Operator_maszyn_lesnych_833[02]Z4.01

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Wymagania wstępne

Cele kształcenia

Materiał nauczania

4.1.

Szkodniki glebowe

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2.

NajwaŜniejsze szkodniki pierwotne i ich Ŝery

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3.

Najgroźniejsze szkodniki wtórne i ich Ŝerowiska

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4.

Najgroźniejsze choroby drzew leśnych

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

Sprawdzian osiągnięć

Literatura

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy z zakresu rozpoznawania

szkodliwych owadów i chorób drzew leśnych.

W poradniku znajdziesz:

–

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane,
abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

–

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki
modułowej,

–

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści,

–

wiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować

umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi
opanowanie materiału całej jednostki modułowej,

–

literaturę uzupełniającą.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie wykonywania ćwiczeń musisz przestrzegać regulaminów, przepisów

bezpieczeństwa i higieny pracy oraz instrukcji przeciwpoŜarowych, obowiązujących podczas
poszczególnych rodzajów prac.

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych w module

833[02].Z4.01

Rozpoznawanie szkodliwych

owadów

i chorób drzew le

nych

833[02].Z4.02

Wykonywanie zabiegów

zwi

zanych z ochron

lasu

833[02].Z4

Ochrona

rodowiska

nego

833[02].Z4.03

Prowadzenie prac zwi

zanych

z rekreacyjno-turystycznym

zagospodarowaniem lasu

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

posługiwać się terminologią dotyczącą środowiska leśnego,

−

rozpoznawać podstawowe cechy lasu i drzewostanów,

−

analizować zjawiska przyrodnicze w środowisku leśnym,

−

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

−

selekcjonować, porządkować i przechowywać informacje,

−

wykorzystywać wiadomości i umiejętności opanowane podczas realizacji programów
innych jednostek modułowych,

−

obsługiwać komputer,

−

współpracować w grupie,

−

oceniać jakość wykonywanej pracy.

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

rozpoznać i scharakteryzować najgroźniejsze szkodniki glebowe,

−

rozpoznać i scharakteryzować szkodniki pierwotne leśnych drzew liściastych,

−

rozpoznać i scharakteryzować szkodniki pierwotne leśnych drzew iglastych,

−

rozpoznać i scharakteryzować szkodniki wtórne leśnych drzew iglastych,

−

rozpoznać i scharakteryzować szkodniki wtórne leśnych drzew liściastych,

−

rozpoznać Ŝerowiska najgroźniejszych szkodliwych owadów leśnych Ŝerujących pod
korą,

−

rozpoznać objawy Ŝerowania szkodliwych owadów leśnych na powierzchni igieł lub liści,

−

rozpoznać i scharakteryzować najgroźniejsze choroby aparatu asymilacyjnego drzew
leśnych,

−

rozpoznać i scharakteryzować najgroźniejsze choroby siewek drzew leśnych,

−

rozpoznać i scharakteryzować najgroźniejsze choroby gałęzi i pni drzew leśnych,

−

rozpoznawać i scharakteryzować najgroźniejsze choroby korzeni drzew leśnych,

−

rozpoznawać choroby związane z przebarwieniem drewna,

−

rozpoznać typowe zgnilizny drzew leśnych.

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Szkodniki glebowe

4.1.1. Materiał nauczania

Wiadomości ogólne

Czynniki zagraŜające trwałości lasu moŜemy pogrupować na:

−

abiotyczne,

−

biotyczne,

−

antropogeniczne.
Abiotyczne czynniki zagraŜające lasom to huragany, okiść śnieŜna, szadź, przymrozki,

poŜary i powodzie.

Biotyczne zagroŜenia występujące ze strony niektórych gatunków: ssaków, owadów,

grzybów.

Antropogeniczne zagroŜenia związane z rozwojem przemysłu i motoryzacji, to głównie

emisje do atmosfery nadmiernych ilości związków siarki, azotu, fenoli, dwutlenku węgla,
a do gleby metali cięŜkich i aluminium [13, s. 15].

Wszystkie organizmy wchodzące w skład biocenoz leśnych pełnią w nich określoną rolę

i nie są obojętne dla funkcjonowania danego ekosystemu, jak i dla gospodarki leśnej. Przyjęty
ogólnie podział na organizmy poŜyteczne i szkodliwe ma charakter względny, zaleŜny od
uznania przez człowieka – uŜytkownika zasobów leśnych.

Drzewa, począwszy od siewek do dorosłych osobników, mogą być uszkadzane np. przez

grzyby chorobotwórcze, Ŝery owadów, zwierzęta łowne i gryzonie. Powodowane przez nie
uszkodzenia prowadzą do osłabienia Ŝywotności drzew i całych drzewostanów, a w skrajnych
przypadkach nawet do ich śmierci. Rozmiar i zasięg wyrządzanych przez nie szkód moŜe być
bardzo zróŜnicowany, od zjawisk o charakterze lokalnym do rozległych połaci lasu na
powierzchni wielu tysięcy hektarów.

Główne problemy ochrony lasu związane są przede wszystkim z występowaniem

szkodliwych owadów. Szkodliwe owady leśne dzielimy zwykle na tzw. szkodniki pierwotne,
które bezpośrednio atakują zdrowe drzewa oraz szkodniki wtórne, atakujące i zasiedlające
drzewa juŜ osłabione. Niektóre z nich co pewien czas pojawiają się w olbrzymich ilościach,
wyrządzając powaŜne szkody, jak np. brudnica mniszka czy kornik drukarz.

Wśród szkodników pierwotnych największe szkody wyrządzają owady, których larwy

ogryzają bądź zjadają liście (igły), stąd ich nazwa „owady liścioŜerne”. Uszkodzenie lub
zniszczenie aparatu asymilacyjnego drzew zakłóca procesy Ŝyciowe, sprzyja infekcji grzybów
chorobotwórczych oraz atakom ze strony owadów Ŝerujących pod korą, co moŜe
spowodować zamieranie drzewa.

W zaleŜności od wieku atakowanych drzew wyróŜnia się szkodliwe owady leśne szkółek,

upraw i młodników, drągowin oraz drzewostanów starszych [6, s. 10].

