ANTYK

BEZ 15 i 26

1. Charakterystyka ogólna kultury starożytnej Grecji.

Największy wpływ na sztukę Grecji miała cywilizacja osiadła na na Krecie .W 20 w. pne. centrum sztuki były Mykeny tu powstały słynne złote maski ,nakładane na twarze zmarłych wodzów i królów.

Mieszkańcami Myken byli Achajowie,lud wojowniczy .W stylu wykształconym pzez nich dominowały:sceny walki oraz polowań,umieszczane na złotych naczyniach oraz na mieczach z brązu.Pozostały po nich budowle (podziemne ,naziemne grobowce oraz cytadele.

W 12w.pne. nastąpił okres zamętu i migracji.Wyłonił się nowy model społeczeństwa (miasto-państwo) oraz rodzaj sztuki ,który obecnie kojarzony jest ze sztuką starożytnej Grecji.

-dostojny charakter związany z religią(przedstawianie bogiń i bogów jako obdarzonych nadprzyrodzoną mocą ludzi).Dlatego ówczesna sztuka koncentrowała się na postaci człowieka.

Najbardziej znaną dziedziną sztuki jest rzeŸba.Największe i najznamienitsze pochodzą z 7 w. pne.(wpływy Egiptu).Pierwszy okres greckiej rzeŸby twał do mniej więcej 480 r.pne. i nazywany jest obecnie okresem archaicznym.Charakterystyczne są dla niego rzeŸby przedstawiające wyprostowane postaci nagich chłopców(kuros) oraz odzianych dziewcząt(kore).Uweczeœni artyœci nie potrafili oddać w kamieniu poważnego wyrazu twarzy ,dlatego rzeŸby mają na ustach szeroki uœmiech.

W latach 480-323r. pne. mamy doczynienia z tak zwanym okresem klasycznym.RzedŸba rozwijała się w niesłychanie szybkim tempie .Proste posągi stojących ludzi zostały zastąpione przez postaci zatrzymane niejako w ruchu,w swoich naturalnych pozach.Przykładem morze być WŁÓCZNIK(DOROFOROS),czy APOLLO stojący w œwiątyni Zeusa w Olimpii.

Najsłynniejsze rzeŸby i posągi pochodzą ze œwiątyni Ateny Partenos,

czyli Partenonu, największej ze œwiątyń znajdujących się na Akropolu.Œwiątynie te zostały zbudowane w drugiej połowie 5 w. pne.

Greckie œwiątynie były nadzwyczaj proste.Zbudowane były na planie prostokąta otoczonego kolumnami i zwieńczonego spadzistym dachem.Wyróżniamy 3 porządki :prosty ,masywny -dorycki ,joński z chzrakterystycznymi spiralnymi głowicami,koryncki zwieńczony liœćmi akantu.

Cechą greckiej architektury są, genialne wyczucie proporcji oraz wyostrzonej œwiadomoœci perspektywy.

Malarsatwo starożytnych greków przetrwało jedynie na glinianych naczyniach .Malowidła zdobiące naczynia są dla nas podstawowym Ÿródłem wiedzy na temat codziennego życia Greków.

W 4w.pne. za sprawą Praksytelesa kobiecę ciało zaczęło odsłaniać swoje wdzięki.A tacy twórcy jak Skopas czy Lizyp ,zaczęli tworzyć indywidualne portrety,nie bojąc się przedstawiania malujących się na twarzach uczuć.Innym znakiem nowego ducha był kolosalnych rozmiarów grobowiec ,zbudowany przez Mauzolosa.

Począwszy od 334r.pne. podboje Aleksandra Wielkiego rozprzestrzeniły kulturę Greków na cały Bliski Wschód,od Egiptu aż po zachodnie Indie.

Rok 323 traktuje się jako koniec ery klasycznej(upadek imperium Aleksandra) a jednoczeœnie początek kultury hellenistycznej,w której wiodącą rolę odgrywały wielkie państwa(Egipt czy imperium Seleucydów w Syrii).Stały się one ważniejszymi oœrodkami kultury greckiej niż sama Grecja.Cechy sztuki hellenistycznej:

-nie ukrywano brzydoty,bólu i strachu

-zdarzały się postaci groteskowe ,coraz więcej miejsca poœwięcano też uczuciom

#Najsłynniejsi twórcy literatury .

HOMER (9/8 w. p.n.e.) pochodzi z CHIOS,twórca ILIADY oraz ODYSEJI

TYRTAJOS 'TYRTEUSZ'(7 w.p.n.e.) symbol poety bojownika .

- elegie patriotyczne

-tyrteizm (poezja tyrtejska)- poezja patriotyczna nawołująca do walki

"RZECZ TO PIĘKNA..."

SAFONA(7/6 w. p.n.e.) żyła na wyspie LESBOS

-kult bogini Afrodyty i poezji

-(9 ksiąg ok. 9000 wersów )

-pieœni weselne,modlitwy,pieœni miłosne

"Pogarda dla nie znającej poezji"

"***[Podnieœcie w górę dach]"

"Zazdrosć"

ANAKREAONT(6 w.p.n.e.)

-piewca wina i miłoœci,związany z życiem dworskim

- w poezji postawa żartobliwego dystansu, konwencjonalnej gry miłosnej

-powstaje gatunek ANAKREONTYK

"Słodki bój"

"Piosenka"

SYMONIDES(6/5 w. p.n.e.)

- autor pieœni chóralnych

-piewca władców i uroczystoœci

-umiejętnoœć wzbudzania litoœci

-autor epigramatów

"Pzechodniu ,poiwiedz Sparcie:tu leżym,jej syny,

Prawom jej do ostatniej posłuszni godziny"

na czeœć poległych pod TERMOPILAMI

"Los"

TRAGEDIA

SOFOKLES(496-406p.n.e.)

-jeden znajwiększych treagików greckich(Ajschylos,Eurupides

-130 tragedii,do naszych czasów dotrwało tykko 7,m.in.:ANTYGONA,KRÓL EDYP,EDYP W KOLONIE

-zrezygnował z łączenia tragedii w monumentalne taeatrologie

ograniczył rolę chóru

liczba aktorów 2=>3(więcej dialogów i rozbudowana akcja)

powiększył liczbę chórzystów

wprowadził dekoracje sceniczne

2000-1600pne.pałace kreteńskie,legendarny król minos

ok.1250-1200pne.wojna trojasńska

776 pne. pierwsze igrzyska olimpijskie

ok.600 pne.początki militarnej kasaty Spartianów

594 pne.reformy Solona w Atenach

499-94 pne. powstani Greków przeciw Persom w Azji Mniejszej

490 pne.zwycięstwo Greków nad ekspedycją perską pod MARATONEM

480 pne.inwazja perska;zwycęstwo floty greckiej w bitwie pod SALAMINĄ

478 PNE.powstanie Ateńskiego Związku Morskiego

431 pne.wybuch wojny peloponeskiej

404 pne.koniec wojny;hegemonia Sparty

371 pne.Sparta pokonana przez Teby w bitwie pod Lekutrami

338 pne.biwa pod Cheroneą,po której FILIP II MACEDOŃSKI uzyskuje hegemonię w Grecji

2 Charakterystyka ogólna kultury starożytnego RZYMU

Rzymianie podziwiali i naœladowali kulturę Greków rozpowszechnili ją wcałym swoim imperium .Rzymianie jako twórcy ustępowali Grekom,stworzyli jednak swój własny ,bardzo realistyczny styl w rzeŸbie (portetymaski przedsytawiające ich przodków).

Większoœć pozostałych rzeŸb ,utrzymana była w stylu hellenistycznym.

Charakterystyczne dla rzymskiego rzeŸbiarstwa były natomiast łuki i kolumny triumfalne, pokryte porywającymi scenami uwięczniającymi zwycięstwa i zdobycze imperium.

Architektura Rzymian była bardziwej zaawansowana technicznie niż grecka.Zdumiewające były takie budowle jak drogi, akwedukty, mosty, i systemy kanalizacyjne.

Na obrazach odnalezionych w Pompejach widać ,że ówczeœni artyœci nie mieli kłopotów z zasadami perspektywy,swobidnie operowali barwami,potrafili wykorzystać efekt złudzenia optycznego .

Rzymianie osiągneli również mistrzostwo w układaniu mozaiki.

#Najsłynniejsi twórcy literatury

WERGILIUSZ(70-19 pne.)

-syn zamożnego garncarza

-przeżył okres wojny domowej

-w epoce spokoju rozwija swoje talenty pod opieką protektora-Mecenasa

"ENEIDA"-epopeja wzorowana na Homerze

"BUKOLIKI"- sielanki z życia pasterzy

"GEORGIKI"-poemat o rolnictwie

HORACY(65-8pne.)

-syn wyzwolonego niewolnika

-kształcony w Rzymie i Atenach

-walczył w obronie wolnoœci republikańskich

-walczy po stronie Brutusa przeciwko Oktawianowi w bitwie pod Filippi

-pozyskawszy protekcję Mecenasa,żyje spokojnie,zajmując się wyłącznie literaturą

PIEŒNI

"Quid dedicatum poscit Apolinem(carm.I,31)"

"Exegi monumentum aere perennius (carm.III,30)"

carmina->pieœń póŸniej nazwana odą

-satyry

-listy poetyckie,poruszające zagadnienia filozoficzne i literackie.

"List do Pizonów" jest wykładem sztuki poetyckiej ,podobnie jak i "Poetyka" ARYSTOTELESA

OWIDIUSZ(43pne.-18ne.)

-żył w czasie pokoju za Oktawiana Augusta

-ulubieniec i dusza towarzystwa

-ceniono jego dowcip i wytwornoœć

-pisał podręczniki kosmetyki i flirtu "Sztuka kochania"

-"METAMORFOZY"(Przemiany)-poetycka wersja mitologi greckiej i rzymskiej

-umarł w Tomi nad M.Czarnym,gdzie powstały elegię opisujące smutne losy wygnańca"Żale"

MAREK AURELIUSZ(121-180)

-cesarz rzymski,zwany "filozofem na tronie",pochodził ze starego plebejskiego rodu

-lubił spokojne życie ,rządy sprawował z niechęcią

-okres jego panowania nie był pomyœlny dla Rzymu(wojny i klęski żywiołowe)

-autor utworu pt. "Rozmyœlania"-pamiętnik z jednej z wypraw wojennych

LUCJUSZ ANNEUSZ SENEKA(1w.pne.)

-mieszkał w Rzymie

-wychowawca cesarza Nerona i dygnitarz za jego opanowania

-autor popularnych pism etycznych i licznych tragedii wzorowanych na literaturze greckiej

-"O życiu szczęœliwym"

3 Typowe gatunki literatury antycznej /twórcy, przykłady, ogólna charakterystyka/. Poglądy arystotelesa i Horacego na temat struktury utworu literackiego. Pojęcia: mimesis, karthasis.

MIT

Opowieœć, która przedstawia i organizuje wierzenia danej społecznoœci. Mit nazywa emocje- najczęœciej zbiorowe, np. lęk, niepokój, podniecenie, radoœć. To co niejasne, chwiejne, nieokreœlone, otrzymuje wyraz i kształt w opowiadaniu mitycznym. Tak np. niepokojące, bo niewyjaœnione, zjawiska przyrody zostają zniekształcone w barwną fabułę i uzyskują motywację przyczynową w postaci bóstw uosabiających siły natury [mit o Demeter i Korze (Persefonie)].

Mity stanowiły składnik kultury ludów pierwotnych, tworzyły więŸ społeczną, uœwiadamiały odrębnoœć i tożsamoœć, okreœlały obyczaje i tradycje społecznoœci.

Mity pełniły funkcje:

1. poznawcze- np. interpretacja zjawisk przyrody

2. œwiatopoglądowe- np. podstawy wierzeń religijnych

3. sakralne- powiazanie z kultem bóstw i obrzędami

W opowieœci mitycznej ważną rolę grają:

1. metafory

2. alegorie

3. symbole

Mit nie wyraża treœci wprost, zwykle przekazuje ją poprzez różnie zbudowany obraz np. alegoryczny (Demeter i Kora)

-symboliczny(wieloznaczny) (Ikar i Dedal)

-metaforyczne zwroty np."pięta Achilesowa"

W mitach utrwalone zostały pierwsze wzory ludzkich postaw i zachowań, tzw. archetypy- pradawne, niezmienne wyobrażenia, które tkwią w œwiadomoœci zbiorowej każdej społecznoœci.

Przykłady mitów Greckich:

1. Mit o Ikarze i Dedalu

2. Mit o Demeter i Korze

3. Mit o Syzyfie

4. Mit o Edypie

5. Mit o stworzeniu œwiata

Przykłady mitów Rzymskich:

1. Mit o Romulusie i Remusie

2. Mit o gęsiach Kapitolińskich

EPOPEJA

-Grecja- Homer (''Iliada'', "Odyseja":wojna Trojańska i powrót Odysa)

-Rzym- Wirgiliusz ("Eneida":historia wyprawy Eneasza ocalałego z Troji)

1. przedstawia społeczeństwo w przełomowym dla niego momencie

2. wiele form podawczych (narracja, opis, itd.)

3. inwokacja (apostrofa, narrator obiektywny, wszechwiedzący, zarys postaw bohaterów i wydarzeń)

4. retardacja- zawieszenie akcji

5. pararelizm płaszczyzn fabularnych- dwa œwiaty ludzki i boski przenikające się nawzajem

6. superbohater- ''heros''

7. przedstawienie scen walki- głównie pojedynków

8. szeroko rozbudowane porównania- tzw.''homeryckie''

POEMAT HEROIKOMICZNY

Swoistego rodzaju parodia eposu rycerskiego. W antyku z tego gatunku powstała "Batrchomachia" opowiadająca o wojnie nietoperzy ze szczurami.

ELEGIE PATRYJOTYCZNE- Tyrteusz (VII w. p.n.e.)

Elegie patryjotyczne zagrzewały Spartan do walki. ''Rzecz to piękna"

ANAKREONTYK

Gatunek zainicjowany przez Anakreona(VI w. p.n.e.) -piewcę wina, kobiet i miłoœci. Charakterystyczny dla tej poezji jest topos miłoœci objawiający się w walce z Erosem bądŸ postacą Erosa rzucającego piłką w przyszłego amanta). "Słodki bój"

EPIGRAMATY

Krótki utwór wierszowany o wyrazistej poincie. Pierwotnie nazwą tą okreœlano krótkie napisy nagrobkowe.

TRAGEDIA

Gatunek ten zrodził się w starożytnej Grecji z obrzędów religijnych. Istotą tego gatunku jest konflikt tragiczny polegający na stykaniu się dwu różnych jednakże równorzędnych racji nie zdolnych do współżycia, z których jedna musi ponieœć klęskę.Bohater tragiczny musi dokonać wyboru między równoważnymi racjami, jednoczeœnie nie wie czy popełnia zbrodnię lub czyn niegodny i rozdŸwięk ten między œwiadomoœcią bohatera a jego sytuacją nazywamy ironią tragiczną.

Podstawowym pojęciem tragedji Greckiej jest Katharsis /oczyszczenie/ (Arystoteles) dzieło miało oddziaływać na reakcje i przeżycia odbiorców. Tragedia oddziałując na widza miała wzbudzić litoœć i trwogę oraz oczyœcić go z takich doznań.

W antyku naœladowano naturę (rzeczywistoœć, życie, ludzkie czynnoœci) w dziełach sztuki. Takie zabiegi nazywamy mimesis. Jest to kategoria estetyczna rozwinięta przez Arystotelesa. Naœladowanie natury nie było równoznaczne z jej kopiowaniem gdyż dopuszczały idealizację lub groteskową deformację. Sztuki uznane za mimetyczne (malarstwo, rzeżba, poezja) realizują funkcję poznawczą poprzez odtwarzanie ogólnych zjawisk i rządzących nimi praw.

Tragedię grecką charakteryzowała także zasada trzech jednoœci (miejsca, czasu i akcji) pod postacią lirycznego komentatora występował chór, fabuła utworu podzielona została na prolog, epeisodiony, stasimony i epilog w całym utworze zaœ brak scen zbiorowych.

Sofokles(496- 406 p.n.e.)- "Antygona"

Ajschylos

Eurypides

BUKOLIKI (sielanki konwencjonalne)

Są to utwory przedstawiające tzw. ''topos Arkadji''- idealny œwiat prostych ludzi (posiadających nieprzeciętną mądroœć) oparty na naturze.

Wirgiliusz(Publis Vergilius Maro 70- 19 p.n.e.)

