie funkcje życiowe. Zwiększa się ilość płynu owodniowego. Mózg dynamicznie się rozwija. Powstają nowe połączenia nerwowe.
Piąty miesiąc
Dziecko osiąga około 30cm wzrost i wagę 40dag. W jego rozwoju fizycznym można odnotować takie interesujące zjawiska, jak np. porost włosów, brwi i rzęs, pojawienie się paznokci.
Szósty miesiąc
W VI miesiącu ciąży dziecko zaczyna powoli mieć kształty takie jak przy urodzeniu. Zaczyna ono magazynować substancje potrzebne po urodzeniu czyli wapń, żelazo, białka, ciała odpornościowe. Dojrzewają narządy oddechowe czyli płuca. Dziecko w tym okresie zwiększa swoją aktywność ruchową
Umiejętności psychoruchowe
Dużo przestrzeni wokół dziecka pozwala na nieskrępowane ćwiczenia ruchowe. Ruchy stają się wyraźnie wyczuwalne dla każdej matki.
Czwarty miesiąc
Jeśli jakaś funkcja nie zostanie wyćwiczona na poziomie nieświadomym w okresie prenatalnym, to nie rozwinie się ona ani świadomie, ani instynktownie po urodzeniu.
Piąty miesiąc
W V miesiącu matka zauważa kiedy dziecko śpi, kopie, ma czkawkę. Dziecko trenuje ssanie.
Szósty miesiąc
W VI miesiącu aktywność dziecka staje się zależna od bodźców zmysłowych. Aktywność matki i dziecka w tym okresie jest zharmonizowana naprzemiennie. Dziecko zaczyna się uczyć tego rytmu.
Rozwój zmysłów
W tym trymestrze wszystkie zmysły są funkcjonalnie czynne, tworzą się ich korowe ośrodki oraz powiązania miedzy nimi.
Czwarty miesiąc
Dziecko kołysane ruchem i oddechem matki ćwiczy zmysł równowagi. Zaczyna funkcjonować narząd Cortiego, w którym mieszczą się receptory słuchowe.
Piąty miesiąc
W V miesiącu kubki smakowe są chemicznie aktywne. Ilość połykanych wód płodowych zależy od uczucia głodu i jej smaku.
Szósty miesiąc
Pod koniec tego trymestru receptory równowagi są pod względem rozmiaru i funkcji w pełni dojrzałe.
Rozwój fizyczny dziecka w Trzecim trymestrze rozwoju.
Występuje na tym etapie intensywny rozwój tkanki tłuszczowej. Dziecko nabywa umiejętności uczenia się, zapamiętywania nabywania nawyków.
Siódmy miesiąc
VII miesiąc okresu prenatalnego to powstawanie nowych połączeń między komórkami nerwowymi. Zaczyna ono wykonywać wiele nowych ruchów. Dziecko dalej przybiera na wadze i wzroście.
Ósmy miesiąc
W VIII miesiącu skóra wygładza się i różowieje. Dokonuje się dalszy rozwój układu oddechowego.
Dziewiąty miesiąc
Na 2 tygodnie przed urodzeniem dziecko przestaje rosnąć
Stany behawioralne
Stany behawioralne występujące w ostatnim etapie okresu prenatalnego dziecka.
Stany behawioralne składają się z określonych kombinacji fizjologicznych i behawioralnych zmiennych. Są one stałe w czasie trwania danego stanu. Występują one w podobnej formie u wszystkich dzieci w tym samym wieku.
Rozwój zmysłów
Dziecko staje się istotą czującą i reagującą już przed urodzeniem. Narządy zmysłów rozpoczynają funkcjonowanie w następującej kolejności: dotyk, równowaga, węch, smak, słuch, wzrok.
Zmysł dotyku.
Dziecko uczy się go poprzez kontakt z poszczególnymi elementami swojego i matki ciała. Zmysł ten pozwala mu odczuć świat wyrabia w nim przekonanie, że istnieje.
Zmysł węchu i smaku
Dziecko rodzi się ze zdolnością do odróżniania zapachów przyjemnych i nieprzyjemnych, oraz komponentów mieszanek. Oprócz węchu jest też czynny zmysł smaku.
Zmysł słuchu. Dziecko wykazuje reakcje na dźwięk w postaci różnych zmian. Odbierając dźwięk uczy się ono różnicować ich rytm, natężenie, akcent.
Zmysł wzroku
Światło dociera do macicy przez coraz bardziej naciągniętą skórę brzucha. Dziecko na tym etapie rozróżnia cienie.
Zmysł Bólu.
Wrażliwość bólowa w okresie płodowym jest większa niż w późniejszym życiu. Dziecko nie ma jeszcze zdolności wyhamowywania informacji, nie może zmniejszyć jej siły.