Ze względu na zasiedlanie róŜnych stref drzewa szkodniki dzielimy na ryzofagi –

uszkadzające korzenie, kambiofagi – Ŝerujące pod korą w kambium (łyku), ksylofagi –
Ŝ

erujące w drewnie wewnątrz pnia, foliofagi – Ŝerujące na liściach. O kombiofagach,

foliofagach  i  ryzofagach  mówimy,  Ŝe  są  to    szkodniki  fizjologiczne  ,  poniewaŜ  zakłócają
procesy  funkcjonowania  drzew,  prowadząc  często  do  ich  śmierci.  Z  kolei  ksylofagi  są
szkodnikami  technicznymi,  gdyŜ  drąŜąc  chodniki  wewnątrz  drewna,  obniŜają  jego  wartość
techniczno-uŜytkową [13, s. 15].

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Szkodniki owadzie korzeni

Od wielu lat powaŜne straty w gospodarce leśnej powodują owady Ŝerujące na systemach

korzeniowych drzew i krzewów. Czołowe miejsce w tej grupie zajmują owady z podrodziny
chrabąszczowatych,  a  wśród  nich  najbardziej  powszechne,  a  jednocześnie  najbardziej
szkodliwe  chrabąszcze:  majowy  i  kasztanowiec  oraz  gatunki  towarzyszące,  a  mianowicie
guniak  czerwczyk,  wałkarz  lipczyk,  a  takŜe  gatunki  o  mniejszym  znaczeniu,  ale  równieŜ
groźne  lokalnie:  ogrodnica  niszczylistka,  listnik  zmiennobarwny  i  jedwabik  brunatny.
Szkodniki  te,  Ŝerujące  na  systemach  korzeniowych  roślin  w  wielu  wypadkach  przyczyniają
się  do  zamierania  siewek,  sadzonek,  a  nawet  starszych  drzew.  Skutkiem  Ŝerowania  na
korzeniach  roślin  jest  pozbawienie  rośliny  organu,  który  ją  umacnia  mechanicznie  w  ziemi,
a jednocześnie  odŜywia  (pobierając  wodę  i  sole  mineralne  z  gleby),  a  efektem  końcowym
tego procesu jest często śmierć rośliny.

Uzyskanie naleŜytych efektów w ograniczaniu szkód od chrabąszczowatych zaleŜy

w duŜej mierze od stosowanych metod walki, ale równieŜ od właściwego i w odpowiednim
czasie ich zastosowania, a to z kolei – m.in. od znajomości biologii szkodnika w środowisku
leśnym [6, s. 67].

Największe szkody w szkółkach i uprawach drzew leśnych wyrządzają owady z rzędu

chrząszczy – Coleoptera, rodziny poświętnikowatych – Scarabaeidae. NaleŜą tu następujące
gatunki [7, s. 3–4] (rys. 1):

−

chrabąszcz majowy (Melolontha melolontha L.),

−

chrabąszcz kasztanowiec (Melolontha hippocastani F.),

−

wałkarz lipczyk (Polyphylla fullo L.),

−

guniak czerwczyk (Amphimallon solstitiale L.),

−

jedwabik brunatny (Serica brunna L.),

−

listnik zmiennobarwny (Anomala dubia Scop.),

−

ogrodnica niszczylistka (Phyllopertha horticola L.).
NajwaŜniejszymi

szkodnikami

erującymi

korzeniach,

równocześnie

najgroźniejszymi  szkodnikami  siewek  są  pędraki,  czyli  larwy  Ŝukowatych  i  chrabąszcza
majowego,  chrabąszcza  kasztanowca,  wałkarza  lipczyka  i  guniaka  czerwczyk.  Szkodliwość
listnika  zmiennobarwnego,  ogrodnicy  niszczylistki,  jedwabka  brunatnego  nie  została
wyraźnie  określona,  jako  Ŝe  te  gatunki  odŜywiają  się  małymi  korzonkami  traw  i  chwastów
występujących  w  szkółkach  (rys.  2).  Do  mniej  waŜnych  szkodników  korzeni  naleŜy  turkuć
podjadek, drutowce (Ŝerujące zwłaszcza na najmłodszych korzonkach) i omrzel piaskowy.

Rozpoznawanie pędraków jest moŜliwe i łatwe, dzięki charakterystycznemu

rozmieszczeniu  włosków,  szczecinek  i  kolców  na  brzusznej  stronie  ostatniego  segmentu
odwłoka, a szczególnie wokół szczeliny otworu odbytowego (rys. 3).
Otwór  odbytowy  ma  u  większości  omawianych  tu  gatunków  pędraków  kształt  poprzecznej,
czasem  łukowatej  szczeliny,  a  jedynie  u  guniaka  czerwczyka  otwór  odbytowy  ma  kształt
zbliŜony  do  trójkąta.  Pędraki  obu  gatunków  chrabąszczy  charakteryzują  się  tym,  Ŝe  dwa
równoległe rzędy krótkich mocnych kolców, ustawione prostopadle w stosunku do szczeliny
otworu  odbytowego,  sięgają  wyraźnie  poza  pole  oszczecone  pokrywające  analną  część
sternitu.  Cechą  umoŜliwiającą  odróŜnienie  pędraków  chrabąszczy  (wśród  Ŝywych  okazów)
jest  to,  Ŝe  w  przeciwieństwie  do  innych  gatunków  nie  potrafią  one  chodzić.  OdróŜnienie
gatunków  pędraków  chrabąszczy  jest  trudne  lub  wręcz  niemoŜliwe.  U  Ŝywych  osobników
moŜna

zauwaŜyć,

chrabąszcz

kasztanowiec

charakteryzuje

się

ciemniejszą,

czerwonobrunatną barwą puszki głowowej i tergitów tułowia, natomiast pędraki chrabąszcza
majowego są jaśniejsze, ciało dorosłych pędraków chrabąszczy osiąga długość do 65 mm,
a szerokość puszki głowowej do 6,5 mm [19, s. 102].