ODY (pieœni)

Pieœni ocharakterze podniosłym, których głównymi mmotywami są:

1. exegi monumentum- pomnik poetyckiej chwały

2. non omnis moriar- nie wszystek umrę

3. carpe diem- chwytaj chwilę

Horacy(Quintus Horatius Flaccus 65- 8 p.n.e.)

LISTY

Wyrażały poglądy na temat poezji i sztuki. Poezja winna być uporządkowanym dziełem człowieka przedstawiającym œwiat realny. Arystoteles wprowadził pojęcie decorum oznaczające, iż język oraz gatunek powinien być dobrany do tematu utworu.

Horacy

Arystoteles

SATYRY

Utwory oœmieszające wady i postawy poprzez deformację, ironię i sarkazm.

Horacy

4 Filozofia starożytnej grecji.

a) periodyzacja historyczna- podział procesu rozwojowego literatury na epoki i okresy, niekiedy także podział w obrębie danego okresu. Pierwszą postacią periodyzacji był podział na literaturę starożytną i nowożytną. Obecnie dominuje tendencja, by przy dokonywaniu periodyzacji brać pod uwagę właœciwoœci rozwojowe samej literatury, a więc za główny wyznacznik uznać ewolucję systemów działań twórczych: stylów, gatunków itp. Wydzielony okres literacki charakteryzuje się pewną jednolitoœcią stylistyczną, wspólnoœcią dążeń i programów literackich. Zadaniem periodyzacji jest zdawanie sprawy z dominujących w danym czasie prądów i tendencji i orientowanie w ogólnym przebiegu rozwoju literatury narodowej i powszechnej.

b) ogólna informacja o poglądach Arystotelesa

ARYSTOTELES (384-322 p.n.e.)

Wykształcenie zdobył w akademi platońskiej, prowadził własne badaniai wykłady. Póżniej w Atenach załorzył własną szkołę, nazwaną - Liceum.

O Tragedii:

1. Jeżeli koniecznym jest przedstawienie wydarzeń budzących litoœć i trwogę to nie należy pokazywać ludzi popadających ze szczęœcia w nieszczęœcie lub niegodziwców stających się szczęœliwymi gdyż jest to obce duchowi tragedji bo niesprawia to przyjemnoœci ani nie wzbudza litoœci.

2. Bohaterem tragedji winien być człowiek przeciętny, cieszący się szacunkiem, któy popada w nieszczęœcie ze względu na jakieœ zbłądzenie.

O Eposie

1. Fabuła powinna być ułożona w sposób dramatyczny i obejmować jedną, całą i skończoną akcję.

2. Odmienny układ zdarzeń niż dzieła historyczne

3. Poeta winien jak najmniej mówić od siebie

4. ródłem zaskoczenia, które sprawia przyjemnoœć mogą być rzeczy sprzeczne z rozumem

Arystoteles był pierwszym filozofem, który poezję traktował jako osobną dziedzinę sztuki, a jej opis podporządkował pewnym regułom- jego poetyka ma charakter normatywny. W swej poetyce wyjaœniał jak należy twożyć. Główne jego tezy to:

1. Literatura jest sztuką naœladowczą bo nie wytwarza przedmiotów realnych lecz ich słowne podobieństwo

2. W poezji istnieją różne gatunki różniące się sposobem naœladowania:

epopeja i dytyramb - narracja

tragedia - przedstawienie działających osób

3. Tragedia silniej działa na widza niż epopeja

4. Miarą wartoœci poezji jest reakcja odbiorcy. najlepiej działa tragedia wywołując wstrząs uczuciowy - katharsis

5. Dzieło naœladowcze ujmuje to co jest prawdopodobne lub konieczne

6. Poezja wzbudza emocje

Arystoteles rozwinął także kategorię estetyczną zwaną mimesis oznaczającą naœladowanie natury.

c) Sokrates - sylwetka i poglądy

SOKRATES (470- 399 p.n.e.) uważał że dobro absolutne istnieje, a zajmowanie się nim jest najważniejszym zadaniem człowieka myœlącego. Jeœli ludzie poznają dobro, będą musieli postępować dobrze. W swych dysputach wspominało dajmonionie tym mianem nazywał bowiem głos boski, który przemawia w duszy człowieka. Rozmowy te prowadził na rynku w Atenach z przechodniami i miały one z góry ustalony przebieg. Sokrates pytał bowiem przechodniów o ich idee bądŸ ideały i w kolejnych pytaniach doprowadzał rozmówcę do wniosku, iż jego przekonania są błędne. Ta częœć rozmowy nosiła miano elenktycznej (obalającej). Następnie Sokrates zadając kolejne pytania i kierując rozmówcą doprowadzał go do poznania prawdy o œwiecie i dobra. Tą częœć dialogu myœliciel nazywał ''rodzącą'' prawdę w umyœle od czego pochodzi jej nazwa- częœć maieutyczna dialogu (rodząca).

Sokrates krytykował w swych rozmowach zasady demokratycznego ustroju Aten wskazując na lenistwo, prużnoœć, niewiedzę oraz brak cnoty ateńczyków(w jego filozofii wiązało się to bezpoœrednio ze szczęœciem). Za swoje poglądy został w procesie skazany na œmierć.

SOFIŒCI - ludzie gotowi uczyć za pieniądze techniki wymowy potrzebnej do sprawowania władzy. Zajmowali się logiką i analizą języka, zastanawiali się nad przyczynami sukcesu i mechanizmami polityki. Byli zdania, że ustrój, moralnoœć, prawa są efektem umowy społecznej, nie mają wartoœci same w sobie (nie ma absolutnego dobra).

d) Platon - sylwetka, poglądy, twórczoœć.

PLATON (427-347 p.n.e)- filozof grecki uczeń Sokratesa, twórca pierwszego systemu filozoficznego- idealizmu obiektywnego (metafizyka) zakładającego obiektywne samoistne i niezależne istnienie w rzeczywistoœci pierwiastka idealnego, czyli głoszący tezę, iż rzeczywistoœć istnieje wprawdzie obiektywnie ale charakter jej jest idealny. Załorzyciel szkoły zwanej Akademią Platońską. w swym systemie filozoficznym zwanym platonizmem głosił realizm pojęciowy tj. rzeczywiste istnienie pojęć ogólnych zawierających jedynie pewną i powszechną wiedzę obycie. Podstawą tego systemu było załorzenie, iż idea jest doskonałym, wiecznym prototypem rzeczy, będących niedoskonałym, chwilowym odwzorowaniem. Wynikał z tego dualizm œwiata idealnego a co za tym idzie dualizm duszy i ciała oraz poznania zmysłowego i rozumowego. Najwyższą funkcję poznawczą ma dusza gdyż ma wrodzoną wiedzę o ideach. Ideą nazywał Platon domniemany przedmiotowy odpowiednik treœci nazwy tj. byt samoistny, rozumowo poznawalny, istniejący poza umysłem i poza œwiatem przedmiotów, a stanowiący wieczny, niezmienny i doskonały pierwowzór danej rzeczy.

Platon stworzył utopijną teorię idealnego ustroju państwa o charakterze organicznym i totalitarnym, œciœle wyznaczającego funkcje społeczne obywateli.

Motyw jaskini- doœwiadczenie filozoficzne traktujące o względnoœci pojęć ''oryginał'' i ''odwzorowanie''(obraz cienia na œcianie jaskini postrzegany jako oryginał a nie odwzorowanie gdyż osoby biorące udział w doœwiadczeniu nie mogą poznać rzeczywistego oryginału).

e) epikureizm - teoria etyczna, utożsamiająca życie szczęœliwe z życiem moralnym. Za warunek wystarczający do osiągnięcia szczęœcia uważali brak cierpień. Epikureizm interpretowano często jako postawę wyrażającą się w dążeniu do nieograniczonego korzystania z uciech życiowych.

f) stoicyzm - filozoficzno-etyczna doktryna mówiąca o postawie zachowującej spokój wewnętrzny, hart ducha i opanowanie w trudnych sytuacjach.

5 Filozofia w starożytnym Rzymie. Marek Aureliusz i Seneka.

MAREK AURELIUSZ (121- 180)- cesarz rzymski zwany "filozofem na tronie". Lubił życie spokojne, poœwięcone lekturze i pisaniu, rządy sprawował z niechęcią. Okres jego panowania był niepomyœlny: Rzym gnębiły wojny, niszczyły klęski żywiołowe.Jako pamiętnik z jednej z wypraw powstały "Rozmyœlania".

LUCJUSZ ANNEUSZ SENEKA (I w. p.n.e.)- mieszkał w Rzymie, był wychowawcą przyszłego cesarza Nerona i dygnitarzem za jego rządów. Autor popularnych pism etycznych i licznych tragedji wzorowanych na literaturze greckiej (np.''O życiu szczęœliwym'')

FILOZOFIA STOICKA -zapoczątkowana w III w. p.n.e. w Atenach. Stoicy byli materialistami i racjonalistami: uznawali tylko jeden byt- materię i poznanie rozumowe. Rozwineli myœl etyczną przejmując od Sokratesa przekonanie o łącznoœci szczęœcia, cnoty i rozumu. Najwyższyn dobrem jest cnota, ona zapewnia szczęœcie. Aby je osiągnąć należy wyrzec się dóbr przemijających. Ideałemstoików był mędrzec- człowiek rozumny, szczęœliwy, wolny, bogaty, ceniący tylko cnotę.

SENEKA i MAREK AURELIUSZ należą do młodszej szkoły stoickiej. Odbiegli oni od pierwotnego materializmu, ograniczyli filozofię stoicka wyłącznie do etyki i mądroœci życiowej. Wywarli duży wpływ na rozwój myœli chrzeœćjańskiej. Ich pisma trafiały do szerokich rzesz odbiorców, filozofia stawała się w ich ujęciu podpora w życiu.

6 Mit

Mit - wypowiedż zazwyczaj narracyjna wyrażająca i organizująca wierzenia

danej społecznoœci, dzięki mitycznym formom myœlenia to, co niejasne

zostaje wyjaœnione i przybliżone.

Rodzaje mitów:

- teogeniczne (gr.theos "bóg", giganomai "staje się, powstaje) mówiły

o powstaniu i naturze bogów

- kosmogeniczne (gr.kosmos "œwiat") powstanie œwiata i jego początek

- antropogeniczne (gr.anthropos "człowiek") powstanie człowieka

- genealogiczne (gr.genealogia "historia rodu, rodowód") mówiły o

powstaniu zbiorowoœci ludzkich czy instytucji społecznych (np.norm

społecznych czy obyczajów)

Funkcje mitów:

- poznawcze - wyjaœniały niezrozumiałe zjawiska przyrody

- œwiatopoglądowe - jako podstawa wierzeń religijnych

- sakralne - poprzez powiązanie z kultem bóstw i rytualnych obrzędów

- miały nadać sens ludzkiemu działaniu

Pojęcia:

archetyp - pradawne,niezmienne wyobrażenia, idee, reakcje i wzorce zachowań,

które tkwią w œwiadomoœci zbiorowej każdej społecznoœci np:

Demeter - czułoœć matki, Ikar - marzyciel

topos - stały motyw, wątek, stereotyp wyobrażeniowy powtarzający się w

dzieąch literackich np:Amor przeszywający serce strzałą lub Arkadia

kraina szczęœcia (pojawia się w "Panu Tadeuszu" A.Mickiewicza)

motywy wędrowne - różne wątki mityczne np: motyw jabłka, olbrzyma o

niezwykłej sile,przebiegłego bohatera umiejącego oszukać siły

wyższe; z mitów i baœni przenikały one do arcydzieł literatury

Mitologia jako zapis wzorcowych postaw ludzkich

Mity przedstawiają postawy jakimi powinni charakteryzowac się ludzie: odwaga,

spryt, uczciwoœć (ludzie naœladują bogów)

Mit a literatura - mit powstał jako opowieœć ustna o stałej osnowie

fabularnej. Mit nie jest więc gatunkiem literackim, ale spowodował

powstanie gatunków w literaturze np:epos powstał jako zapis mitu,

tragedia wykształciła się z obrzędów religijnych mających

uzasadnienie w mitach. Wtedy jednak - w formie zapisanej - mit tracił

związek z religią i szybko się konwencjonalizował, przechodził

w sferę fantastyki literackiej

Funkcjonowanie mitu w społeczeństwie pierwotnych i dziœ

Są one ponadczasowe, ponieważ można w nich znależć

odniesienia do naszych czasów, prezentują konkretne sytuacje i reakcje

ludzi na nie, ponieważ cechy wynikajće z natury ludzkiej przez wieki

się nie zmieniają. W społeczeństwie pierwotnym były częœcią

wierzeń ludzkich (patrz funkcje mitów powyżej) w społeczeństwie

współczesnym funkcjonują pewne motywy, które wzieły swój początek

w mitach np:paniczny strach

7 Powtórzenie treœci Mitologii J. Parandowskiego

Bogowie:

ogólne wiadomoœci:

- nieœmiertelni i zawsze młodzi

- obdarzeni niezwykłą siłą i urodą, więksi, piękniejsi i silniesi od

ludzi

- posiadający wielką potęgę i wiedzę

- obdarzeni cudowną własnoœcią przenoszenia się z miejsca na miejsce z

niezwykłą szybkoœcią oraz zdolnoœcią przemiany w różne postaci i

kształty

- nie są wszechwiedzący, wszechobecni, wszechmocni każdy urodził się

kiedyœ i przed œmiercią broni ich ambrozja, zaœ od staroœci nektar

- chętni do ingerencji w ludzkie losy

- podlegający Mojrze (Przeznaczeniu)

Zeus - ojciec bogów i ludzi, władca nieba, œwiatła, piorunów, sił przyrody

Hera - małżonka Zeusa, patronka małżeństwa i wiernoœci małżeńskiej

Posejdon - władca mórz, wysp, wybrzeży i przystani

Hades - władca podziemnego œwiata zmarłych

Demeter - bogini płodnoœci, rolnictwa, urodzajów

Dionizos - bóg wina i płodnych sił natury

Afrodyta - bogini miłoœci, rozkoszy, piękna i wdzięku,opiekunka żeglarzy

Eros - bożek miłoœci z łukiem i strzałą, syn Afrodyty

Tanatos - bóg œmierci

Ares - bóg wojny

Artemida - dziewicza bogini łuku i strzały (pierwotnie œmierci), lasów,

gór, łowów i zwierzyny, księżyca

Apollo - bóg słońca, œwiatła, wyroczni, patron sztuk pięknych, przewodnik

Muz, opiekun trzód

Hermes - bóg pasterzy, kupców, żeglarzy, patron podróżnych, przewodnik

dusz zmarłych

Hefajstos - kulawy bóg ognia,kowali i złotników

Atena - dziewicza bogini mądroœci, sztuki wojrennej, opiekunka Aten, drzew

oliwnych, kobiecych robót ręcznych

Kronos - tytan ojciec Zeusa

Hestia - bogini ognia (ogniska domowego)

Muzy:

9 córek Zeusa i Mnemosyne zamieszkiwały szczyty gór na beockim Helikonie,

Parnasie, lecz najbardziej lubiły przebywać na wyniosłoœciach Pierii pod

Olimpem. Przewodnikiem i zwierzchnikiem był Apollo.

opiekowały się:

- Kalliope (Pięknolica) pieœń bohaterska

- Klio (Głosząca sławę) historia

- Euterpe (Radosna) patronka liryki

- Taleja (Rozkoszna) komedia

- Melpomene (Œpiewająca) tragedia

- Terpsychora (Kochająca taniec) taniec

- Erato (Umiłowana) pieœni miłosne

- Polihymnia zsyła natchnienie tym, którzy piszą hymny i pieœni pobożne

- Urania (Niebiańska) gwiażdziarstwo

Nimfy:

boginki sił żywotnych i uroków wolnej przyrody nieujarzmionej przez

człowieka , personifikacje rzek i mórz, żródeł, lasów, drzew, gór,

często mieszkające w grotach piękne, œmiertelne ale długowieczne dziewczęta;

zwykle dobroczynne, ale czasem grożne

Postaci:

Odyseusz - król Itaki syn Laertesa, mąż Penelopy; brał udział w wojnie

trojańskiej, gdzie dzięki swej chytroœci i odwadze stał się jednym

z najsłynniejszych bohaterów wojny m.in. za jego radą zbudowano konia

trojańskiego; jego powrót do Itaki trwający 10 lat został opisany w

"Odyseji" Homera obfitujący w niebezpieczne, cudowne przygody np:ląduje

na wyspie Cyklopów, udaje się do Hadesu, 7 lat spędza u nimfy Kalipso

po 20 latach niobecnoœci wrócił do ojczyzny, gdzie czekała na niego

wierna żona Penelopa

Jazon - syn Aizona króla Jolkos w Tesalii, aby odzyskać tron musiał zdobyć

złote runo, aby je jednak zdobyć musiał wykonać prace: zaorać pole

ziejącymi ogniem bykami, zasiać smocze zęby i zabić wrosłych z nich

mężów

Herakles - syn Zeusa i Alkmeny obdarzony nadludzką siłą, odwagą, wytrwałoœcią,

dobrocią i współczuciem, ale też raptus (rozbił kiedyœ lirę na

głowie swojego nauczyciela), w wywołanym przez Herę napadzie szału

zabił żone i dzieci, aby oczuœcić się z tej zbrodni miał wykonać 12

prac w służbie Eurysteusza:

- zabić lwa nemejskiego (udusił go rękami)

- zgładzić hydrę lernejską (przypalał miejsca po uciętych głowach, aby nie

odrosły)

- schwytać łanię kerynejską

- upolować dzika ermantejskiego

- wytępić ptaki stymfalijskie (powystrzelał je z łuku)

- oczyœcić stajnia Augiasza

- ujarzmić byka kreteńskiego

- uprowadzić rumaki Diomedesa (żywione ludzkim mięsem, rzucił im króla

Tracji na pożarcie i tym samym obłaskawił je)

- zdobyć pas Hippolity królowej Amazonek

- uprowadzić woły Geryona

- przynieœć jabłko z ogrodu Hesperyd (złote jabłka, córek Atlasa przejmuje

od niego sklepienie niebios, aby ten pomógł mu ukraœć jabłka)

- porwać z Hadesu Cerbera

za trudy i cierpienia po œmierci obdarzono go nieœmiertelnoœcią i dano mu

Hebe za żonę

Tezeusz - heros ateński, syn króla Aten Egeusza; udał się na Kretę, gdzie

dzięki pomocy Ariadny zabił Minotaura, jednak w drodze powrotnej zapomniał

zmienić żagli z czarnych na białe, co oznaczało, że wyprawa zakończyła

się niepowodzeniem Egeusz rzucił się do morza i utonął; Tezeusz

uczestniczył także w kilku przygodach Heraklesa

Achilles - główny bohater i centralna postać Iliady, ideał młodzieńca,

który przedkłada krótkie, ale pełne chwały życie nad długą i gnuœną

egzystencją, cechuje go jednak, prócz męstwa w walce, niezłomna przyjażń

dla Patrokla i pogarda dla kłamstwa; zabija w pojedynku Hektora, który

wczeœniej zabił jego przyjaciela Patrokla, ciągnie ciało Hektora za

swoim rydwanem i oddaje jego ciało w zamian za bogate dary, ginie od

zatrutej strzały, która ugodziła jego stopę - jego jedyny słaby punkt

Hektor - syn Priama i Hekabe najdzielniejszy i najszlachetniejszy z bohaterów

trojańskich, wyróżnia się wielokroć w obronie Troi. Zginął w

pojedynku z Achillesem mszczącym œmierć swego przyjaciela.

Parys - syn Priama króla Troi i Hekabe, rozstrzygnął spór o jabłko niezgody

na korzyœć Afrodyty, która obiecała mu miłoœć najpiękniejszej

kobiety Heleny żony Menelaosa, którą porwał i uprowadził do Troi, co

wywołało wojnę trojańską. Zabił Achillesa zatrutą strzałą, sam

też zginął od takiej strzały.

Eneasz - bohater Eneidy Wergiliusza, syn œmiertelnika Anchizesa i bogini

Afrodyty, Eneida - sławi legendarne pochodzenie trojańskiego ludu rzymskiego,

którego początek miał dać Eneasz, który przybył do Itaki, gdzie

założył kolonię.

Dedal - bajecznie zręczny rzemieœlnik i wynalazca ateński, wygnany z Aten

uwięziony wraz z synem Ikarem przez Minosa sporządził dla siebie i syna

skrzydła, przy pomocy których chciał polecieć na Sycylię.

Ikar - syn Dedala wbrew ojcowskim radom, wzbił się wysoko, zbyt blisko

słońca, które stopiło wosk, po czym spadł na zachód od Samos do

morza zwanego odtąd Ikaryjskim.

Prometeusz - syn tytana Jepeta i Temidy; stworzył człowieka, wykradł niebu

ogień i dał ludziom, aby poprawić ich nędzny byt (prometeizm poœwięcenie

się jednostki dla ogółu),Zeus kazał Hefajstosowi stworzyć Pandorę

i zesłał ją do ludzi wraz z bezlikiem nieszczęœć. Prometeusz odpłacił

bogom podstępem za podstęp, zabił wołu i podzielił go na częœci, jedną

stanowiło mięso zawinięte skórą, drugą koœci tłuszczem. Zeus wybrał

gorszą częœć i od tej pory składano bogom tłuszczi koœci. Zeus kazał

Prometeusza przykuć do skały na Kaukazie, gdzie orzeł wyjadał mu stale

odrastającą wątrobę, po setkach lat męki Herakles zastrzelił orła i

uwolnił Prometeusza.

Orfeusz - œpiewak, muzyk i poeta tracki, grą na kitarze i œpiewem potrafił

oczarować roœliny,zwierzęta i skały; jego ukochana malżonka zmarła

od ukąszenia żmii, aby ją odzyskać zstąpił do Hadesu,gdzie oczarował

wszystkich swą muzyką, uzyskał zgodę na wyprowadzenie żony Eurydyki

pod warunkiem, że nie obejrzy się na nią, aż do momentu przekroczenia

progu Erebu, jednak nie wytrzymał i jego żona została porwana do Hadesu

tym razem na zawsze.

Edyp - syn Lajosa, króla Teb i Jokasty; według wyroczni miał zabić ojca i

poœlubić matkę, został porzucony w górach, znależli go pasterze i

oddali lrólowi Koryntu, gdy ten usłyszał przepowiednię opuœcił

dom i podróżował, udał się do Teb, gdzie uwolnił krainę od Sfinksa,

w zamian za co dostał rękę swojej prawdziwej matki i królestwo; gdy

dowiedził się o wszystkim Jokasta powiesiła się, a Edyp wyrusza na

wygnanie.

Medea - czarodziejka, pomogła Jazonowi zdobyć złote runo, po czym powróciła

z Jazonem do kraju i wyszła za niego za mąż, namówiła córki uzurpatora

Peliasa, aby go zabiły, za co została wygnana wraz z mężem i dwoma

synami z Tesalii, gdy Jazon opuœćił ją zabiła obu synów a rywalce

ofiarowała zatrutą szatę (od której spaliła się wraz z całym dworem)

Ariadna - córka Minosa króla Krety z miłoœci do Tezeasza przybyłego na

Kretę, aby uwolnić Ateńczyków od haraczu z chłopców i dziewcząt

poœwięcanych Minotaurowi, pomogła dostać się do niego do labiryntu,

Tezeusz porzucił ją na wyspie Nakos gdzie odnalazł ją i poœlubił

Dionizos.

Penelopa - żona Odyseusza, wzór i ideał wiernoœci małżeńskiej - przez

20 lat czekała na powrót swojego męża.

Klitajmestra - córka króla Sparty w Iliadzie Agamemnon oœwiadcza, że woli

od niej swą brankę Chryzejdę w Odysei mówi się o niej jako kobiecie

uczciwej, która długo opierała się zalotom Egista, w czasie gdy

Agamemnon był pod Troją po jego powrocie Egist zabił go w zmowie z

Klitajmestrą, ona zaœ sama zabiła Kasandrę, przywiezioną z Troi

kochankę męża.

Helena - naipiękniejsza i najbardziej pożądana z kobiet, córka Zeusa i Ledy

żona Menelaosa, w sprawie trzech bogiń została przyżeczona Parysowi,

który porwał ją do Troi co było powodem wybuchu wojny trojańskiej

stała się archetypem i symbolem triumfującej urody kobiecej.

Hekuba - Hekabe, żona króla Troi Priama, Polimestor król Tracji zabił

Polidora syna Priama oddanego pod opiekę ze skarbami, aby je zagarnąć;

Hekuba zabiła dzieci Polimestora, a jego samego zabiła za co została

zamieniona w sukę wyjącą na grobie syna.

Dydona - jej brat król Tyru zamordował jej męża, aby zagarnąć jego

majątek udała się do Libii, gdzie król zaoferował jej taki obszar

ziemi, jaki da się przykryć skórą wołu, Dydona pocieła skórę na

tak wąskie pasy, że objęła nimi miejsce, na którym stanęła Byrsa,

akropol Kartaginy.

Dejanira - żona Heraklesa, aby zyskać miłoœć męża uwierzyła centaurowi

Nessowi, który dał jej splamioną jego krwią tunikę i posłała ją

Heraklesowi, gdy ten zakochał się w Joli, po założeniu szaty zmarł

w męczarniach a Dejanira popełniła samobójstwo.

Pandora - pierwsza kobieta ulepiona z gliny przez Hefajstosa z rozkazu Zeusa,

dostała od bogów puszkę, w której były wszystkie nieszczęœcia, była

to kara za wydarcie ognia bogom przez Prometeusza; jego brat ożenił się

z nią i otworzył puszkę, z której wfrunęły wszystkie nieszczęœcia

jakie trapią ludzkoœć.

Antygona - córka Edypa, któremu towarzyszy aż do œmierci; nowy władca Teb

Kreon nie pozwolił pochować Polinika jej brata jako zdrajcy ojczyzny,

Antygona, uznając wyższoœć praw moralnych, boskich nad państwowymi,

ludzkimi pogrzebała brata za co została żywcem zamurowana i odebrała

sobie życie.

Motywy:

labirynt - na Krecie zbudowany przez Dedala na polecenie Minosa, siedziba

Minotaura

kaduceusz - biała laska heroldów, posłów, będących oznaką ich

nietykalnoœci, laska Hermesa, którą dzierżył jako bóg snu i marzeń

sennych i jako przewodnik dusz do œwiata podziemnego, którą uœmierzał

spory - symbol pokoju.

nektar - napój bogów, chroni od staroœci

ambrozja - pokarm bogów olimpijskich, spożycie ambrozji i nektaru zapewniało

nieœmiertelnoœć, chroniło ciało od zepsucia, ich woń zagłuszała

przykre zapachy

egida - tarcza sporządzona przez Hefajstosa z metalu i skóry kozy Almatei,

cudowny atrybut Zeusa

azyl - schronienie, miejsce poœwięcone bóstwu skąd nie wolno było wydać

œciganego przestępcy

złoty wiek - była to wieczna wiosna (płynęły strugi mleka i słodkiego

nektaru, a złoty miód ciekł z zieleniejącego dębu

Arkadia - górski, lesisty kraj na œrodkowym Peloponezie, zamieszkały przez

ubogich pasterzy wg. poezji bukolikowej Wergiliusza kraina prostoty i

szczęœliwoœci

Związki frazeologiczne:

węzeł gordyjski - zagmatwany problem

Kasandra - zwiastunka katastrofy

koń trojański - podtępny, niebezpieczny "dar"

koszulka Dejaniry - coœ, co sprawia wielkie męczrnie, synonim cierpienia, od

którego nie ma ucieczki

męki Tantala - straszne męki

nić Ariadny - sposób na wyjœcie z trudnej sytuacji

paniczny strach - przerażanie

pięta Achillesa - słaby, czuły punkt

prometeizm - poœwięcenie się jednostki dla dobra ogółu

puszka Pandory - żródło wszelkich nieszczęœć i kłopotów, wynikłych z

chciwoœci

stajnia Augiasza - miejsce szczególnie zabrudzone

syzyfowa praca - bezowocna, nadaremna praca

tytaniczna praca - praca bardzo ciężka i wyczerpująca

łoże Prokrusta - system, doktryna, polityka itp.zmuszają do dostosowania

się do czegoœ, do ulegania czemuœ

Stworzenie œwiata - powstał z Chaosu,wyłoniły się z niego dwa bóstwa

Uranos i Gaja oraz ziemia, z ich związku zrodziły się trzy rody: tytanów,

cyklopów i sturękich. Uranos bojąc się synów kazał ich strącić do

Tartaru (bezdennych czeluœci) wówczas najmłodszy tytan Kronos za namową

Gai okaleczył ojca i sam objął władzę nad œwiatem.Zapamiętawszy klątwę

ojca, który mu kiedyœ przepowiedział, że i jemu syn odbierze berło, połykał

kolejno swoje dzieci, które rodziła mu żona Reja. Po urodzeniu szóstego

dziecka Reja oszukała go. Podała mu zawinięty kamień i Kronos połknął

go, sądząc, że połyka syna. Ona natomiast zeszła na ziemię i ukryła

dziecko, któremu dała na imię Zeus, w grocie na Krecie pod opieką nimf

górskich. Chłopiec chował się zdrowo karmiony mlekiem kozy Almatei. Gdy

dorósł poradził matce by podała Kronosowi œrodek wymiotny, co uczyniła

a on wypluł połknięte dzieci: Hadesa, Posejdona, Herę, Hestję i Demeter.

Zeus stoczył z Kronosem walkę, która trwała 10 lat, nie przyniosła

rozstrzygnięcia, wówczas Zeus uwolnił z Tartaru cyklopów i sturękich,

przy ich pomocy pokonał Kronosa i strącił go do czeluœci. Bogowie podzielili

władzę międze siebie.

narodziny człowieka - według jednego z podań twórcą rodu ludzkiego jest

Prometeusz. Ulepił on człowieka z gliny pomieszanej ze łzami, a duszę

dał mu z ognia niebiańskiego, którego parę iskier ukradł z rydwanu

słońca. Stworzony w ten sposób człowiek był słaby i bezbronny

wobec potęgi przyrody, której nie rozumiał. Prometeusz, widząc to, ponownie

zakradł się po ogień do niebiańskiego spichlerza, przyniósł go na ziemię

i nauczył ludzi, jak się nim posługiwać. (patrz Prometeusz i Puszka Pandory).

Potop - ludzie po uwięzieniu Prometeusza nękani cierpieniami, pełni żadz

stawali się żli i występni, obrażali bogów, gdy król Lykaos obrażił

Zeusa częstując go mięsem ludzkim postanowiono spuœcić potop, spadły

deszcze wszystko zostało zalane oprócz Parnasu w Beocji dobiło do niego

dwóch staruszków Deukalion i Pyrra, gdy woda opadła poszli do groty delfickiej,

aby się dowiedzieć co należy czynić: mieli zasłonić twarze i rozrzucać

koœci swojej matki. Deukalion wyjaœnił: wspólną macierzą wszystkiego co

żyje jest ziemia, a koœćmi ziemi są kamienie, poszli wtedy na pole, gdzie

rzucali kamienie, które stawały się ludżmi, z ręki Deukaliona powstali

mężczyżni a Pyrry kobiety. Gdy odpoczeli zobaczyli, że œwiat zaczął się

zmieniać i odradzać. Nowe pokolenie wyrosłe z kamieni było silniejsze

i bardziej odporne. Deukalion nauczał wszystkich, a Zeus widział, że ludzie

nipamiętni kary nie stają się lepsi, lecz nie zsyłał na nich więcej potopu.

Zło - patrz Pandora i Potop; wœród pierwszych ludzi złu była winna zbrodnicza

krew gigantów, którą przesiąknięta była ziemia z jakiej Prometeusz ulepił ludzi.

Przemiany pór roku - Demeter bogini urodzaju zabroniła Persefonie zrywać narcyzy

ta jednak nie posłuchała i zerwała jeden, tym samym została porwana do

podziemi, na proœbę bogów Hades zwrócił ją matce, ale wczeœniej dał

jej jabłko granatu co było symbolem przywiązania do królestwa podziemi

odtąd co roku musiała na trzy miesiące wracać do męża. Gdy idzie do Hadesu

przychodzi zima, a gdy powraca przychodzi wiosna; ziemia jest jej matką i

uczucia jej rozgrywają się na ziemi.