Zależność rozwoju od płci
Jednym z czynników różnicujących jest płeć. Dymorfizm płciowy, a więc dwupostaciowość organizmów odmiennych pod względem morfologicznym, fizjologicznym i psychicznym, jest szczególnie widoczny w zakresie układu rozrodczego, ale dotyczy również mózgu.
Cechy układu nerwowego jako podłoże indywidualnego zróżnicowania w rozwoju.
W III trymestrze ciąży widoczne są indywidualne różnice dziecka w cechach temperamentu, które kształtują osobowość.
Aktywność ruchowa
Dzieci będące aktywne w łonie matki po urodzeniu wykazują większa aktywność psychoruchową. Jeżeli jednak ich aktywność była mniejsza to będą one w zakresie psychomotoryki i mowy wolniejsze. W przypadku, gdy ich aktywność jest ponadprzeciętna to po urodzeniu wykazują nadruchliwość.
Reakcja na stres
Indywidualną cechą dziecka jest sposób reagowania na stres, np. hałas. W okresie prenatalnym ma znaczenie w przewidywaniu sposobu reagowania po urodzeniu na bodźce poznawcze lub uczuciowe.
Uczenie się i pamięć w zakresie różnych modalności zmysłowych.
W ostatnim trymestrze ciąży dziecko ma już zdolności poznawcze. Zdobywa ono nowe doświadczenia, przez co rozwija swój mózg. Okres rozwoju prenatalnego wpływa istotnie przyszłe życie.
Zmysł równowagi
Pamięć prenatalnego okresu życia dotyczy m.in. poziomu mięśniowego, czego wyrazem jest przyjmowanie pozycji płodowej zaraz po urodzeniu, a w późniejszym życiu pozycja ta przynosi rozluźnienie podczas snu i w chwilach stresu.
Rytm naprzemiennej aktywności.
Powstaje pod wpływem dobowego rytmu aktywności matki co ma wpływ na rytm snu i czuwania noworodków.
Zmysł smaku i węchu
Noworodek niedługo po urodzeniu rozpoznaje matkę po zapachu i wykazuje preferencję dla smaku jej mleka. Funkcjonowanie tych chemosensorycznych zmysłów modeluje zachowanie dziecka przed i po urodzeniu.
Zmysł wzroku.
Rozwój dziecka w mroku matczynego łona przyczynia się do tego, że mamy tendencje to przyciemniania światła, gdy chcemy odpocząć i czuć się przytulnie.
Zmysł słuchu
Zjawisko warunkowania klasycznego i habituacji w zakresie słuchu jest obserwowane w trzecim trymestrze rozwoju. Habituacja i zapamiętanie dotyczy dźwięków często obecnych w otoczeniu, dziecko przyzwyczaja się do nich i nie reaguje na nie jako na stresor.
Pamięć doświadczeń emocjonalno- społecznych
Komunikacja neurohormonalna. Odbieranie przez dziecko tlenu, pokarmu i hormonów jest także odbieraniem matczynych emocji. Są one łącznikiem między psychiką matki dziecka. Wszystko to co matka robi, spożywa, i odczuwa emocjonalnie ma wpływ na rozwój psychofizyczny dziecka.
Komunikacja behawioralna
Silne negatywne przeżycia emocjonalne matki w okresie ciąży mogą by źródłem różnych form przemocy wobec dziecka.
Jeśli matka przejawia tendencje agresywne lub sama jest ofiarą przemocy, wtedy częściej podejmuje czyny skierowane przeciw dziecku, które mogą stać się przyczyną uszkodzeń układu nerwowego.
Komunikacja psychiczna.
Na przebieg ciąży mają też wpływ myśli, wyobrażenia i doświadczenia matki. Niepłodność, komplikacje ciążowo-porodowe czy urodzenie dziecka martwego może mieć współdziałanie z negatywnymi wydarzeniami życiowymi. Można wie stwierdzić, że istnieje między matką a dzieckiem ścisła komunikacja psychiczna.
Poród i rodzenie się jako ważne doświadczenie życiowe.
Doświadczenie lęku lub niezaspokojenie ważnych potrzeb emocjonalnych w czasie porodu utrudnia pogodne i twórcze otwarcie się na doznania dostarczane przez władne ciało i rodzące się dziecko, i na zasadzie błędnego koło wzmaga jeszcze bardziej niepokój matki. Obecne tendencje zmierzające do odbywania porodów naturalnych, domowych, rodzinnych, w wodzie mają na celu nie tylko obniżenie lęku i napięcia, ale też zaspokojenie psychofizycznych potrzeb rodziców i dziecka, aby poród był radosnym doświadczeniem życiowym, a rodzenie się łagodnym przejściem w objęcia rodziców.