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

       Rys. 1. Postacie doskonałe Ŝukowatych [17, s. 20]        Rys. 2. Pędraki (od lewej): chrabąszcza, guniaka,
                                                                                                      listnika, ogrodnicy  i jedwabka [17, s. 18]

Rys. 3. Brzuszna strona ostatniego segmentu odwłoka pędraków

(A–F wg Subukleva z Kapuścińskiego, 1972, G – wg Gilarova, 1964): A – chrabąszcz,

B – guniak czerwczyk, C – ogrodnica niszczylistka, D – listnik zmiennobarwny,

E – jedwabek brunatny, F – wałkarz lipczyk [19, s. 101]

Chrabąszcz majowy (Melolontha melolontha L.), chrabąszcz kasztanowiec (Melolontha
hippocastani F.)

Oba gatunki są bardzo rozpowszechnione na terenie całego kraju, z tym, Ŝe chrabąszcz

majowy  najczęściej  występuje  na  południowym  zachodzie  i  zachodzie  kraju  (przewaŜnie  na
terenach  otwartych  uprawach  porolnych,  śródleśnych  i  leśnych),  natomiast  chrabąszcz
kasztanowiec – w północno-wschodniej części kraju (charakterystyczny dla okolic lesistych).
W  wielu  przypadkach  oba  gatunki  występują  jednak  na  tym  samym  terenie.  Gatunki  te  są
bardzo podobne pod względem morfologicznym, a w stadium larwy – pędraka niemoŜliwe do
rozróŜnienia.  Podobne  jest  teŜ  ich  zwalczanie  gospodarcze,  a  metody  prognozowania
i zwalczania są takie same.

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Owad doskonały chrabąszcza majowego jest długości 20–30 mm. Pokrywy i nogi są

barwy rdzawobrązowej z lekkim odcieniem Ŝółtym i delikatnie owłosione (u chrabąszcza
kasztanowca niektóre odmiany mają nogi o zabarwieniu ciemniejszym, prawie czarnym).
Samce są zazwyczaj silniej owłosione niŜ samice (rys. 4).

Rys. 4. Chrabąszcz majowy (1) a – imago,

b – larwa. Chrabąszcz kasztanowiec (2) [4, t. VII]

Cechą rozróŜniającą oba gatunki jest kształt tzw. pigidium (rys. 5) tj. części grzbietowej

ostatniego pierścienia odwłoka:
–

u chrabąszcza majowego pigidium zwęŜa się stopniowo i jest tępo zakończone,

–

u kasztanowca zwęŜa się raptownie, szyjkowato, a na samym końcu jest lekko
rozszerzone w postaci kulki.

Rys. 5. Pigidium chrabąszcza

majowego (a) i chrabąszcza kasztanowca (b) [6, s. 67]

Ubarwienie ciała chrabąszczy nie jest cechą stałą. Znane są liczne aberracje barwne

chrabąszczy oraz formy przejściowe, powstałe na skutek łączenia się obu tych gatunków.

Chrabąszcz majowy trzyma się przewaŜnie terenów otwartych, rolnych, natomiast

chrabąszcz kasztanowiec jest bardziej charakterystyczny dla okolic zalesionych.

erowanie chrabąszczy odbywa się w stadium owada doskonałego i stadium larwy –

pędraków.

Owady doskonałe dla pełnego cyklu rozwojowego prowadzą tzw. Ŝery uzupełniające, po

wyjściu z gleby gromadnie nalatują na kępy drzew. Ich intensywne Ŝerowanie odbywa się na
liściach  róŜnych  gatunków  drzew  i  krzewów  liściastych  w  lasach,  sadach  i  zadrzewieniach
przydroŜnych.  Najchętniej  Ŝerują  one  na  dębie  szypułkowym  (który  wcześnie  pokrywa  się
liśćmi).  Przysmakiem  są  równieŜ  liście  innych  gatunków  drzew,  np.  grabu,  buka,  brzozy,
kasztanowca,  jarzębu,  wierzby  (a  szczególnie  iwy),  osiki  i  niektórych  gatunków  topól  oraz
leszczyny.  Rzadziej  natomiast  Ŝerują  na  lipie,  robinii  akacjowej,  jesionie  oraz  trzmielinie,
kalinie, bzie czarnym. Chrabąszcze Ŝerują równieŜ na drzewach owocowych, a szczególnie na
liściach czereśni i śliw oraz orzecha włoskiego.  Objadane są takŜe liście winorośli i agrestu.
Drzewa  iglaste  są  omijane  przez  chrabąszcze,  z  wyjątkiem  igieł  modrzewia.  Niekiedy,
częściej przez chrabąszcza kasztanowca niŜ przez chrabąszcza majowego, ogryzane są świeŜe
pędy  i  kwiatostany  jodły,  a  takŜe  kwiatostany  świerka  i  sosny.  śerowanie  owadów
doskonałych  jest  szczególnie  rozrzutne,  gdyŜ  znaczna  część  nie  zjedzonych  liści  spada  na
ziemię. Zazwyczaj Ŝerowanie postępuje od części wierzchołkowej drzew i stopniowo przenosi
się na niŜsze partie korony.

Natomiast pędraki chrabąszczy Ŝerują wyłącznie na korzeniach oraz podziemnych

częściach róŜnych roślin. W najmłodszych stadiach (L-1) ogryzają cienkie i delikatne
korzonki, głównie traw, nie oszczędzając przy tym napotkanych korzonków młodych
sadzonek drzew i krzewów, zarówno iglastych, jak i liściastych. W miarę wzrostu pędraków

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

rośnie  apetyt  i  ogryzają  one  grubsze  korzenie  na  róŜnych  głębokościach.  Poza  korzeniami
drzew  są  korzonki  traw  (w  tym  zbóŜ),  a  takŜe  podziemne  części  roślin  uprawnych.
Preferowane  są  przede  wszystkim  korzenie  sosny  i  brzozy,  natomiast  omijane  korzenie
karagany,  dębu,  robinii  akacjowej,  trzmieliny  oraz  korzenie  roślin  uprawowych  np.  gryki,
konopi, łubinu [6, s. 68].

Chrabąszcz majowy najchętniej zasiedla gleby piaszczysto-gliniaste i piaski

drobnoziarniste o wilgotności 6–7% i temperaturze 17–20

C w sezonie wegetacyjnym.

Występuje na siedliskach borów świeŜych, mieszanych i liściastych. Unika olsów i borów
suchych.