Obraz œwiata zmarłych - w przedsionku piekielnego państwa są postacie:

Smutek, Trwoga, Nędza, Wojna, Niezgoda, Sny i Marzenia, pod drzewem leży

Briareus sturęki olbrzym, potem zaczynają się błota i grzęzawiska

Archeontu, której wody łączą się ze Styksem z niej bierze początek Lete

rzeka zapomnienia, dusze aby dostać się do œwiata zmarłych muszą przepłynąć

te wszystkie rzeki, korzystają z pomocy Charona przewożnika, który za opłatą

przeprowadza na drugą stronę, na drugim brzegu jest Cerber - potworne psisko

o trzech paszczach (dla wchodzących jest uprzejmy). Królestwo cieni to

nieobeszła równina, chłodna i martwa, po której szamocą się ostre wiatry,

pędzące tam i spowrotem mdłe dusze. Chodzą po niej umarli, a każdy ma tam

wyznaczone miejsce. wszyscy czekają na sąd składający się z trzech

królów: Minos, Ajakos i Radamantys, oceniają oni uczynki duszy i wyznaczają

jej przyszłe miejce. Nad œwiatem umarłych góruje ogromny pałac władcy tego

œwiata Hadesa, pod nim znajduje się miejsce najsroższych każni dla

zbrodniarzy. Jednak nie wszyscy tam trafiają, ten kto żył sprawiedliwie całe

życie odjedzie na Wyspę Błogosławinych - krainy wiecznej szczęœliwoœci,

gdzie wszystko jest jasne, kolorowe a budunki zbudowane są ze szlachetnych kamieni.

Panuje tam wieczna wiosna.

zjawiska astronomiczne - ????

Wojna trojańska:

- porwanie Heleny przez Parysa syna króla Troi

- odprawa posłów greckich Menelaosa i Odyseusza

- wojna trwa przez 10 lat bez żadnego rozstrzygnięcia, w tym czasie wielu

żołnierzy i obie strony zaczęły odczuwać zmęczenie tą wojną

- ingerencje bogów w walki (zsyłanie zarazy)

- kłótnie w obozie Greków Achilles obrażony na Agamemnona nie chce walczyć

- pojedynek Menelaosa i Parysa, który miał rozstrzygnąć wojnę

- pojedynek nierozstrzygnięty ( ingerencja Afrodyty, która unosi Parysa do

Troi )

- walki rozpoczęły się od nowa, szale zwycięstwa z jednej strony na drugą

- Trojanie wdarli się do obozu Greków

- Patrokles ubrał zbroję Achillesa, został zabity przez Hektora

- pojedynek Achillesa i Hektora

- Achilles przywiązał ciało pokonanego do swego rydwanu, Priam wykupił

zwłoki syna

- Helena pomogła Diomedesowi i Odyseuszowi przejœć potajemnymi korytarzami,

gdy ci zakradli się w przebraniu, aby wykraœć posąg Ateny z jej œwiątyni,

dopóki znajdował się on w Troi, miasto nie mogło być zdobyte

- Grecy upozorowali kilka dni póżniej odwrót, a w darze zostawili ogromnego

drewnianego konia

- Trojanie wprowadzili go do miasta

- w nocy wydostało się z niego 12 najlepszych żołnierzy w tym Odyseusz

i otworzyli bramy miasta

- rozpoczęła się straszliwa rzeż miasta

- Grecy wygrali wojnę

Wędrówka Odyseusza:

- u wybrzeży Tracji, w walce z Kikonami zdobywa Ismaros,ale traci 72 ludzi

- ląduje z jednym okrętem w kraju Cyklopów

- Eol bóg wiatru dał mu worek z przeciwnymi wiatrami, gdy jest blisko

ojczyzny jego załoga otworzyła worek i znowu wrócili do wyspy Eola

- gigantyczni Lastrygonowie zatapiają 11 jego okrętów

- z ostatnim dotarł do wyspy czarodziejki Kirke, za jej radą udał się do

Hadesu, gdzie miał się dowiedzieć o przyszłe losy

- uniknął œpiewu pięknych syren

- na wyspie Trinakii jego załoga zabiła kilka sztuk bydła Heliosa za co

Zeus zatopił wszystkie statki wraz z załogą

- Odyseusz dopłynął do wyspy nimfy Kalipso, gdzie spędził 7 lat

- zbiliżył sie do wyspy Feaków, Posejdoin rozpętał burzę z opresji

uratowała go boginka morska, na brzegu spotkał królewnę, która wskazała

mu drogę do ojca, króla Alkinosa. Odyseusz opowiedział zgromadzonym o

swych przygodach. Dostał od Feaków okręt, na którym wrócił do ojczyzny

Wędrówka Eneasza:

- po 6 latach podróży jest bliski Italii, gdy Junona rozprasza okręty Trojan

z trudem lądują w Libii, pod Kartaginą, gdzie są przyjęci goœcinnie

przez królową Dydonę

- Eneasz opwiedział zdobyciu o Troi

- wyrocznia w Delos każe mu szukać ziemi przodków(Auzonia), na wyspach Strofadach

harpie wieszczą, że eneasz założy miasto Italii. Po przybyciu na

Sycylię umiera jego ojciec

- Dydona kocha Eneasza i pragnie aby został z nią, Merkury - posłaniec

bogów oznajmia, że ma on założyć państwo w Italii. Eneasz opuszcza

Dydonę, która przebija się mieczem i zostaje spalona na stosie

pogrzebowym, którego płomienie widzi Eneasz na otwartym morzu z okrętu

- Eneasz przybywa na Sycylię w rok po œmierci ojca i zarządza igrzyska

na jego czeœć

- Eneasz wylądował w Kume, zszedł do groty Sybilli i do królestwa zmarłych

odwiedza ojca, spotyka Dydonę, która go odpycha, ogląda dusze swych

przyszłych potomków, po czym wraca do swych towarzyszy i płynie do

Lacjum

- walki z Rutulami, bogowie postanawiają, że chociaż zwycięzcami są Trojanie

przyszły Rzym nie po nich, ale po Latynach odziedziczy język, prawa i

nazwę.

Założenie Rzymu:

Dynastia Eneasza mieszkała w mieœcie Alba Longa.

Król miał dwóch synów Numitora, który objął władzę po ojcu i Amulisa,

który przy pomocy wojska strącił brata z tronu. Córka Numitora powiła

bliżnięta Romulusa i Remusa, których ojcem był Mars.Amulius kazał

wrzucić bliżnięta do Tybru. Uratowały się i codziennie przychodziła

wilczyca aby je nakarmić.

Pewnego dnia zobaczył to pasterz Faustulus i wraz z żoną wychował dzieci.

Gdy bracia doroœli zabili Amuliusa i przywrócili tron Numitorowi, po czym

założyli nowe miasto, Romulus na Palatynie, Remus na Awentynie. Podczas

wznoszenia murów dosazło do kłótni, w której Romulus zabił brata.

Aby zaludnić miasto uczynił z niego azyl dla banitów i zbiegów. Brakowało

kobiet, doszło wtedy do porwania Sabinek(kobiet jednego z okolicznych plemion).

8

anakreontyk - utwór poetycki nawiązujący do formy stworzonej przez Anakreonta

o tematyce miłosnej, biesiadnej, sławiący uroki życia, œpiew, wino.

poezja tyrtejska - wzywająca do aktywnej walki w obronie zagrożonej wolnoœci

kraju (poezja tyrtejska pojawiła się w literaturze polskiej zwłaszcza w

momentach zahrożenia wolnoœci kraju)

horacjonizm - zespół literackich tendencji nawiązujących do twórczoœci

poety starożytnego - Horacego, charakteryzujący się refleksyjnoœcią,

propagowaniem postawy dystansu i stoickiego spokoju wobec zmiennoœci

losu, prostotą i powœciągliwoœcią stylu, tendencją do korzystania

z motywów mitologicznych. Horacjońiœci prowadzili poetyckie rozważania

nad rolą poety i poetycką sławą.

Wykorzystanie elementów mitologicznych w literaturze póżniejszych epok:

- "Odprawa posłów greckich" J. Kochanowski(patrz wojna trojańska)

- "Tren V" J. Kochanowskiego postać Persefony żony Hadesa

- "Monachomachia" I.Krasicki motyw złotego wieku

- "Dziady" cz.III A. Mickiewicz Kondrad w Wielkiej Improwizacji staje

się podobnym do Prometeusza, bo jak on chce poœwięcić się zbawieniu

ludzkoœci

- "Oda do młodoœci" A. Mickiewicza nwaiązanie do Herkulesa ("Dzieckiem

kolebce kto łeb urwał Hydrze,...")

- "Pan Tadeusz" A. Mickiewicz motyw Arkadii

- "Grób Agamemnona" J. Słowacki nie potrafi grać na harfie Homera

- "Lalka" B. Prus non omnis moriar (nie wszystek umrę) nawiązanie do

dzieła Horacego

- "Noc listopadowa" S. Wyspiańskiego - motyw pożegnania Demeter z córką

i nadejœcie jesieni, także wydarzenia są tu inspirowane przez bogów

greckich

- "Wesele" S. Wyspiański kaduceusz w rozmowie Stańczyka z Dziennikarzem

- "Powrót Odysa" S. Wyspiańskiego

- "Syzyfowe prace" S. Żeromski

- "Dies irae" J. Kasprowicz motyw Styksu

- "Wiosna" J. Tuwim utwór dytyramb w starożytnoœci utwory poœwięcone

Dionizosowi

- "Nike" Maria Pawlikowska-Jasnorzewska

- "Ikar" J. Iwaszkiewicz

9.Cechy eposu na podstawie ,,Iliady" i ,,Odysei": ...

- obecnoœć inwokacji ( bezpoœredni zwrot autora we wstępie utworu do muz, opiekunek poetów, z proœbą o natchnienie, pomoc w pisaniu dzieła)

(,, Gniew bogini, opiewaj Achilla, syna Peleusa

Zgubę nisącyi klęski nieprzeliczone Achajom")

- narracja obiektywna, narrator wszechwiedzący i wszechobecny

- bohaterowie to ludzi i bogowie

- paralelizm (równoległoœć dwuch akcji - w œwiecie bohaterów i w œwiecie bogów), œwiaty się przeplatają i mają na siebie wpływ

- mitologiczna motywacja zdarzeń, wola bogów główną motywacją działania postaci ziemskich

- decydowanie o końcowym wyniku akcji przez przeznaczenie ( Mojrę ), któremu podlegli są ludzie jak i bogowie, nawet Dzeus

- wplatanie szeregu epizodów w główny tok akcji

- opisy scen batalistycznych (pojedynki, bitwy, oblężenia)

- realistyczny i szczegółowy opis przedmiotów i sytuacji ( np. tarczy Achillesa)

- styl podniosły, poważny, patetyczny

- utwór jest bogaty w epitety i porównania homeryckie ( człon okreœlający jest bardzo rozbudowany w odnieœieniu do członu okreœlanego, składają się na niego sceny zaczerpnięte przeważnie ze œwiata przyrody - dynamiczne, stanowiące odrębną scenkę, epizod , ma na celu uplastycznienie i zdynamizowanie sytuacji)

- miara wierszowa - heksametr( =szeœciomiarowy, szeœciostopowy wiersz w metryce antycznej, opartej na iloczsie )

- użycie retardacji - ( chwyt kompozycyjny w utworze fabularnym, polegający na celowym opóżnianiu biegu akcji i wywołaniu ciekawoœci odbiorcy ) (współczeœnie to reklama np. w czasie ,,Bundych" - przyp. Faraona)

- w utworze przedstawione są przełomowe wydarzenia dla danej społecznoœci, bohaterów

...Rodowód gatunku: ...

Epos znany jest od bardzo dawna. W babilonii powstał już w 3 tysiącleciu p.n.e. (,,Gilgamesz"). Dla tradycji epiki europejskiej podstawowe znaczenie ma epos starożytnej Grecji, ukształtowany w 9-8 w.p.n.e. w Azji Mniejszej na gruncie kultury jońskiej. Epos rozwinął się z pieœni o tematyce mitologicno kistorycznej, œpiewanych przez rapsodów ( wędrowni recytatorzy ) - ustny rodowód gatunku.

...Technika opisu (na podstawie opisu tarczy Achillesa): ...

- opisy bardzo rozbudowane

- liczne epitety, porównania, przenoœnie

- odniesienia do natury, przyrody

- opisy plastyczne, precyzyjne, realistyczne

... Œwiat bogów i ludzi, działanie fatum : ...

Œwiaty te przeplatają się, uzupełniają, wpływają na siebie. W walkę ludzi wtrącają się bogowie, ponieważ i oni nie mogą zmienić przeznaczenia ( fatum - warunkuje wszystkie wydarzenia ) komplikują przebieg wydarzeń, zastawiają chytre płapki na ludzi, niektórym sprzyjają, wadzą się między sobą, ingerują w œwiat ludzki. Niektórzy bohaterowie ludzcy mają pochodzenie boskie.

... Rozwój gatunku : ...

1. ,,Eneida" Wergiliusz - starożytnoœć

2. ,,Pieœń o Rolandzie" -st.

3. ,,Boska komedia" Dante - st.

4. ,,Orland szalony" Ariost i ,,Jerozolima wyzwolona" Tass - renesans

5. ,,Manochomachia" Ignacy Krasicki - oœwiecenie

6. ,,Pan Tadeusz" Adam Mickiewicz - romantyzm

7. ,,Nad Niemnem" Eliza Orzeszkowa - pozytywizm

8. ,,Chłopi" Władysław Stanisław Reymont

... Realia : ...

- występowanie anachronzmów, wyrazów przestarzałych (związane z pochodzeniem gatunku)

- dzięki opisom duży realizm utworu, przedstawionych wydarzeń

- fakty i postacie idealizowane (cecha utworu)

- cudownoœć swiata przedstawionego

10. Rozwój teatru antycznego i jego funkcjonowanie. Narodziny tragedii i komedii. Osiągnięcia : ...

Ariona - 7- 6 w.p.n.e. półlegendarny grecki poeta i lutnista z Lesbos, domniemany twórca dytyrambu ( pieœń pisana w intencji pochwalnej, gatunek uprawiany w starożytnej Grecji, wyłoniła się z niego tragedia i komedia), jako gatunku literackiego

Tespis - w 534 r. p.n.e. uzupełnił pieœni chóru o postać aktora prowadzącego dialog z przewodnikiem chóru i chórem. Był to już zalążek tragedii, która najprawdopodobniej wywodzi się z tradycji pieœni ku czci Dionizosa.

Ajschylos - 525 - 456 r. p.n.e. uważany za właœciwego twórcę tragedii, wprowadził na scenę drugiego aktora dzięki czemu rozwinął się dialog i akcja sceniczna, pod koniec życia kożystając z doœwiadzenia Sofoklesa wprowadził ( w Orestei) trzeciego aktora, bohaterowie to herosi wadzący się z fatum

Sofokles

- ograniczył rolę bogów w utworze, kładąc większy nacisk na przeżycia osób dramatu

- wprowadził bohatera w pełni œwiadomego odpowiedzialnoœci za swe czyny

- od tej postaci uzależniony był bieg wydarzeń

- dodał trzeciego aktora

- zerwał z tematycznym związkiem teatrologii

Eurypides

- twórca tragedii psychologicznej

- ożywiając tragedie epizodami komicznymi stał się prekursorem tragikomedii

Arystofanes

- przedstawiciel tzw. komedii starej (satyra polityczna)

- jego komedie to przejaw (ze względu na tematykę) kryzysu cywilizacji ateńskiej

Menandra ( p.Nowakowska) Menander(encyklopedia)

- przedstawiciel tzw komedii nowej, komedii charakterów

Narodziny tragedii: ...

gat. dramatu ukształtowany w Grecji ( czołowi pisarze to Ajschylos, Sofokles, Eurypides), wywodzi się z obrzędów religijnych. Podstawowym kryterium gatunkowym tragedii jest kategoria estetyczna tragizmu głównego bohatera

t. antyczna ----> t.renesansowa ---->t. klasyczna

Narodziny komedii : ...

gat. w którym dominuje, stosowane są œrodki groteski i satyry, początek dały jej pieœni na czeœć Dionizosa w starożytnej Grecji. W czasach nowożytnych rozwinęła się komedia charakterów, sytuacyjna, intrygi, polityczna, obyczajowa oraz tragikomedia

...Pojęcia : ...

koryfeusz - przewodnik chóru w starożytnym teatrze

dytyramb - patrz osiągnięcia Ariona)

orchestra - w star. teatrze greckim i rzymskim kolista lub półkolista przestrzeń otoczona amfiteatrem, w klasycznym teatrze greckim przeznaczona na występy chóru

skene - podłużny budynek ustawiony przy okręgu orchestry, naprzeciw widowni, pomieszczenie dla aktorów będące także tłem przedstawienia

koturn - wysoki obcas urzywany przez aktorów aby ich lepiej bylo widać

onkos - wysoka peruka używana przez aktorów teatru, w celu podwyższenia sylwetki, okreœlenia wieku i charakteru postaci

agon - różnego rodzaju zawody ( tu artystyczne, teatralne)

... Teatr antyczny a współczesny:

teatr antyczny teatr współczesny

- maksymalnie trech aktorów - wielu aktorów

- występowanie chóru - brak chóru

- występowali tylko mężczyżni

- specyficzna budowa teatru

( wymagania akustyczne itd.)

- obecnoœć œwiatła i muzyki

- zmiana konwencji i stylu

gry aktorskiej

- funkcja memesis ( naœladowanie - szeroko pojęta funkcja teatru

rzeczywistoœci) i katharsis (wewnętrzne oczyszczenie odbiorcy)

11.Cechy i struktura tragedii antycznej na podstawie „Antygony" Sofoklesa

1. Zasada trzech jednoœci:

a) czasu - akcja rozgrywa się w czsie jednej doby (między wschodem i zachodem słońca)

b) miejsca - akcja rozgrywa się w jednym miejscu ( o wydarzeniach innych informuje specjalny aktor - posłaniec)

c) akcji - jest ona jednowątkowa (bez wątków pobocznych)

2. Ograniczona liczba aktorów (3), występowali tylko mężczyżni

3. Brak scen zbiorowych

4. Konflikt tragiczny ( starcie dwóch przeciwstawnych racji, jedna z nich musi zginąć, postacie kierowani fatum, losem, przeznaczeniem)

5. Istnienie chóru

6.Zasada decorum (obowiązek pisania tragediistylem wysokim)

7.Zasada jednoœci estetyk ( zakaz przeplatania się scen tragicznych i komicznych)

8.Bohaterami są wybitne jednostki pochodzące z wyższych sfer

9.Specyficzna budowa utworu:

  1. prolog - zapowiedż wydarzeń

  2. parodos - pierwsze wystąpienie chóru, wprowadzające do akcji)

  3. pięć przeplatających się epejsodionów (wystąpienia aktorów) i stasimonów ( wystąpienia chóru)

  4. zawiązanie akcji z uwzględnieniem:

- perypetii (punkt kulminacyjny, zwrotny np. aresztowanie Antygony)

- katastrofy (klęska bohatera, najczęœciej jego œmierć)

- kommos-u (scena lamentu i żalu)

- stychomatii (dialog 2 postaci złożony z jednowersowych wypowiedzi)

  1. exodos(ostanie wystąpienie chóru podsumowującego wydarzenia)

Rola chóru - złożony z 12-15 mężczyzn, stwarzał nastrój, zapowiadał akcję, informował o wydarzeniach, komentował i oceniał bieg wypadków i snuł rozważania na tematy ogólne.

Bohater tragiczny - musi wybierać pomię dzy dwoma równie ważnymi wartoœciami ( Antygona - pogrzebanie zwłok brata, podporządkowanie się ojcu - prawo ludzkie i boskie).

Ironia tragiczna - oba posunięcia prowadzą do zguby.

Wina tragiczna - winą okazuje sią moralne postępowanie, jednostka za swoje czyny zostaje ukarana.

Charakterystyka postaci:

1.Antygona- wierząca, aktywna, stawia czynny opór, kocha brata, przeciwstawia się ojcu - odważna, moralna, uparta, konsekwentna, rozważna, nie obawia się œmierci, religijna

2.Kreon - uparty, dumny, pyszny, jest despotą, nieustępliwy, porywczy, dba o autorytet, chce być sprawiedliwy i przestrzegać praw, ceni państwo

3.Hajmon (syn Kreona, narzeczony Antygony) - ma inny pogląd na sposób rządzenia państwem, ceni lud, jest mniej radykalny od ojca, rozważny, kochający Antygonę.

4.Ismena ( siostra Antygony)- niezdecydowana, bojażliwa, uległa, chce być lojalna wobec króla, uznaje wyższoœc mężczyzn, oportunistka

5.Polinejk- poległy brat Ismeny i Antygony, zdrajca ojczyzny

Nawiązania do konwencji gatunkowej tragedii w literaturze nowożytnej:

1.,,Odprawa posłów greckich " J.Kochanowskiego-renesans

- wybitna jednostka zastąpiona zbiorowoœcią - Troja

- zakończenie (nie katastrofa - zapowiedzenie zniszczenia Troi)

2.,,Powrót posła" Julian Ursyn Niemcewicz- oœwiecenie

-komedia polityczna z zachowaniem struktury dramatu antycznego

3.,,Nie-boska komedia" Zygmunt Krasiński-romantyzm

-lużna struktura,zarwanie z zasadą trech jednoœci, œwiat realny i nadrealny, różne rodzaje literackie.

12. Istota konfliktu tragicznego w ,,Antygonie". Trzy aspekty konfliktu.

W utworze tym konflikt między Antygoną a królem Kreonem jest istotą tragedii i nosi nazwę konfliktu tragicznego. Polega na zderzeniu się przeciwstawnych, równorzędnych racji, pomiędzy którymi nie można dokonać wyboru i dlatego każde posunięcie bohatera prowadzi go do katastrofy. czyli klęski.

Konflikt Antygony i Kreona jest sporem wartoœci i koniecznoœci, bowiem bohaterowie bronią przeciwnych racji :

1. rozum jest przeciwstawiony miłoœci

2. prawo ludzkie - prawu boskiemu

3. interes zbiorowoœci (państwa) - obronie jednostki

Racje obu stron są równorzędne, konflikt tragiczny jest nierozwiązalny. Antygona za przeciwstawienie się woli króla zostaje skazana na œmierć. Kreon , który jest winien œmierci trzech osób (Antygony, jej narzeczonego, swojego syna Hajmona i swojej żony- Eurydyki) los skazuje na wyrzuty sumienia, które będą go dręczyć do końca życia.

13. Œwiat wartoœci w ,,Antygonie": wiara, rozum, prawo. ...

Dla Kreona podstawowymi wartoœciami są: rozum, ład społeczny i państwo. W swoim postępowaniu ma na celu dobro społeczne, interesy kraju i utrzymanie silnej władzy. Jest wyznawcą prawa ziemskiego, ustanowionego przez ludzi. Swoim postępowaniem gwałci prawo religijne.

Antygona kieruje się wiarą, miłoœcią, nadrzędne dla niej są przykazania duchowe. Musi złamać prawo ludzkie, pochowanie brata uważa za swój obowiązek.

...Obywatele i władca, problem władzy ... :

Postępowanie Kreona ma na celu utrzymanie autorytetu (poœwięca dobro rodziny), nie chce być posądzony o niesprawiedliwoœć musi być konsekwentny w postępowaniu. Jest dumnym władcą, o niezłomnych decyzjach. Dopiero po przepowiedni Terezjasza, i nacisku poddanych zmienia rozkaz, jest już za póżno, zostaje ukarany. Utwór wskazuje na złożonoœc problemów władcy i jego stosunku do narodu. Kreon chciał być dobrym władcą, jednakże nie podołał temu zadaniu.

...Portret rodziny:

Kreon - cenił interesy państwa i dobro społeczeństwa nad rodzinę

Antygona - bardzo kochała brata, przeciwstawiając się ojcu wybrała mniejsze zło

Hajmon - troszczyłsię o ojca, kochał Antygonę

Euredyka - kochajęca syna, nie mogła się pogodzić z jego œmiercią

Ismena - nie mogłą się zdecydować, chciała wziąœć na siebię częœć winy, była

zbyt słaba.

14. ,,Antygona" jako dramat o treœci uniwersalnej ...

Problemy ogólnoludzkie i ponadczasowe w dramacie Sofoklesa:

  1. miłoœc siostrzana

  2. walka o władzę

  3. władza a interes jednostki

uczucie i obowiązak

  1. pojęcie zdrady i dochodzenie swoich praw

  2. równoœć prawa w odniesieniu do różnych jednostek

  3. szacunek dla zmarłych

  4. ból po stracie najbliższych

  5. odpowiedzialnoœc za innych i za swoje postępowanie

...Współczesne realizacje dramaturgiczne ,,Antygony":

,,Antygona" weszła na sceny polskie w połowie dziewietnastego wieku.

1 Akademickie Koło Artystyczne Miłoœników Dramatu Klasycznego na Uniwersytecie Jagillońskim w Krakowie wystawiono utwór w latach 1905-1917

2. dwudziestoleciu była często grana w szkolnych teatrach (partie recytowano po grecku)

- w Poznaniu 24.05.1928r.

- w Stanisławowie 22.05.

- w Królewskiej Hucie 16.06.

- w przemyœlu 28.10.

- około 1937-1938r przedstawienie szkolne w Wadowicach z Karolem Wojtyłą w roli Hajmona

3. 1939r - parafraza utworu dokonana przez Juliusza Osterwa ,,dla Teatru Społecznego i dla szkół powszechnych"

4.Teatr Ziemi Krakowskiej im.Ludwika Solskiego w roku 1971.

5. wrocławski Teatr Polski

6. również w teatrze telewizji od 15.09.1962r.

7. Maliszewski - własny utwór dramat.na kanwie Antygony

8.Berwińska - ,,Ocalenie Antygony" tyrania - wolnoœc

9. Stanisław Wyspiański w ,,Wyzwoleniu"( rozmowa Konrada z maską 18) - przywołał ,,polską Antygonę" i ,,polskiego Edypa"

10.Kazimiera Iłłakowiczówna w wierszu ,,Antygono, patronko sióstr" - motyw postaci

11. Jarosław Marek Rymkiewicz - ,,Konwencje"

12 Ernest Bryll ,,Rekonstrukcja chóru" (1963r)

13.Artur Miedzyrzecki ,,Koniec gry" (1968r)

14.Stefan Gołębiowski ,,Bez opamiętania"

15.Zbigniew Jerzyna ,,Grecja 67"

16.Michał sprusiński ,,Mitologia"

17.Stanisław Dobrowolski w cyklu ,,Albumy warszawskie" ,opis Antygony

16 Ogólne wiadomoœci o Biblii

Geneza - Historia œwięta zaczyna się od dokonanego przez Boga powołania Abrahama gdzieœ w XIX w. p.n.e., a początki S.T. sięgają w swym zarodku do Abrahama i do jego bezpoœrednich potomków. Ale to właœnie Mojżesz zapoczątkował potężny ruch religijny i dał impuls do powstania wielkiego literackiego dzieła - Biblii.

Czas powstania - Stary Testament narastał w ciągu wieków, przez tysiąclecia (od XIIIw. p.n.e. do I w. p.n.e. Nowy Testament powstał od 51 do 96 roku n.e.

Autorzy - Biblia ma wielu autorów, głównie anonimowych. S.T. przypisuje się na podstawie problematyki Mojżeszowi, Salomonowi, królowi Dawidowi. N.T. był tworzony zdecydowanie szybciej, odnajdziemy w nim Ewangelie Mateusza, Marka, Łukasza, uczniów Chrystusa.

Języki - Biblia jest trójjęzyczna: teksty S.T. były pisane w języku hebrajskim, niektóre fragmenty w aramejskim i greckim. Teksty N.T. w greckim (Ewangelia œw. Mateusza po aramejsku)

Podział rodzaje ksiąg - S.T. prawo, czyli tora - pięcioksiąg Mojżesza zawiera dzieje ludzi od stworzenia œwiata do œmierci Mojżesza - Księga Rodzaju - Prorocy - Pisma - Dzieła filozoficzne - Dzieła historyczne - Utwory poetyckie N.T. - Księgi historyczne, czyli cztery Ewangelie i dzieje apostolskie - Księgi dydaktyczne: Listy œw. Pawła - Księga Proroka - obiawienie œw Jana - Księga Rodzaju

Gatunki - Niezwykłoœć Biblii polega na tym, że przekazuje jeden system filozoficzno-moralny wypowiedziany w różnym czasie przez różnych ludzi, w różnych formach. Biblia jest zbiorem pism bardzo urozmaiconych pod wzg. gatunku. Znajdziemy tu opowiadania historyczne, sagai rodów, eposy, poematy, nowele, kroniki, dialogi filozoficzne, listy, pieœni, hymny, modlitwy, kazania, aforyzmy, sentencje, treny.

Przekłady greckie - S.T. w III/II w. p.n.e. został przetłumaczony na język grecki przez Żydów jako Septuaginta

Przekłady łacińskie - Œw. Hieronim w IV w. n.e.przełożył całą Biblię jako Wulgantę. Póżniej wielokrotnie na inne języki Biblię tłumaczono właœnie na podstawie tego przekładu.

Przekłady polskie - Kultura staropolska ma aż szeœć przekładów Biblii. k a t o l i c k i e Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka) XVw. Biblia Leopolity 1561 Biblia Jakuba Wujka 1599 i n n o w i e r c z e Biblia brzeska (kalwińska) 1563 Biblia nieœwiecka Szymona Budnego 1572 Biblia gdańska luterańska 1932 Biblia Tyœiąclecia tłum. z j. oryginalnych 1965

!!! Przekłady psalmów na język polski - autor, specyfika pracy tłumacza

Czesław Miłosz - Księga Psalmów (1981) - wzorowany na œredniowiecznym Psałterzu puławskim i tak jak on używa wersetu, nie zaœ strofy.

Franciszek Karpiński - bezpoœredni zwrot do odbiorcy (Boga, innym razem człowieka), rymy proste, język też, tłumaczenie niedokładne

Wacław Potocki - Pieœni pokutne

Roman Brandstaetter

Jan Kochanowski

Leopold Staff - używa powtórzeń, namawia do chwalenia Boga, brak rymów 134

Wojciech Bąk

Mikołaj Sęp Szarzyński

Werset i paraleizm

Oryginalny werset biblijny właœnie w psalmach jest stosowany z pełną konsekwencją. Werset jest zwykle całoœcią treœciową, zbudowaną paralelnie (równolegle) z dwóch lub trzech członów; drugi człon powtarza, uzupełnia lub przeciwstawia się myœli wyrażonej w członie pierwszym. Paralelizm wersetu może polegać także na powtórzeniu podobnego motywu, zestawieniu pytania i odpowiedzi, rozwijaniu myœli. Wwersetach trójczłonowych człon trzeci stanowi zazwyczaj zakończenie dwóch poprzednich. Te powtórzenia decydują o specyfice tekstu biblijnego i charakterystycznej symetrii myœli.

Biblia jako:

!!! œwięta księga judaizmu i chrzeœcijaństwa

dzieło teandryczne

Biblia jest dziełem mówiącym o wzajemnych stosunkach między Bogiem i człowiekiem. Ukazuje stosunek Boga do dawnych mieszkańców ziemii, oraz uczucia jakimi oni obdarowywali Boga.

!!! dzieło o drodze zbawienia

arcydzieło literatury

O Biblii mówi się niekiedy zwyczajnie, jak o innych wielkich zdobyczach ludzkoœci, że jest arcydziełem literatury powrzechnej. Tak jest w istocie:o głębi i urodzie tekstu biblijnego decyduje bogactwo treœci i sposób przekazu - język i styl biblijny nasycony wieloznaczną symboliką, metaforą, alegorią, a jednoczeœnie niezwykła prostota i jasnoœć. Biblia jednak istnieje w kulturze przez całe tysiąclecianie ze względu na literackie walory. Może być w prawdzie czytana jako księga spraw człowieczych, w której ciągle od nowa podejmowane jest pytanie o godnoœć i sens ludzkiej egzystencji. W kulturze jednak księga ta funkcjonuje przede wszystkim jako Pismo Œwięte pełne Bożych tajemnic, które najpierw skupiało wokół siebie lud wybrany - Izraelitów, póŸniej - chrzeœcijan i do dziœ funkcjonuje w liturgii wielu wyznań -judaistycznych i chrzeœcijańskich.

żródło kultury europejskiej

Biblia jest Ÿródłem kultury europejskiej. Najpierw w sferze religijno - moralnej: przykazania dekalogu stanowią podstawę stosunków międzyludzkich niezależnie od wyznania i œwitopogladu; potem w sferze kulturowej: Biblia jest natchnieniem myœlicieli, artystów i pisarzy; inspiracją dla literatury, rzeŸby, malarstwa, muzyki. Jest niewyczerpanym skarbcem wzorów osobowych i postaw, fabuł i anegdot, wątków i motywów, symboliki i metaforyki, frazeologii i stylistyki. Utrwalona w powszechnej œwiadomoœci pamięć obrazów i wersetów biblijnych powoduje, że stanowią one wspólny repertuar œrodków wyrazu, które poprzez literaturę wchodzą do języka potocznego.