Chrabąszcz kasztanowiec optimum ekologiczne znajduje w borach świeŜych, a takŜe

w najuboŜszych  facjach, charakteryzujących się duŜym udziałem wrzosu i w runie. Zasiedla
nie  tylko  tereny  otwarte,  ale  i  zalesione,  chętniej  bowiem  składa  jaja  pod  okapem
drzewostanu.  Jest  więc  w  Polsce  bardziej  niŜ  chrabąszcz  majowy  związany  z  biotopami
leśnymi.

Chrabąszcz majowy w Polsce występuje głównie w południowo-zachodniej i zachodniej

części  kraju  oraz  lokalnie  takŜe  w  centrum  i  na  wschodzie.  Natomiast  chrabąszcz
kasztanowiec  występuje  głównie  w  północno  –  wschodniej  i  wschodniej  części  kraju,  gdzie
ma  5-letnią  generację.  Występuje  teŜ  w  części  centralnej,  a  lokalnie  takŜe  w  poznańskim,
gdzie ma generację w zasadzie 4 – letnią [19, s. 102, 104].

W sprzyjających warunkach atmosferycznych (średnie temperatury dobowe około

16–20

C) największe nasilenie lotu chrabąszczy obserwuje się przewaŜnie w połowie maja.

Podczas ciepłej wiosny rójka jest skoncentrowana w czasie i nie trwa długo. Natomiast
podczas chłodnej i dŜdŜystej pogody rójka się przewleka i trwa niekiedy aŜ do lipca,
a pojedyncze owady chrabąszczy moŜna spotkać nawet w sierpniu. Chrabąszcz kasztanowiec
pojawia się zwykle kilka dni (około 10) wcześniej niŜ chrabąszcz majowy. U obu gatunków
samce pojawiają się wcześniej niŜ samice.

Owady Ŝerują zarówno w dzień jak i w nocy, przy czym Ŝer nocny jest zazwyczaj prawie

dwukrotnie intensywniejszy, niŜ prowadzony w dzień. Samice pobierają prawie dwa razy
więcej pokarmu niŜ samce.

Chrabąszcze wychodzą najpierw z gleby w miejscach odkrytych, a dopiero w dalszej

kolejności  z  gleb  ocienionych.  Wychodzące  z  gleby  chrabąszcze  pozostawiają  po  sobie  ślad
na powierzchni w postaci okrągłych otworów szerokości około 15 mm. Owady doskonałe po
wyjściu  z  ziemi  dopiero  wieczorem  (po  zachodzie  słońca)  nalatują  na  pobliskie  gatunki
ulistnionych drzew liściastych. Lot odbywa się wyłącznie w dni pogodne po zachodzie słońca
i  jest  tym  intensywniejszy,  im  cieplejszy  jest  wieczór.  W  dni  pochmurne  latają  przewaŜnie
samice  (takŜe  w  ciągu  dnia,  lecz  raczej  na  krótkie  odległości).  Chrabąszcz  kasztanowiec
rozpoczyna lot nieco wcześniej niŜ chrabąszcz majowy.

Chrabąszcz majowy składa jaja głównie na terenach otwartych, a więc takŜe w szkółkach

i uprawach, przy czym wybór miejsc jest tu potęgowany ciepłą pogodą. Gdy maj jest chłodny,
to znaczna część jaj moŜe być składana takŜe pod okapem drzewostanów.

Wylęg pędraków następuje po 4 – 6 tygodniach. Przebywają one wówczas wspólnie

w wierzchniej  warstwie  gleby  i  odŜywiają  się  martwymi,  drobnymi  szczątkami  roślin  oraz
najcieńszymi korzonkami róŜnych roślin zielonych. W pierwszym roku nie wyrządzają szkód
w  szkółkach  i  uprawach.  Zimują  w  głębszych  warstwach  gleby.  Zasięg  pionowej  migracji
zaleŜy od temperatur zimowych, zwykle sięga 60–80 cm. Na wiosnę po odmarznięciu gleby,
gdy  jej  temperatura  osiągnie  +7

C, pędraki wędrują ku powierzchniowej warstwie gleby

i  kontynuują  Ŝer  pobierając  pokarm  jak  poprzednio,  ze  wzrastającym  udziałem  Ŝywych
drobnych korzeni. Na przełomie czerwca i lipca następuje pierwsze linienie. Pędrak w drugim
stadium  larwalnym  odŜywia  się  korzonkami  drzewek  ogryzając  na  nich  delikatną  korę.
Szkody  powiększają  się  po  drugim  zimowaniu,  a  dokładnie  po  drugim  linieniu,  które

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

następuje późną wiosną w trzecim roku Ŝycia larwy. W tym czasie obgryzane są grubsze
korzenie, a zjadane w całości małe korzonki siewek i sadzonek (rys. 6).

Wreszcie następuje trzecie zimowanie, potem bardzo intensywny Ŝer pędraków i ostatnie

linienie,  które  ma  miejsce  na  przełomie  czerwca  i  lipca.  Bezpośrednio  po  nim  pędraki
przemieszczają  się  na  głębokość  20–50  cm  i  przepoczwarzają  w  kolebce  poczwarkowej
uformowanej  w  glebie.  Po  6  tygodniach  w  kolebkach  pojawiają  się  postacie
dorosłe chrabąszczy, które pozostają aŜ do wiosny w glebie. Przypadki wylotu
chrabąszczy  na  jesieni  są  wyjątkowe  i  wiąŜą  się  z  okresem  niezwykle  ciepłej
pogody o tej porze roku. Owady chronią się następnie do gleby i zimują.

Głównymi

czynnikami

biotycznymi

ograniczającymi

populację

chrabąszcza majowego są choroby bakteryjne i grzybowe (biała i róŜowa
muskardyna) i choroba z Lorch. Choroby te rozwijają się jednak przy wysokim
zagęszczeniu

populacji

chrabąszcza

sprzyjających

warunkach

meteorologicznych.  W  latach  rójkowych  chrabąszcze  są  zjadane  przez  szpaki,
drozdy, lelka kozodoja, pustułki, sójki i inne ptaki owadoŜerne średniej i duŜej
wielkości,  a takŜe  przez  nietoperze.  Tępicielami  pędraków  są  ryjówki,  krety,
dziki,  borsuki  i  inne  kręgowce.  PasoŜyty  pędraków  w  naszych  warunkach  są
rzadkie.

Pędraki chrabąszcza majowego podobnie jak i chrabąszcza kasztanowca są

niezwykle  groźnymi  szkodnikami  szkółek  i  upraw.  Szczególnie  duŜe  szkody
wyrządzają  w  terenach  o specyficznej  konfiguracji  krajobrazu,  gdzie  bory
sosnowe  z  domieszką  dębu  sąsiadują  z duŜymi  obszarami  wylesionymi  –
zrębami, haliznami i płazowinami. Przy masowych pojawach zagroŜone mogą
być    nie  tylko  szkółki  i  uprawy  leśne,  lecz  nawet  młodniki,  w których  Ŝer
pędraków  prowadzi  do  silnego  osłabienia  drzew  i  ich  zaatakowania  przez
szkodniki  wtórne.  śer  dorosłych  postaci  na  liściach  ma  mniejsze  znaczenie,
choć chrabąszcz moŜe okazać się takŜe liczącym się szkodnikiem młodników dębowych [19,
s. 103 – 104].
Guniak czerwczyk – Amphimallon (=Rhizotrogus solstialis L.)

Owad doskonały guniaka czerwczyka pod względem wyglądu zewnętrznego jest

podobny do chrabąszcza (rys. 7).

Jest on nieco mniejszy, o długości 14–20 mm, barwy jasno-Ŝółto-brązowej, pokryty

długimi zmierzwionymi włoskami. Na pokrywach są widoczne ciągnące się wypukłe Ŝyłki.
Czułki niewielkie, 9-członowe. Zakończenie odwłoka
zaokrąglone, u samców jest nieco dłuŜsze niŜ u samic.

Owady doskonałe Ŝerują na gatunkach drzew

liściastych  i  iglastych,  chętniej  na  iglastych.
Szczególnie  w  młodnikach  sosnowych.  Według
Retzeburga  i  innych  autorów  chrząszcze  nie  zjadają
igieł  ani  liści,  lecz  nadgryzają  wierzchołki  igieł
i wysysają je. Uszkadzane są takŜe pędy, co powoduje
ich deformację (skrzywienie). Na drzewach liściastych
ogryzane  są  przewaŜnie  pędy  świętojańskie.  Samice
poza  Ŝerowaniem  na  drzewach,  częściej  Ŝerują  na
roślinach zielonych.

Rys. 6. śer

pędraków

chrabąszczy

na korzeniach

sadzonek

[19, s. 104]

Rys. 7. Guniak czerwczyk [7, s. 9]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pędraki czerwczyka guniaka są mało wybredne i Ŝerują na prawie wszystkich

napotkanych korzeniach, a szczególnie na systemach korzeniowych młodych sadzonek sosny
i  brzozy.  Sygnalizowane  były  równieŜ  szkody  na  młodych  topolach.  Pędraki  Ŝerują  równieŜ
często na korzeniach traw i upraw zboŜowych. W uprawach mieszanych zniszczeniu ulegają
zarówno  korzenie  drzew  iglastych,  jak  i  liściastych.  Pędraki  chętnie  Ŝerują  na  soczystych
korzeniach  perzu,  nie  przepadają  natomiast  za  korzeniami  bylicy,  piołunu  i  krwawnika
[6, s. 73].

Rójka przypada na przełom czerwca i lipca. Odbywa się ona o zmierzchu, przy czym

samice przebywają w tym czasie wśród traw na otwartych powierzchniach zrębów i obrzeŜy
lasów,  a  latają  głównie  samice.  Rójka  trwa  około  2  tygodni.  Samica  składa  około  50  jaj,
z których po 1–2 tygodniach wylęgają się pędraki. Początkowo odŜywiają się one próchnicą
i  cienkimi  korzonkami  trwa.  Po  3–4  tygodniach  następuje  pierwsze  linienie,  a  po
przezimowaniu  i intensywnym  Ŝerowaniu  na  korzonkach  siewek  i  sadzonek  drugie  linienie
w lipcu.  Po drugim  przezimowaniu  następuje  krótki  okres  Ŝerowania  i  w  maju
przepoczwarczenie  w kolebce  poczwarkowej  w  glebie.  Stadium  poczwarkowe  trwa  2–4
tygodnie (rys. 8). Generacja jest więc 2-letnia, a w północno-wschodnich rejonach kraju moŜe
być  3-letnia.  Liczebność  guniaka  czerwczyka  jest  regulowana  przez  podobne  czynniki,  co
i populacje  chrabąszczy.  Skala  tolerancji  guniaka  czerwczyka  wobec  warunków
ekologicznych  jest  szeroka,  w  związku  z  czym  występuje  w  najróŜniejszych  warunkach.
Larwy  przebywają  w  sezonie  wegetacyjnym  płytko  pod  powierzchnią  gleby  i  mogą  teŜ
zimować  w  strefie  zamarzania  będąc  znacznie  odporniejsze  na  niskie  temperatury  i  zmiany
wilgotności gleby niŜ pędraki chrabąszczy [19, s. 106].

Guniak

czerwczyk

jest

groźnym

szkodnikiem szkółek i upraw leśnych.
Największe

szkody

powodują

pędraki

erujące na korzeniach róŜnych roślin, m.in.

siewek oraz sadzonek drzew, a szczególnie
w uprawach sosny pospolitej. Szczególną
Ŝ

arłocznością odznaczają się pędraki po

drugiej wylince. Najbardziej zagroŜone są
uprawy zakładane na gruntach porolnych,
gdzie

owad

ten

występuje

zazwyczaj

w największym nasileniu, przyczyniając się
w znacznym

stopniu

obumierania

sadzonek.

Natomiast owad doskonały Ŝeruje na

gatunkach  liściastych  i  iglastych,  a  szczególnie
w młodnikach  sosnowych  lub  świerkowych  na  igłach  lub  korze  młodych  pędów,  z  których
wysysa  soki.  Nie  wpływa  hamująco  na  proces  rozwoju  drzewa,  nie  ma  więc  większego
znaczenia gospodarczego.