17 Powtórzenie treœci Biblii

Postacie

Abraham syn Tarego, protoplasta i patriarcha narodu izraelskiego. Wraz z żoną Sarą i bratankiem Lotem i swym półkoczowniczym plemieniem przeszedł (2000 -1600 p.n.e.?) do ziemii Kanaan w Palestynie, gdzie osiadł. Zwany ojcem wiernych.

Izaak drugi patriarcha biblijny, jedyny syn Abrahama i Sary, mąż Rebeki, ojciec Jakuba i Ezawa

Jakub patriarcha biblijny z księgi Genesis, syn Izaaka i Rebeki, sprzedał bratu Ezawowi swoje pierworództwo za miskę soczewicy. Z pomocą matki wyłudził od œlepego ojca błogosławieństwo podając się za Ezawa. Aby zdobyć rękę Racheli, służył jej ojcu, Labanowi, przez 7 lat, lecz dostał starszą i brzydszą siostrę Lię. Za Rachellę służył następne 7 lat.

Józef ostatni z patriarchów biblijnych, główny bohater powieœci kończącej Księgę Genesis, ulubiony syn Jakuba i jej ukochanej żony Rachelli, znienawidzony przez starszych braci jako faworyt ojca. Sprzedany przez nich w niewolę karawanie Madianitów idącej do Egiptu. Tam kupony przez Putyfara, zarządca domu i majątku. Zakochana żona Putyfara daremnie próbowała uwieœć młodzieńca, odtrącona mœci się oczerniając go przed mężem jako swego adoratora. Uwięziony trafnie wykłada sny dwu towarzyszą niedoli. Na dworze Faraona przepowiada władcy ze snów 7 lat urodzaju i 7 lat głodu, przedstawia swój plan zapobieżenia katastrofie. Zostaje pierwszym ministrem, żeni się z Egipcjanką Asenat i ma synów Manassesa i Efraima. Przybyłym w okresie nieurodzaju z Kanaanu po zboże braciom, po poddaniu ich próbom, wybacza. Sprowadza starego ojca, osiedla się z nim i rodem w delcie Nilu na ziemii Gessen.

Mojżesz prawodawca Izraela, prorok, który wyprowadził swój lud z niewoli egipskiej aż do granic Kanaanu, jedna z najpotężniejszych postaci Starego Testamentu. Traktuja się go na ogół za postać historyczną, choć niektórzy uważają go za bohatera mitycznego. Przypisyje się mu (błędnie) autorstwo Pięcioksiągu. Żył w ustawicznym kontakcie z Bogiem, rozmawiał z nim, słuchał jego wskazówek, choć niekiedy sprzeciwiał się mu.Ustami Mojżesza Bóg ogłosił Dziesięcioro Przykazań i kodeks karny, a także ustawodastwo liturgiczne.

Jozue następca Mojżesza, którego życie i czyny opisuje Księga Jozuego. Na 40 lat przed wprowadzeniem przez niego Izraelitów do Ziemii Obiecanej dył jednym z 12 zwiadowców wysłanych do Kanaanu. Tylko on i Kaleb stanęli przed ludem w obronie prawdy i zaprzeczyli alarmitycznym relacjom pozostałych dziesięciu szpiegów, za co tylko oni dwaj ze swojego pokolenia mogli wkroczyć do Kanaanu. Jozue zdobył Ziemię Obiecaną i rozdzielił ją między pokolenia izraelskie.

Samson słoneczny człowiek, sdzia i bohater Izraelski, biblijny Herkules. Narodzony w okresie 40 lat zaboru kraju przez Filistynów, syn Manuego. Gdy Samson dorósł, rozerwał lwa gołymi rękami a wszedłszy w zatarg z Filistynami, schwytał 300 lisów, powiązał im ogony, nawtykał między nie pochodnie i w ten sposób spalił filistyńskie plony i winnice. Gdy mężowie judzcy wydali go związanego Filistynom porwał więzy i chwyciwszy oœlą szczękę zabił nią tysiąc ludzi. Gdy zakochał się w Filistynce Dalili, książeta filistyńscy namówijli ją, by wydobyła od niego tajemnicę siły. Wyznał, że gdyby mu głowę zgolono, stał by się słaby jak każdy inny człowiek. Zdradzony został w czasie snu ogolony, pojmany i wydłubano mu oczy i uwięziono. Sprowadzony na ucztę do œwiątyni Dagona w Gazie, aby widok jego hańby uradował tysiące zgromadzonych tam wrogów, Samson, któremu odrosły tymczasem włosy, przewrócił dwie kolumny wspierające gmach i zginął w jego gruzach razem z wrogami.

Saul pierwszy król Izraela XI w. p.n.e.. 10 powołany przez proroka Samuela na wodza po zwycięstwie nad Amonitami obrany królem i namaszczony przez Samuela. Pobił Filistynów i Amalekitów, lecz mimo tych zwycięstw nie mógł zwalczyć swych wad, jego skomplikowana natura oscyluje ustawicznie między dobrem i złem. Jego dzieje w Biblii są w rzeczywistœci historią o Dawidzie, naprzód faworycie króla, którego pocieszał w chwilach smutku grą na harfie, potem rywalu, a w końcu następcy. Syn Saula Jonatan był serdecznym przyjacielem Dawida. Osamotniony po œmierci Samuela œciga ukrywającego się w pieczarach Dawida. W przededniu decydującej bitwy z Filistynami król bezskutecznie prosi Boga o znak. W przebraniu udaje się do wróżki w Endor, która wywołuje ducha Samuela. Ten obwieszcza krolowi, że zginie jutro w bitwie wraz z synami. Przepowiednia się sprawdza, a Dawid opłakuje Saula i Jonatana

Dawid w latach okl 1012 - 972 p.n.e. drugi król izraelski, w tradycji żydoskiej idealny władca, z którego rodu powstać ma wybawiciel - Mesjasz. Wg Biblii za młodu był pasterzem i lutnistą, póŸniej rzekomym autorem psalmów biblijnych. Najmłodszy syn Izaja, namaszczony w tajemnicy przez proroka Samuela, gdy Saul jeszcze władał. W wojnie z Filistynami zagija on z procy olbrzyma Goliata siejąc popłoch wœród nieprzyjaciół. Ratyjąć życie ucieka z kraju na wiele lat. Po œmierci Saula ogłasza się królem. Zakochany w Betsabee, żonie Uriasza. Ukochany syn Absalom podnosi bunt przeciw ojcu i ginie, okrywając Dawida żałobą.

Salomon król izraelski od ok 970 do 930 r p.n.e., syn Dawida i Betsabee, wstąpił na tron prawdopodobnie w młodym wieku, wzmocnił państwo, zreorganizował armię wprowadzając wozy bojowe, lecz starał się utrzymywać przyjazne stosunki z sąsiadami.Dwór jego był oœrodkiem kultury, zwłaszcza literatury. Utrzymywał liczny harem, wznosił piękne pałace, zbudował œwiątynię jerozolimską. Związany z tymi wydatkami ucisk podatkowy i rosnący na staroœć despotyzm króla wywołał niezadowolenie wsród plemion północy, które doprowadziły do buntu Jeroboama I, a po œmierci króla do secesji diesięciu pokoleń północy pozostawiając dynastii Dawidowej tylko Judę i częœć Beniaminu. Mądroœć Salomona weszła w przysłowie i stała się Ÿródłem legend. Biblia przedstawia panowanie Salomona jako złoty wiek Izraela. PóŸniej obdarzony przez Biblię nadludzką potęgą, uważany za władcę duchów i demonów. Rzekomy autor licznych, powstałych po jego œmierci utworów Starego Testamentu

Izajasz VII w. p.n.e., największy prorok Starego Testamentu, pisarz, polityk, doradca trzech królów judzkich. Biblijne księgi Izajasza są dziełem najwyżej stojącym z wzg. na bogactwo języka i kształt artystyczny. Księga dokończona przez jego uczniów.

Daniel jeden z większych proroków i bohaterów biblijnych. Jego proroctwa i czyny mieszczą się w księdze nazwanej jego imieniem, której autorstwo mu przypisywano. Żył w VII-VI w. p.n.e. Uprowadzony ok 605 przez Nabuchodonozora do niewoli babilońskiej, zdobył wykształcenie na dworze króla i zajmował wysokie urzędy w państwie babilońskim, a póŸniej perskim.

œw. Piotr rybak z Betsaidy w Galilei, imieniem Szymon, brat Andrzeja. Jezus przyznał mu pierwszeństwo przed innymi apostołami, ustanawiając go głową koœcioła. Odbywał podróże apostolskie, przebywał w Antiochii, a na koniec w Rzymie, gdzie ok 64r. za czasów Nerona, poniusł œmierć męczeńską. Symbolami jego są klucze i miecz.

Herod ok 73-4 p.n.e., syn Idymejczyka Antypatra i córki szejka arabskiego. Dzięki przyjaŸni z Markiem Aureliuszem został w 37 królem Judei, a po bitwie pod Akcjum zyskał łaski Oktawiana Augusta. Jako poplecznik Rzymu i propagandator pogaństwa znienawidzony przez Żydów. Rządził sprawnie, założył wiele miast i warownii. Ożenił się 10 razy. W ostatnich latach panowania, prawdopodobnie pod wpływem choroby umysłowj, stał się krwiożerczym tyranem. Kazał stracić swą żonę, syna. Biblia obciąża go odpowiedzialnoœcią za rzeŸ niewiniątek.

Judasz wg Biblii jeden z 12 apostołów Chrystusa, który zdradził go i wydał wysłannikom Sanhedrynu, a zobaczywszy, że Chrystusa skazano, zdjęty żalem, odniusł pieniądze, pożucając je w œwiątyni i powiesił się z rozpaczy.

Piłat prokurator Judei w 26-36 n.e., który wg Biblii zatwierdził wyrok œmierci wydany na Jeusa przez sanhedryn. Odwołany przez Rzym w skutek masakry Samarytan na górze Garizim. PóŸniejsze jego życie było tak pełne nieszczęœć, że popełnił samobujstwo w Rzymie.

Motywy

przymierze w Biblii nazwa przyżeczeń, obietnic, uczynionych człowiekowi przez Boga w zamian za należne mu posłuszeństwo. W przymierzu z Noem Bóg, że nie spuœci na ziemię więcej potopu i ustanawia na niebie tęczę jako znak tego przymieża. W przymieżach z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem Bóg ustanawia Izrael narodem wybranym i obiecuje mu ziemię Kanaan.

patriarcha praojciec, protoplasta rodu. Stary Testament wylicza dziesięciu praojców rodu ludzkiego - od Adama do Noego. Patriarchami jednak w œcisłym sęsie są: Abraham, Izaak i Jakub jako praojcowie narodu wybranego, oraz synowie Jakuba jako praojcowie dwunastu pokoleń izraelskich.

dekalog dziesięcioro przykazań, czyli praw stanowiących podstawę moralnoœci żydowskiej i chrzeœcijańskiej. Prawa te w rzeczywistoœci spisano zapewne w VIII-VI w. p.n.e..

Arka Przymierza pozłacana skrzynia z drzewa akacjowego, ozdobiona dwoma złotymi cherubami, symbolizująca obecnoœć boską, zawierająca kamienne tablice praw. Noszona przez Izrelitów w ich wędrówkach i bitwach, złożona w jerozolimskiej œwiątyni Salomona w miejscu zwanym œwięte œwiętych. Arka oryginalna zaginęła po upadku Jerozolimy w 586 p.n.e..

ziemia obiecana Kanaan, wg Wulgaty obiecany przez Boga Abrahamowi i jego potomkom. Miejsce najbardziej pożądane, wydaje się rajem, kraj szczęœliwoœci.

naród wybrany tak wg Biblii nazywano Żydów. Psalm 104 I wywiódł lud swój z weselem i wybranych swoich radoœcią. Ks. Machab. Lecz nie dla miejsca naród, lecz dla nerodu miejsce Bóg obrał.

prorok ten kto przepowiada przyszłoœć, przywódca religijny o type wizyjnym, ekstatycznym, uważający się za natchnione nażędzie bóstwa, niezależny od istniejących instytucji religijnych, często przeciwny im, albo potępiający je. Prorocy izraelscy, biblijni byli interpretatorami historii narodowej, usiłującymi przez swą naukę utrzymać lud w wiernoœci wobec Boga i Prawa, głoszącymi katastrofę narodową, zapowiadającymi erę mesjańską. Sądzili, że każdego z nich Bóg powołał osobiœcie, obiawiając swą wolę w sposób nadprzyrodzony, zazwyczaj w postaci widzeń i głosów.

Mesjasz namaszczony olejem, pomazaniec. W judaiŸmie człowiek, który będzie wysłany przez Boga na ziemię, aby odbudować Izrael i sprawiedliwie rządzić. Idea rozwijana u Żydów zwłaszcza w okresach niewoli lub klęski. Jezus uważał się i jest uważany przez chrzeœcijan za Mesjasza, o którym mówi cały Stary Testament. Imię Chrystus jest greckim przekładem słowa Mesjasz.

bunt aniołów wg Biblii Lucyfer zabrał ze sobą trzecią częœć aniołów (zbuntowanych przeciw Bogu) i sprowadził ich do Szatana, który to równał się z Bogiem. Zbuntowani aniołowie przyjęli postaci demonów

grzech pierworodny wg Biblii i pojęć chrzeœcijańskich grzech popełniony przez pierwszych rodziców - Adama i Ewę i przekazany w spuœciŸnie wszystkim potomkom

zamordo-wanie Abla Kain pierworodny syn Adamia i Ewy dył oraczem, a jego młodszy brat Abel, pasteżem owiec. Kain złożył ofiarę Bogu z owoców ziemii, a Abel z owiec. Bóg odrzusił ofiarę Kaina, co oznaczało, że nie aprobuje jego ożenku z bliŸniaczą siostrą Aklimą, zawartego wbrew woli Adama. Wg. planów ojca Kain miał poœlubić bliŸniaczą siostrę Abla - Dżumellę. Kain zabił Abla, a gdy Bóg go spytał Gdzie jest Abel? odpowiedział Nie wiem, czyż jestem stróżem brata mego? Bóg zaœ na to: Coœ uczynił? głos krwi brata twego woła do mnie z ziemii; gdy ją uprawiać będziesz, nie da ci owoców; tułaczem i zbiegiem będziesz na ziemii, ale kto by cię zabił karany będzie siedmiorako.

wieża Babel wg Biblii potomkowie Noego, przybywszy do ziemii Sennar, postanowili zbudować wieżę Babel, której szczyt sięgałby nieba. Bóg zstąpił by obejżeć budowę wieży i, nie chcąc dopuœcić do jej ukończenia, pomieszał im języki, aby się nie rozumieli wzajemnie i rozproszyli na wszystkie strony.

rzeŸ niewiniątek wg Biblii król Herod usłyszwszy od mędrców przybyłych ze Wschodu, że narodził się przyszły król żydowski, kazał pozabijać wszystkich nowonarodzonych chłopców. Jezus uniknął œmierci, gdyż anioł kazał Józefowi uciec z rodziną do Egiptu

wesele w Kanie Galilejskiej uroczystoœć weselna na której, wg Biblii, zabrakło wina. Chrystus zamienił szeœć stągwi w wino. Na miejscu, gdzie miał nastąpić ów cud, wzniesiono koœcioły: grecki i franciszkański.

umywanie rąk wg Biblii jeœli znajdzie się człowieka zamordowanego, a sprawca jest nieznany, wówczas starszyzna sąsiedniego miasta winna zabic jałowicę i omyc nad nią ręce mówiąc Ręce nasze krwi tej nie wylały, ani oczy nie widziały.

niewierny Tomasz człowiek wątpiący, niedowieżający, chcący wszystko samemu sprawdzić, sceptyk. Tak nazywano œw. Tomasza Apostoła z powodu jego wątpliwoœci co do zmartwychwstania Jezusa, o których wspomina Biblia.

!!! Prechistoria biblijna, historia wyjœcia z Egiptu i wędrówki do Ziemii Obiecanej

Prechistoria biblijna

  1. Abram był synem Teracha. Wypasał dla swego ojca stada. Podczas pilnowania stad Abram doszedł do wniosku, że istnieje tylko jeden, wszechmocny Bóg. Zaczął głosić swoje poglądy, które nie spotkały się ze zrozumieniem wielu ludzi.

  2. Gdy zmarł ojciec, Abram postanowił wraz ze swoimi zwolennikami wyruszyć w podróż do urodzajnej ziemi Kanaan Wędrowcy osiedlili się w pobliżu Betel. Abram postawił tam ołtarz, na którym składał ofiary Bogu.