Masowy pojaw guniaka czerwczyka moŜe powodować znaczne szkody, szczególnie

w stadium pędraka Ŝerującego na systemach korzeniowych roślin. Najbardziej naraŜone na
szkody są najmłodsze sadzonki, szczególnie siewki sosny pospolitej, które najczęściej po
Ŝ

erach pędraków giną. Natomiast starsze sadzonki o silnym systemie korzeniowym

regenerują  zniszczone  części.  Na  zranionym  miejscu  roślina  tworzy  wyciek  Ŝywicy  dla
zalania  rany.  JednakŜe  wpływa  to  na  ogólne  osłabienie  rośliny,  która  staje  się  bardziej
podatna  na  szkodniki  wtórne  atakujące  części  naziemne  roślin  (np.  smoliki),  które  mogą
przyczynić się do śmierci sadzonki.

Regeneracja jest uzaleŜniona w duŜym stopniu od rozmiarów szkód spowodowanych

przez pędraki. Przy niewielkich ranach roślina moŜe zregenerować utraconą część systemu

Rys. 8. Guniak czerwczyk – poczwarka [7, s. 9]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

korzeniowego. Przy większych uszkodzeniach funkcję zniszczonej części systemu
korzeniowego w niektórych przypadkach mogą przejąć sąsiednie, nie zniszczone części
korzenia, a przy znacznych uszkodzeniach, okaleczona roślina zamiera [6, s. 74].

Ulubionymi przez tego chrabąszcza siedliskami są zadarnione gleby piaszczyste,

południowe zbocza pagórków, tarasy rzeczne, a takŜe gleby piaszczysto – gliniaste. W Polsce
występuje  głównie  w  środkowej  i  zachodniej  części  kraju.  Jakkolwiek  szkody  wyrządzone
przez  guniaka  czerwczyka  są  mniej  dotkliwe  niŜ  wyrządzone  przez  chrabąszcze,  to  jednak
uwaŜa  się,  Ŝe  stanowią  one  nie  mniej  niŜ  35–40%  szkód  wyrządzanych  przez  pędraki
w szkółkach i uprawach w Polsce [19, s. 107].
Wałkarz lipczyk – Polyphylla fullo L.

Wałkarz lipczyk jest jednym z większych chrząszczy, naleŜących do grupy szkodników

korzeni  drzew  i  krzewów  leśnych.  Długość  ciała  wynosi  30–40  mm.  Pokrywy  są  barwy
brązowej,  nakrapiane  marmurkowymi,  białymi  plamami.  Czułki,  szczególnie  u  samców,  są
bardzo  okazałe,  składające  się  z  7  duŜych,  a  u  samic  –  z  5  małych  wygiętych  na  zewnątrz
płatów.  Całe  ciało  jest  pokryte  gęstymi  (filcowatymi),  Ŝółtymi  włoskami.  Tylnia  para  nóg
samicy  jest  bardziej  przystosowana  do  grzebania  w  glebie  niŜ  samca  i  charakteryzuje  się
owalnym rozszerzeniem (rys. 9).

Owad ten pojawia się zarówno w szkółkach, jak i uprawach leśnych,

przewaŜnie na terenach wydmowych w pobliŜu rzek i zbiorników
wodnych. Owad doskonały najchętniej Ŝeruje na igłach sosny i modrzewia,
a takŜe na liściach, np. dębu, buka, robinii akacjowej. Nie powoduje on
przy tym szkód o powaŜnym znaczeniu gospodarczym.

W przeciwieństwie do owadów doskonałych, pędraki stanowią

powaŜne  zagroŜenie.  Młode  pędraki  w  pierwszym  roku  Ŝycia  od  razu
przystępują do Ŝerowania na młodych korzonkach traw, krzewów i drzew.
W  miarę  wzrostu,  pędraki  przenoszą  się  z  Ŝerowania  na  coraz  grubsze
korzenie.  Szczególnie  chętnie  Ŝerują  na  korzeniach  młodych  sosen,
a z gatunków  liściastych  –  na  korzeniach  brzozy,  ale  nie  omijają  równieŜ
korzeni  dębu,  osiki,  rokitnika,  robinii  akacjowej.  Natomiast  unikają
korzeni  topoli,  kasztanowca,  bzu  czarnego  i głogu,  na  których  Ŝerują  tylko  w  razie  braku
poŜywienia.  Na  wydmach  piaszczystych  zniszczeniu  ulegają  równieŜ  korzenie  trwa
wydmowych, np. wydmuchrzycy piaskowej, trzcinnika, wilŜyny i innych.

Chrząszcz pojawia się w końcu czerwca, a zasadniczo w lipcu. Rójka przypada zwykle

w lipcu  –  sierpniu.  Po  wyjściu  z  ziemi  chrząszcze  nalatują  na  pojedynczo  rosnące  sosny  lub
siadają  na  drzewach  znajdujących  się  na  obrzeŜach  upraw  lub  młodników  i  pozostają  tam
w pozycji  prawie  nieruchomej.  Z  nastaniem  zmierzchu  samce  latają  między  drzewami
w poszukiwaniu  samic.  W  czasie  Ŝeru  uzupełnionego  wałkarz  lipczyk  ogryza  jednostronnie
tegoroczne igły (charakterystycznie strzępiąc ich brzegi) oraz pędy sosny.

Jedna samica składa w ziemi do 30 jaj na głębokości 15–30 cm. Umieszcza je

pojedynczo, w odległości 1–10 cm jedno od drugiego, a po ich złoŜeniu ginie nie wychodząc
juŜ na powierzchnię gleby.

Do składania jaj samice wyszukują gleby piaszczyste, lekkie i o znacznej wilgotności.

Dla rozwoju szkodnika znacznie mniej szkodliwy jest nadmiar wilgoci w glebie, aniŜeli jej
brak.

Mniej więcej po około 4 tygodniach, a więc jeszcze w lipcu lub na początku sierpnia, ze

złoŜonych  jaj  lęgną  się  małe  pędraki  (rys.  10).  Pędraki  świeŜo  wylęgłe  swoim  wyglądem
i sposobem  Ŝerowania  przypominają  pędraki  chrabąszczy  i  często  mogą  być  z  nimi  mylone.
Oba  gatunki  najłatwiej  jest  odróŜnić  na  podstawie  segmentów  analnych,  a  mianowicie:
pędraki  wałkarza  lipczyka  na  ostatnim  segmencie  po  stronie  brzusznej  mają  nieregularnie

Rys. 9. Wałkarz

lipczyk [4, t. VII]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ułoŜone szczecinki, które są jakby rozdzielone dwoma krótkimi, prawie naprzeciwległymi
rzędami kolców chitynowych, po 6–9 kolców w kaŜdym rzędzie.

W pierwszym roku Ŝycia pędraki przebywają w płytkich

warstwach  gleby,  gdzie  odŜywiają  się  młodymi  korzonkami  traw,
krzewów  i  drzew.  W  miarę  wzrostu  pędraków  i zapotrzebowania
większej  ilości  pokarmu  Ŝerują  na  coraz  to  grubszych  korzeniach.
Z biegiem  czasu  mogą  one  zniszczyć  (przegryźć)  korzenie  nawet
cienkich  drzewek  o  grubości  do  3  cm,  a  ślad  Ŝerowania  pędraków
moŜna  znaleźć  aŜ  na  głębokości  około  100  cm.  Uszkodzenia  korzeni
spowodowane przez pędraki są bardzo podobne do uszkodzeń, których
sprawcami są  gryzonie (mysz polna). RóŜni się tym, Ŝe powierzchnia
korzenia  uszkodzonego  przez  wałkarza  lipczyka  jest  nierówno
postrzępiona i brak na niej śladów zębów.

Całkowity rozwój wałkarza lipczyka (od jaja do postaci

doskonałej)  trwa  zazwyczaj  w Polsce  3  lata.  JednakŜe  przy  późno
odbywających  się  rójkach,  jak  równieŜ  wskutek  braku  pokarmu  lub
niskiej  temperatury  gleby,  w  której  pędraki  miały  niekorzystne  warunki  bytowania  rozwój
moŜe się przedłuŜyć do 4 lat [6, s. 75–76].

Wałkarz lipczyk jest gatunkiem ciepłolubnym, zasiedlającym wyłącznie gleby

piaszczyste,  a  zwłaszcza  wydmy  i  tereny  rzeczne  o  przemytych  piaskach  gruboziarnistych.
W glebach  bardziej  zwięzłych  samica  nie  jest  w  stanie  złoŜyć  odpowiednio  jaj.  Najliczniej
występuje  w  Polsce  na  Nizinie  Mazowieckiej  w  okolicy  Włocławka,  w  Puszczy
Nadnoteckiej.  Jest  bardzo  groźnym  szkodnikiem  upraw,  a  szczególnie  w  zalesieniach  na
wydmach. Szkodliwe są larwy II i III stadium, przy czym te ostatnie mogą przegryzać grube
korzenie nawet 10 – letnich sosen. W zwartych drzewostanach nie występuje [19, s. 108].
Ogrodnica niszczylistka – Phyllopertha horticola L.

Owad o licznych odmianach ubarwienia. Najczęściej jest barwy lśniącozielonkowanej,

niebieskoczarnej lub niebieskozielonej, błyszczący. Pokrywy zwykle Ŝółtobrunatnej, niekiedy
z ciemnym szwem. Strona brzuszna metalicznie zielona, niebieska lub czarna. Ciało lekko
spłaszczone, dość silnie owłosione, o wielkości około 10 mm (rys. 11).

Ogrodnica jest owadem szczególnie licznie występującym na gruntach silnie

zadarnionych  i  zachwaszczonych,  na  leśnych  polankach,  łąkach  i  pastwiskach,  a  takŜe
gruntach  porolnych,  wspólnie  z  guniakiem  czerwczykiem.  MoŜe  pojawiać  się  równieŜ  na
powierzchniach  zrębowych  i  przestrzeniach  otwartych,  a  takŜe  w  młodych  drzewostanach
sosnowych.  Chętnie  opanowuje  takŜe  nieuŜytki,  tereny  zadarnione,  silnie  nasłonecznione
i osłonięte  od  wiatru.  JeŜeli  w  pobliŜu  takich  miejsc  zakładane  są  szkółki  leśne,  ogrodnica
moŜe w nich wyrządzić znaczne szkody.

Masowy lot rozpoczyna mniej więcej w 10–12

dni po wyjściu z ziemi pierwszych chrząszczy, przy
czym najwięcej ich lata w ciepłe i słoneczne dni
(w

godzinach

–16

Rójka

ogrodnicy

niszczylistki  odbywa  się  zasadniczo  w  lipcu,  ale
pierwsze  owady  moŜna  spotkać  juŜ  w  trzeciej
dekadzie  czerwca,  a ostatnie  –  jeszcze  w  pierwszej
dekadzie  sierpnia.  Samce  ukazują  się  o  kilka  dni
wcześniej  przed  samicami.  Latają  one  przewaŜnie
nisko,  tuŜ  nad  ziemią,  nad  trawami,  na  których
chętnie  siadają.  Po  kilkugodzinnym  locie  znaczna
część  chrząszczy  wchodzi  powtórnie  do  ziemi  tak,
Ŝ

e w godzinach wieczornych nocą na powierzchni pozostają tylko nieliczne egzemplarze.

Rys. 10. Pędrak

wałkarza lipczyka

[17, s. 19]

Rys. 11. Ogrodnica niszczylistka [7, s. 9]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Samica składa jaja w ziemi na głębokości 8–15 cm. Po około 3 tygodniach ze złoŜonych

jaj  lęgną  się  pędraki,  które  początkowo  odŜywiają  się  próchnicą,  później  zaś  korzonkami
roślin. Pędrak wykluwa się w lipcu. Najintensywniejszy Ŝer pędraków jest w okresie jesieni.
Na  wiosnę  następnego  roku  przewaŜnie  nie  Ŝerują  i  przebywają  płytko  pod  powierzchnią
ziemi. W końcu marca rozpoczyna się przekształcanie w poczwarkę.

Całkowity rozwój ogrodnicy niszczylistki (od jaja do postaci doskonałej) trwa zazwyczaj

w Polsce 1 rok. Jednak jest rzeczą moŜliwą, Ŝe w misjach nie sprzyjających rozwojowi oraz
w przypadku długo trwających chłodów, a takŜe deszczy, rozwój ogrodnicy moŜe się
przedłuŜyć do dwóch lat.