  3. Gdy zasoby naturalne tamtego rejonu wyczerpały się wędrowcy ruszyli w dalszą drogę, aż do granic Egiptu. Tam poprosił faraona o goœcinę. Doszło do konfliktów z faraonem, ale władca wybaczył Abramowi, który nie niepokojony opuœcił Egipt i powrócił do Kanaanu.

  4. Kilkanaœcie lat póŸniej Abramowi objawił się Bóg, zlecając mu utworzenie jednolitego narodu. Nakazał także obrzezywanie wszystkich oœmiodniowych dzieci rodzaju męskiego. Wtedy to Abram, zrywając z przeszłoœcią, zmienił mezopotamskie imię na nowe- Abraham (ojciec mnóstwa narodów).

  5. Któregoœ dnia z wizytą do Abrahama przyszli trzej wędrowcy, którzy zapowiedzieli, że będzie miał wreszcie długo oczekiwanego syna.

  6. Gdy Abraham ukończył setny rok życia, spełniła się obietnica boska- urodził mu się syn Izaak. Kiedyœ Bóg chciał wystawić Abrahama na próbę i kazał mu poœwięcić swego syna. Mężczyzna był wstrząœnięty, ale zgodził się wykonać polecenie. W chwili gdy uniósł sztylet nad Izaakiem, Bóg w ostatniej chwili powstrzymał egzekucję i błogosławił Abrahamowi.

  7. Po długotrwałych poszukiwaniach starzejący się Abraham odnalazł żonę dla Izaaka. Była to Rebeka.

  8. Abraham w chwili œmierci miał 175 lat.

  9. Izaak i Rebeka mili dwoje dzieci: Ezawa i Jakuba. Bracia wciąż kłócili się między sobą. Pewnego dnia Jakub, wykorzystując naiwnoœć Ezawa, kupił od niego prawo pierworództwa za miskę soczewicy. PóŸniej, gdy ojciec był stary i œlepy, Jakub wykorzystując sprytny fortel spowodował, że to jego pobłogosławił jako pierworodnego.

  10. W obawie przed zemstą brata Jakub udał się w podróż. Pewnej nocy przyœniła mu się drabina sięgająca do nieba, po której chodzili aniołowie, a na najwyższym szczeblu oparł się Jahwe. Bóg powiedział Jakubowi, że ziemię na której leży oddaje mu we władanie jego potomstwu.

  11. Pokonując szereg przeciwnoœci, Jakub stał się mężem Lei oraz jej siostry Racheli. Obie żony konkurowały ze sobą o względy Jakuba. Lea dała mu wielu potomków, natomiast Rachela była bezpłodna. Po wielu staraniach udało się jednak Racheli urodzić syna- Józefa.

  12. Liczne konflikty spowodowały, że Jakub opuœcił dom teœcia i powrócił do Kanaanu. Tam miał dziwny sen. Œniły mu się zapasy z Bogiem, który pobłogosławił go i polecił by nosił przydomek Izrael- ten który walczył z Bogiem.

  13. Po krwawym konflikcie z okolicznymi władcami, Jakub wyruszył do miejsca, gdzie objawił mu się Bóg i zbudował tam ołtarz. Tam ukazał mu się Bóg oddając cały kraj w jego władanie. Wkrótce odwiedził swego ojca, na krótko przed jego œmiercią.

  14. Ulubionym synem Jakuba był Józef, co spowodowało nienawiœć innych jego synów. Bracia Józefa postanowili sprzedać go w niewolę, a ojcu powiedzieli, że jego syn nie żyje.

  15. Józef został sprzedany do Egiptu. Po wielu przygodach trafił do więzienia.

  16. Pewnej nocy faraon miał sen, którego nikt nie potrafił wyjaœnić. Œniły mu się siedem chudych krów pożerających krowy tłuste. Zdesperowany faraon usłyszał o Józefie i do niego zwrócił się o pomoc. Józef wyjaœnił, że Egipt czeka siedem tłustych, a potem siedem chudych lat. Faraon wdzięczny Józefowi mianował go namiestnikiem.

Chude lata nadeszły również dla Kanaanu. Jakub wysłał swoich synów z proœbą do faraona. Rozmawiał z nimi Józef, którego nie poznali. Dowiedział się, że bracia żałują swojego czynu. Dał im zboże, a przy kolejnej wizycie wystawił ich na próbę. Przekonał się, że bracia bardzo kochają ojca, więc wyznał im prawdę o sobie. Zaprosił również plemię swego ojca, aby osiedliło się w Egipcie i przeczekało głód. Jakub zmarł po spotkaniu z synem.

2- historia wyjœcia z Egiptu i wędrówki do Ziemi Obiecanej:

  1. Izraelici mieszkali w Egipcie od czasów Józefa. Nowy faraon zmuszał ich do niewolniczej pracy. Władca wydał również rozkaz zabijania wszystkich niemowląt płci męskiej.

  1. Pewna matka, nie chcąc by zabito jej dziecko, wypuœciła je w koszu do rzeki. Dziecko znalazła córka faraona, usynowiła go i nazwała Mojżesz.

  2. Po wielu latach Mojżesza dręczyły wyrzuty sumienia. Czuł związek ze swoim narodem, ale nie wiedział jak mu pomóc. Pewnego razu, broniąc Izraelity, Mojżesz zabił egipskiego dozorcę i uciekł z miasta.

  3. Znalazł się w kraju Madianitów, gdzie osiadł i założył rodzinę. W kraju tym wysłuchał wielu opowieœci o Abrahamie i Kanaanie- ziemi obiecanej.

  4. Pewnego dnia, pasąc owce, Mojżesz zobaczył krzew, który płonął, ale się nie spalał. Usłyszał głos Boga, wzywający go do wyzwolenia Izraelitów z niewoli. Bóg ujawnił mu swoje imię i dał moc czynienia cudów.

  5. W Egipcie, przy poparciu brata- Aarona, zdołał namówić Izraelitów do wyjœcia z Egiptu. Faraon nie miał zamiaru wypuszczać Żydów, więc Bóg zesłał na Egipt 9 plag. Faraon zmienił zdanie dopiero gdy Bóg zesłał œmierć na wszystkie pierworodne dzieci.

  6. Faraon wysłał poœcig za Izraelitami. Wtedy Mojżesz użył mocy danej mu przez Boga i rozkazał falom Morza Czerwonego by się rozstąpiły. Mojżesz przeszedł bez szwanku, a wojsko faraona zginęło w odmętach.

  7. Wyprawa trwała. Gdy ludzie byli głodni, Bóg zesłał im stado przepiórek oraz mannę, zastępującą im chleb. Gdy wœród ludzi zabrakło wody, Mojżesz uderzył kijem w skałę i ukazało się Ÿródło.

  8. Pewnego dnia na wędrowców napadło wędrowne plemię. Dzięki błogosławieństwu boskiemu, bitwę wygrali Izraelici pod wodzą Jozuego.

  9. Innym razem Mojżesz wspiął się na górę Synaj i rozmawiał z Bogiem, który powiedział mu, że chce zawrzeć z Izraelitami przymierze. Trzy dni póŸniej Mojżesz otrzymał od Boga szereg praw i przepisów liturgicznych. Podczas kolejnej wizyty, trwającej 40 dni, mędrzec otrzymał dwie kamienne tablice z dziesięcioma przykazaniami, opis jak zbudować Arkę Przymierza do przechowywania przykazań oraz nadał Aaronowi tytuł arcykapłana.

  10. Na skutek długiej nieobecnoœci Mojżesza ludzie myœleli, że zginął. Wpadli w panikę i z całego posiadanego złota odlali złotego cielca, do którego modlili się o ocalenie. Tylko Lewici nie brali udziału w tym szaleństwie.

  11. Gdy Mojżesz wrócił z góry wpadł w złoœć i rozbił tablice z przykazaniami oraz złotego cielca. Następnie zlecił Lewitom zabicie tysięcy zdrajców.

  12. Wtedy Mojżesz udał się ponownie na górę i prosił o przebaczenie, które otrzymał. Wkrótce pozwolił mu również zobaczyć przez chwile oblicze Boga.

  13. Wędrowcy wyciosali nowe tablice i złożyli je w arce. Zrobiono również przenoœną œwiątynię, w której trzymano arkę.

  14. Gdy ludzie zaczęli narzekać na trudy, wspominając dobre czasy niewoli, zesłano na nich trujące przepiórki.

  15. Gdy wreszcie dotarli do Kanaanu, okazało się, że jest on strzeżony przez wielkoludów. Wędrowcy wpadli w rozpacz. Mówili: „Daj Boże, byœmy poginęli i by nie wprowadził nas Pan do tej ziemi.". Postanowili wrócić do Egiptu. Zagniewany Jahwe powiedział ukarał niewdzięcznych Izraelitów. Nikt kto przekroczył 20 lat, nie miał prawa wejœć do Kanaanu- miał błąkać się po pustyni przez 40 lat i umrzeć. Natomiast młodzi, zrodzeni na pustyni, mieli ruszyć na podbój Kanaanu, pod wodzą Jozuego.

  16. Przez 40 lat wybuchło wiele konfliktów pomiędzy Izraelitami, ale Mojżeszowi udawało się zaprowadzić spokój. Po czterdziestu latach wędrówki po pustyni zmarł Aaron.

  17. Mojżesz ruszył na podbój Kanaanu. Wygrał wiele bitew i posuwał się naprzód. Podczas kolejnej rozprawy ze zdrajcami zginęło 24 tysiące grzeszników.

  18. Mojżesz na swojego następcę wyznaczył Jozuego. Aby zapobiec konfliktom, podzielił terytorium kraju pomiędzy poszczególne plemiona izraelskie. Tego samego dnia zmarł.

  19. Nowym przywódcą został Jozue. Przeprawił się przez Jordan i usłyszał głos Boga, popierający jego działania. Następnie przystąpiono do oblężenia Jerycha. Jozue zastosował nieoczekiwany sposób zdobycia miasta- trębacze izraelscy w jednym momencie zagrali na trąbach. DŸwięk ten spowodował zawalenie się murów miasta.

  20. Podbój Kanaanu trwał 7 lat. Zginęło 31 królów kananejskich i wielu ich poddanych. Cała kraina dostała się pod panowanie Izraela.

Życie, działalnoœć, męczeństwo Jezusa Chrystusa

Jezus narodził się między 8 a 4r. p.n.e., prawdopodobnie w Betlejem

Z tekstów synoptycznych moglibyœmy wnosić, że działalnoœć publiczna Jezusa trwała nie dłużej niż rok (jednak są pewne wątpliwoœci). Wpierw mieszkał w Nazareciem, w Galilei, z Maryją i Józefem. następnie przemierzał Palestynę głosząc Dobrą Nowinę, uzdrawiając chorych, wskrzeszając zmarłych, gromadząc koło siebie apostołów i uczniów. Po swym spotkaniu z Janem Chrzcicielem i cudzie w Kanie Galilejskiej Jezus udał się do Jerozolimy na œwięto Paschy. Będąc z powrotem w Galilei, rozmnożył chleby nad jeziorem, gdy zbliżała się Pascha. Tak więc jego wizyta w Betanii na szeœć dni przed Paschą nastąpiła już w następnym roku jego działalnoœci - roku jego œmierci.

Wszystkie cztery Ewangelie twierdzą zgodnie, że Jezus zmarł w dzień Przygotowania szabatu (tj. w piątek), lecz data jego œmierci (dzień miesiąca) są różne. Według synoptyków ostatnia wieczeża spożywana przez Jezusa była posiłkiem paschalnym. Mógł specjalnie przyspieszyć o 24 godziny dzień ostatniej wieczeży. Jezus został skazany na œmierć w dzień Przygotowania, oraz ukrzyżowany tego samego dnia. Ukrzyżowanie musiało nastąpić między 26 a 36r n.e. za kadencji Piłata (najprawdopodobniej 30r).

Związki frazeologiczne, np. żona Lota, miska soczewicy, ostatnia wieczerza

wyrok salomonowy - wyrok mądry i sprawiedliwy, choć o zaskakującej formule rozstrzygnięcia

ostatnia wieczerza - wieczerza paschalna,

piętno kainowe - piętno, znamię zbrodniarza, moerdercy, zabujcy brata albo rodaka

zakazany owoc - rzecz nęcąca, ale niedostępna z powodu zakazu

syn marnotrawny - nawrócony grzesznik

zasnąć snem wiecznym - umrzeć

umywać ręce - oœwiadczyć, że jest się niewinnym, zrzucić z siebie odpowiedzialnoœć za to co się stało, albo stanie

nosić na rękach (kogoœ) - uwielbiać, ubustwiać, spełniać wszystkie zachcianki (ukochanej)

co rok, to prorok - o małżeństwie, któremu co rok przychodzi na œwiat potomek

łoże Abrahama - znaleŸć się na łożu Abrahama - umrzeć, znaleŸć się w œwiecie umarłych

18 Obraz stworzenia œwiata w Biblii, mitologii greckiej. Prawdy wynikające z opisu biblijnego.

RÓŻNICE

między kosmogonią biblijną i mitologiczną

Bóg był zawsze Religia politeistyczna

Bóg jest wszechmogący Bogowie mają œciœle okreœlone zadania

Bóg stworzył człowieka na swoje podobieństwo i dał mu władzę Człowiek Prometeusza był słaby i nie miał takiej władzy jak człowiek kosmogonii biblijnej

Kosmogonia mówi o czynnoœciach Boga Kosmogonia mówi o drzewie genealogicznym bogów

PODOBIEŃSTWA

między kosmogonią biblijną i mitologiczną

1) Bóg stworzył œwiat

2) Na początku tworzona jest przyroda, następnie człowiek

3) Ziemia jest płaska, a niebo to sklepienie zawieszone nad nią

4) Ten sam pkt. wyjœcia - pustka, próżnoœć, chaos

PRAWDY WYNIKAJĄCE Z OPISU BIBLIJNEGO:

1) Jest tylko jeden Bóg. Istnieje On poza czasem, œwiat został przezeń stworzony w czasie.

2) Bóg powołuje wszystko do istnienia swoją wszechmocą, stwarza za pomocą słowa.

3) Wszystko co nas otacza pochodzi od Boga i od niego zależy.

4) Autor stwierdza, iż wszystkie ciała niebieskie są zależne od Boga, a nie są bóstwami

5) Bóg nadając nazwy dniu i nocy, niebu, morzu i ziemii uważa się za ich Stwórcę i Pana. dalej człowiek nadając nazwy zwierzętom i roœlinom zaznacza swoją władzę nad nimi.

6) Człowiek został stworzony jako ostatni, wszystko wczeœniejsze jest mu podporządkowane.

7) Człowiek ma w sobie coœ boskiego.

8) Różnicę płci ustanowił sam Bóg.

9) Rodzenie potomstwa jest uczestniczeniem w Bożym planie stwarzania œwiata.

10) Dzieła Boże nie zawierają niczego złego - są dobre.

Nawiązania literackie do motywu genezis.

?K.Iłłakiewiczówna Kain i Abel

?Wacław Oszajca O stworzeniu człowieka

?Jan Twardowski Nie Wiedzieli

?Kamieńska Drugie szczęœcie Hioba

5?Rudnicki Ofiara Izaaka

?Słonimski oraz Henryk Sienkiewicz Potop

7?Wisława Szymborska Wieża Babel

?Mark Twain Pamiętniki Adama i Ewy

Obraz potopu w Biblii i sumeryjskim eposie Gilgamesz.

*Gilgamesz - półlegendarny władca sumeryjski miasta Uruk, tytułowy bohater wielkiego eposu babilońsko - asyryjskiego z pierwszej połowy II tysiąclecia p.n.e.. Epos opiewa przygody Gilgamesza i jego przyjaciela Enkidu, składa się z 12 tablic. Odnaleziony został w 1853 r. w gruzach biblioteki króla Asurbanipala w Niniwie.

Niemal wszystkie narody znają klęskę powodzi i bardzo się jej lękają. Doœwiadczenie to dawało się szczególnie w Babilonii, gdzie rzeki Tygrys i Eufrat okazały się gwałtowne, pełne niespodzianek. Mieszkańcy tych terenów mieli własny mit o potopie. Opisany jest on w eposie Gilgamesz. Bogowie zamierzają zatopić wszystkich ludzi. Jednakże bóg Ma znalazł człowieka doœć inteligentnego, który pozwolił się pouczyć i w ten sposób się uratował. Ów pobożny Utnapisztim (lub w innych Ÿródłach Ziusudra) przeczekał czas potopu wraz ze swą rodziną na pokładzie dużego statku. Woda utrzymywała się długo ale Utnapisztim spędził tam siedem dni, a nie czterdzieœci jak w Biblii. Podobnie jak Noe wypuszczał ptaki, by się dowiedzieć, czy wody opadły.

Potop w Biblii ma nieco inny sens. Jedyny Bóg jest zarazem sprawiedliwy i miłosierny. Nie pozostaje obojętny na zło popełniane przez ludzi, toteż zło karze. Ale Bóg nie pozwala się zwyciężyć i trwa w swej woli zbawienia. Wielu ludzi doznało tragicznej œmierci, jednak pozostał pewien człowiek sprawiedliwy i dobry, Noe, który słucha nauki, posłuszny jest Bogu i ratuje ludzkoœć. Zbudował Noe arkę, do której wprowadził swoją rodzinę oraz wszystkie gatunki zwierząt i przeczekał w niej czterdziestodniowy potop. Przeczekał na niej powódŸ i uniknął œmierci.

19. Refleksja na temat ludzkiego życia w Księdze Hioba i Księdze Koheleta, nawiązania literackie.

Obie księgi powstały doœć póŸno w stosunku do pozostałych pism Starego Testamentu. Poruszają one tematy związane z problemem niezawinionego cierpienia, ludzkiego szczęœcia, doktryną odpłaty ( dobrzy nagradzani w doczesnym życiu a Ÿli karani).

Problem Hioba polega na tym iż jest on pewien swojej niewinoœci, ale nie wie czemu go spotykają tak liczne cierpienia. Jego trzej przyjaciele pocieszją go wskazując mu że musi być grzesznikiem i to wielkim. Jednak Hiob nie traci wiary i ufnoœci pokładanej w Bogu. Kiedy w końcu Hiobowi ukazuje się Bóg, Hiob wyzaje

„Dotąd cię znałem ze słyszenia,

obecnie ujrzałem cię wzrokiem,

stąd odwołuję co powiedziałem,

kajam się w prochu i popiele."

Hiob uznaje suwerennoœć Boga, choć Boże drogi są wciąż dla niego niezbadane.

Bóg nie jest księgowym, który wydziela szczęœcie i nieszczęœcie stosownie do winy człowieka.

KOHELET (KAZNODZIEJA)

Dramat człowieka, który stwierdza, że bogactwo, mądroœć, rozkosz nie dają szczęœcia.

Życie przemija, to co człowiek zdobył staje się włąsnoœcią innego po jego œmierci.

Nie neguje jednak radoœci życia bo „Również to jest darem Bożym że człowiek może jeœć i pić i dogadzać sobie przy całym swym trudzie"

Jak Hiob stwierdza, że „ człowiek nie może dojœć do sedna spraw pod słońcem"

20. Typowa treœci proroctwa biblijnego na podstawie Księgi Izajasza. Nawiązania do treœci i formy proroctwa w literaturze polskiej.

prorok = człowiek , który mówi w imieniu Jahwe, przepowiada przyszłoœć, mówi ludziom o grzechu,

treœć :

  1. zapowiada przyjœcie Mesjasza, przypomina o moralnych zobowiązaniach Izraela zawartych w Przymierzu, przypomina o karze za grzech, oraz o Bożym sądzie:

„ Co mi po mnóstwie waszych krwawych ofiar - Jestem syty całopaleń baranów i tłuszczu waszych cieląt, a krwi byków i jagniąt, i kozłów nie pragnę ... Obmyjcie się, oczyœcie się, usunńcie wasze złe uczynki sptrzed moich oczu , przestańcie Ÿle czynić ! Uczcie się dobrze czynić, przestrzegajcie prawa, brońcie pokrzywdzonego, wymierzajcie sprawiedliwoœć sieroci, wstawiajcie się za wdową ! ChodŸcie więc, a będziemy się prawować - mówi Pan ! Choć wasze grzechy będą czerwone jak szkarłąt jak œnieg zbieleją ; choć będą czerwone jak purpura, staną się białe jak wełna."

  1. przypomina że jest tylko jeden, œwięty Bóg i niema innych obok Niego. I to właœnie Bóg ocali naród z niewoli, krzyczy w Bożym imieniu aby naród zmienił swe postępowanie

  2. nawiązania : Piotr Skarga

21. Przypowieœć (parabola)

powieœć alegoryczna, przekazująca pewną naukę religijną, moralną lub ogólną. Nie istotni są w niej bohaterowie i warstwa fabularna, najważniejsza jest istota przesłania. Parabola składa się z dwóch płaszczyzn: jednoznacznego wydarzenia prawdopodobnego i przesłania wyłaniającego się zza wydarzenia. Jest to sfera interpretacyjna.

Wybrane przypowieœci:

Przypowieœć o siewcy. Ziarna rozsiewane przez siewcę padły na różne grunty. Pierwsze z nich upadło na droge, gdzie rozdziobały je ptaki. Drugie padło na skały, gdzie nie było wiele ziemi. Wzeszło, lecz nie mając korzenia, zostało wypalone przez słońce. Trzecie ziarno upadło między chwasty i tam wzeszło. Jednak chwasty wyrosły bujnie i zadusiły je. Ostatnie z ziaren upadło na żyzną glebę i wydało obfity plon.

Przypowiœć ta ma dwojakie przesłanie: 1) potoczne - jeœli ktoœ oczekuje efektów swojej pracy, powinien wykonywać ją z dokładnoœcią i rozsądkiem; 2) biblijne - ukazuje wielorakie podłoża, jakimi są serca ludzkie i jak przyjmują głoszone do nich Słowo Boże.

Przypowieœć o miłosiernym Samarytaninie. Pewien człowiek, który szedł z Jerozolimy do Jerycha, został napadnięty, obrabowany i poraniony, pozostawiony na drodze. Obojętnie minęli go, przechodzący tamtędy kapłan, a potem Lewita. Dopiero pewien Samarytanim ulitował się nad nim. Opatrzył rany i zawiózł go do gospody, a tam zostawił pod opieką gospodarza do czasu, kiedy nie wróci. Za wszystko z góry zapłacił.

Przypowieœć ta mówi o tym, że należy pomagać innym i nie patrzeć na cierpienie obojętnie. Nie wolno wyciągać wniosków o społecznoœci, kierując się przykładem postępowania jednej osoby.

22 Treœć, charakterystyczne motywy, przesłanie Księgi Objawienia œw. Jana. Nawiązania do Apokalipsy w literaturze nowożytnej. Funkcjonowanie tego motywu w kulturze

Nawiązania do apokalipsy œw Jana

1) Zygmunt Krasiński - wstęp do Nie-Boskiej Komedii - kataklizm jest tylko przejœciowym etapem ku nowemu życiu.

2) Juliusz Słowacki - Uspokojenie - dzieje polityczne narodu, który z martwych wstanie do wolnoœci

3) Jan Kasprowicz Dies irae (dzień gniewu) - wyobraŸnia poetycka Kasprowicza wypełniła zapowiadane straszliwe sceny Sądu Ostatecznego szeregiem obrazów uszczegóławiających wygląd tego, co xxxxx się „końcem œwiata".

4) Adam Mickiewicz cz. III Dziadów - widzenie ks. Piotra - apokaliptyczna stylizacja widzenia ks. Piotra.

5) Maria Pawlikowska - Jasnorzewska - Modlitwa - tematyka wojenna pisarki z okresu I i II w. œw. xxxxxx wizji apokaliptycznych.

6) Czesław Miłosz - Piosenka o końcu œwiata Rzeczy ostateczne przyjdą niespodziewanie, a poprzedzą je apokaliptyczne znaki: trzęsienie ziemii, wojny. Poeta jest przekonany, że to co niezwykłe przechodzi cicho, bez rozgłosu w zwyczajnym biegu zdarzeń.

Motywy

1) Baranek - symbol Chrystusa niewinnego i uwięzionego. Chce przez księgę żywota kierować wykonaniem wyroków Bożych.

2) Alfa i Omega - symbol Boga istniejącego bez początku i końca.

3) Księga zapieczętowana na 7 pieczęci - symbol wyroków Bożych w sprawie losów œwiata.

4) Czterej jeŸdŸcy

- na białym koniu - symbolizyje zwycięstwo Ewangelii

- na czerwonym koniu - symbolizuje wojnę

- na czarnym koniu - symbolizuje głód

- na trupio-bladym koniu - symbolizuje œmierć

5) Walka Szatana (Smoka) z Koœciołem (Niewiasta). - Niewiasta symbolizuje Koœciół, ew. M. Boską, Smok jet uosobieniem Szatana.

6) Motyw zjedzenia księgi - anioł zstępuje z nieba z otwartą książeczką. Prorok widzący całą sytuację chce to spisać na kartkach, ale głos z niega nakazuje mu zjeœć książeczkę. Jest słodka w ustach, gorzka w żołądku. Symbolizuje prawdy xxxxxxx między Bogiem a człowiekiem.

- są słodkie jak tylko mogą być słodkie słowa Pana;

- są gorzkie, gdyż najgłębsza ich treœć zawiera gorycz, xxxxxxx są trudne dla człowieka.

Treœć

CZTERECH JEDCÓW APOKALIPSY

Baranek łamie pierwszą pieczęć z poœród siemiu, którymi była zapieczętowana ks. przeznaczeń bożych. Wówczas œw Jan słyszy głos pierwszego z czterech symbolicznych zwierząt: „Przyjć". i widzi jeŸdŸca na koniu. PóŸniej w analogiczny sposób œw. Jan zobaczył kolejnych trzech jeŸdŸców. Dano im władzę nad xxxxxx częœci ziemii, by xxxxxxxxxxxx

NIEWIASTA I SMOK

Na niebie ukazuje się wielki znak - Niewiasta xxxx w słońce, z księżycem u stóp, uwieńczona w koronę z dwunastu gwiazd i xxxxxxxxx, cierpiąc bóle i męki urodzenia. Zjawia się tez smok (7 głów, barwy ognia) i przeœladuje Niewiastę, chcąc pożreć jej nowonarodzone dziecko. Niewiasta porodziła syna, który został uniesiony do Boga. Nastąpiła walka na niebie. Michał i jego aniołowie walczyli ze Smokiem i jego aniołami. Smok poniósł klęskę i został strącony na ziemię.

23 Uniwersalne treœci Billii ...............

MIŁOŒĆ

  1. Bóg kocha każdego człowieka,

  2. Oddając syna na œmierć za ludzi grzesznych,

  3. Należy kochać, miłować nieprzyjaciół.

MIŁOSIERDZIE (œciœle wiąże się z miłoœcią)

Należy dawać jałmużnę, lecz nie należy się tym przechwalać.

  1. Œwiadomoœć, że Bóg nas kocha jest podstawą wiary,

  2. Przypowieœć o Samarytaninie,

  3. Chrystus cierpiał za nas podczas drogi krzyżowej z miłoœci do ludzi.

CIERPIENIE

Każdy człowiek dŸwiga swój krzyż tzn. każdy ma swoje własne cierpienie, przez które sprawdzamy siły w miłoœci do Chrystusa i drugiego człowieka.

Cierpienie może być:

  1. oczyszczające - uwalniające z grzechu,

  2. wysługujące - ofiarowane w konkretnej intencji.

24 Przykłady różnorodnych odniesień do Bibli w literaqturze nowożytnej.

Œredniowiecze

-"Bogurodzica"

-''Kazanie Œwiętokrzyskie''

-''Kazanie GnieŸnieńskie''

-polskie przekłady psalmów:

a) ''Psałterz floriański" (XIVw.)

b) ''Psałterz puławski" (XVw.)

-tłumaczenia Pism Œwiętych w języku polskim:

"Biblia Szaroszpatacka" (XVw.)

-"Rozmyœlania przemyskie" (koniec XVw.) [obejmuje życie Matki Boskiej, młodoœć Jezusa oraz wywody Ojców Koœcioła]

-"Legenda o œwiętym Aleksym" ze zbioru "Złote Legendy"

-"rozmowa mistrza Polikarpa ze Œmiercią"

-moralitety (bohater- człowiek, dokonujący wyboru odpowiedniej linii życia, toczący wewnętrzną walkę międzysiłami dobra i zła)

-"Boska Komedia" Dante Aligiheri (dzieło złożone z 3-ech częœci:-PIEKŁO

-CZYŒCIEC

-RAJ)

-"Posłuchajcie, braci miła..."

-"Żale Matki Boskiej pod krzyżem"

-modlitwa "Anioł Pański" wprowadzona przez franciszkanów w XIIIw. obecna forma ustalona przez papieża PiusaV w XVIw.

-''Historia o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim" Mikołaj z Wilkowiecka

-"rozmowy, które miał król Salomon z Marchołem grubym a sproœnym" Jan z Koszyczek

Renesans

-"kazania sejmowe" Piotr Skarga

-"Zwierzyniec" Mikołaj Rej (wizerunki wybitnych ludzi historycznych, biblijnych(np. Salomon), legendarnych)

-"Psałterz Dawidów" Jan Kochanowski-Sonet III i IV "Do najœwiętszej panny" Mikołaj Sęp- Szarzyński

-"Żywot Józefa z pokolenia Żydowskiego" Mikołaj Rej

-"Kolęda" Jan Kochanowski (proŸba o opiekę Boga)

-"Modlitwa o deszcz" [fraszka] (wychwalanie Boga)

Barok

-"psalmodia polska" Wespazjan Kochowski (naœladuje rytmikę wersów Biblijnych)

Oœwiecenie

-"Kiedy ranne wstają zorze" Frańciszek Karpiński

-"Pieœń wieczorna" Frańciszek Karpiński

-"Bóg się rodzi" Frańciszek Karpiński

Romantyzm

-proza stylizowana na Biblię

a) "Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego" Adam Mickiewicz

b) "Annelli" (narodowa ewangelia) Juliusz Słowacki

-"Genezis z Ducha" Juliusz Słowacki (Tworzy swoją filozofię opierając się na Starym Testamencie)

-"Hymn" Juliusz Słowacki

-"Konrad Wallenrod" Adam Mickiewicz ("pieœń Wajdeloty")

-"IIIcz. Dziadów" Adam Mickiewicz (ksiądz Piotr leży krzyżem)

-"Pan Tadeusz" Adam Mickiewicz (Żegota snuje przypowieœć o szatanie)

-"DO Najœwiętszej Panny Maryji" Karol Cyprian Norwid

Pozytywizm

-"Rota" Marja Konopnicka

Młoda Polska

-"Wesele" Stanisław Wyspiański [oœwietlony dom weselny przypomina Racheli arkę Noego (akt I scena 18)]

-"Hymn œw Franciszka z Asyżu" Jan Kasprowicz

-"Œwięty Boże, œwięty Mocny..." Jan Kasprowicz

-"Salve Regina" Jan Kasprowicz

-"Dies irae" Jan Kasprowicz

-"Salome" (miłosny monolog Salome kochającej œwiętego Jana) Jan Kasprowicz

-"Z chałupy" Sonet IV Jan Kasprowicz

25 Biblia jest Ÿródłem kultury europejskiej. Najpierw:

.w sferze religijno - moralnej: przykazania dekalogu stanowią podstawę stosunków międzyludzkich niezależnie od wyznania i œwiatopoglądu;

.w sferze kulturowej: Biblia jest natchnieniem myœlicieli, artystów i pisarzy; inspiracja dla literatury, rzeŸby, malarstwa, muzyki. Jest niewyczerpanym skarbcem wzorów osobowych i postaw, wątków i motywów, frazeologii i stylistyki.

Czytając teksty literackie i starając się zrozumieć zjawiska kulturowe należy mieć na uwadze Biblię, gdyż z jednej strony

  1. ks. Biblijne zostały wyrażone językiem artystycznym; z drugiej zaœ strony

  2. język artystyczny literatury wiele zawdzięcza Biblii.

KONFLIKT WIARA - NAUKA

Nie wszyscy pamiętają o religijnym charakterze Biblii i o jej ludzkich uwarunkowaniach, tzn. o powstaniu ksiąg biblijnych w odmiennych od naszych warunkach życia i nauki, stąd głównie rodzą się liczne niepowodzenia:

  1. obraz œwiata najstarszych ks. Biblijnych był zależny od stanu nauki sprzed 3500 lat, różni się więc od naszej wizji œwiata;

  2. odmienne są drogi poznania prawdy, nie można mówić o wykluczaniu wiary (poznanie filozoficzno-religijne) i wiedzy (poznanie empiryczne), lecz o wzajemnym ich uzupełnianiu i dopełnieniu się.

  3. Ludzi nauki odczytując Biblię dosłownie, jako tekst naukowo-historyczny, nie licząc się z tym, że jest ona księgą religijną, w której trzeba uwzględnić różne rodzaje literackie