Przy zagęszczaniu populacja tego szkodnika (pędraków) moŜe wyrządzać znaczne

szkody w szkółkach i odnowieniach.

Pędraki ogrodnicy Ŝywią się korzonkami róŜnych roślin, a przede wszystkim traw, Ŝerują

równieŜ na korzeniach roślin iglastych i liściastych, np. sosny, świerka, modrzewia, a takŜe
w plantacjach topolowych oraz uprawach rolnych, np. róŜnych zbóŜ, a takŜe na roślinach
bulwiastych.

Owad doskonały chętnie ogryza i szkieletyzuje liście, np. dębu, wierzby, a szczególnie

osiki, maliny, jeŜyny, szakłaka, róŜ, nad morzem takŜe rokitnika, a w sadach – kwiaty
i związki owoców.

W większości wypadków, przy niewielkim zagęszczeniu populacji, uszkodzenia

spowodowane przez ogrodnicę na sadzonkach mogą być przez rośliny zaleczone, np. przez
zalewanie ich Ŝywicą, a nawet mogą się pojawiać nowe korzonki w bliskości miejsc
uszkodzonych.

Uszkodzenia aparatu asymilacyjnego przez owady doskonałe ogrodnicy roślina

najczęściej regeneruje. śer owadów doskonałych na ulistnieniu drzew i krzewów w leśnictwie
nie ma większego znaczenia gospodarczego [6, s. 77–78].

Gatunek występuje na terenie prawie całego kraju, najliczniej w części północnej

zasiedlając gleby silnie zadarnione i zachwaszczone.
Listnik zmiennobarwny – Anomala dubia Scop.

Owad doskonały ma długość 12–15 mm, ciało kulisto-wypukłe, słabo owłosione.

Ubarwienie ciał dość zmienne. Cały chrząszcz moŜe być metalicznie zielony lub niebieski,
nierzadko, zdarzają się teŜ okazy o pokrywach jasnych, brunatnawych z zielonym lub
spiŜowym, metalicznym połyskiem. Czułki czerwonoŜółte z ciemnymi buławkami (rys. 12).

Szkodnik ten pojawia się na liściach róŜnych gatunków

drzew  i  krzewów  liściastych,  zwłaszcza  na  wierzbach,
brzozach,  robiniach  akacjowych,  a  takŜe  na  winoroślach.
Przypuszczalnie  chrząszcze  Ŝerują  takŜe  na  sośnie
pospolitej, ogryzając igły z jednej lub z obu jej stron.

Pędraki Ŝerują przewaŜnie na korzeniach traw

i róŜnych gatunkach siewek i sadzonek.

Chrząszcz pojawia się w czerwcu lub na początku

lipca,  a  pojedyncze  okazy  moŜna  jeszcze  spotkać  nawet
w sierpniu.  Lot  owadów  doskonałych  odbywa  się  podczas
ciepłych,  słonecznych  dni,  w  czasie  których  następuje
kopulacja,  po  której  samice  przystępują  do  składania  jaj.
Najczęściej  składają  je  w  porośniętej  glebie  tuŜ  pod
powierzchnią.

Po około 3–4 tygodniach od złoŜenia jaj, tj. pod koniec lipca, lęgną się z nich pierwsze

pędraki. Cechą odróŜniającą pędraki listnika od innych gatunków pędraków jest układ
zesklerotyzowanych włosków na segmencie końcowym, analnym. Są to dwa równoległe
rzędy kolców krzyŜujących się wśród otaczających je szczecinek.

Rys. 12. Listnik zmiennobarwny

[7, s. 9]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pędraki Ŝerują na drobnych korzonkach traw, siewek, a takŜe sadzonek drzew leśnych.

Znacznie wyŜsze zagęszczenie populacji szkodnika spotyka się zazwyczaj na obrzeŜach lasu,
na gruntach porolnych i nieuŜytkach przeznaczonych do zalesień oraz w uprawach
wymagających wykonania w nich poprawek i uzupełnień.

Poczwarka jest zbliŜona wielkością do wielkości owada doskonałego, barwy lekko

ółtawej. Znajduje się ona w glebie na głębokości około 20 cm.

Przebieg biologii listnika jest bardzo zbliŜony do biologii ogrodnicy.
Całkowity rozwój listnika zmiennobarwnego (od jaja do postaci doskonałej) trwa

w Polsce zazwyczaj 1 rok.

Pędraki listnika przyczyniają się do powstawania szkód, zwłaszcza w szkółkach

i uprawach 1 – rocznych, w postaci płatowego zamierania gatunków iglastych i liściastych
(np. sosny, świerka, brzozy) na powierzchniach.

Listnik nie wykazuje wyraźnych tendencji do występowania w większych ilościach. Jako

szkodnik pojawia się od jedynie lokalnie i stanowi pewne zagroŜenie w leśnictwie, a takŜe
w rolnictwie i sadownictwie, kiedy zjawia się w gniazdach o wysokim zagęszczeniu
populacji.

Oceny stopnia zagroŜenia terenów leśnych bezpośrednio przez listnika nie są

prowadzone. Jedynie w czasie badań zapędraczenia gleby dla podstawowych szkodników
„glebowych”, np. chrabąszczy, guniaka czerwczyka, zbiera się równieŜ pędraki listnika
i innych gatunków z rodziny Ŝukowatych [6, s. 78–79].
Jedwabek brunatny – Serica brunnea L.

Chrząszcz jest długości 8–10 mm, barwy jasno-brązowo-czerwonej. Ciało kształtu

jajowatego, silnie sklepione, owłosione. Głowa wypukła. Czułki 9-członowe, przy czym
u samców są one prawie 2-krotnie większe niŜ u samic (rys. 13).

Chrząszcze Ŝerują na liściach róŜnych gatunków

roślin,  przede  wszystkim  liściastych.  Przygodnie
spotykane są i na gatunkach iglastych. Owady doskonałe
przypuszczalnie  nie  Ŝerują  na  liściach,  lecz  nadgryzając
je  zlizują  sok  wypływający  z uszkodzonych  liści.
Pędraki  Ŝerują  na  korzeniach  prawie  wszystkich
napotykanych  gatunków  roślin  i  to  zarówno  siewek,
sadzonek, jak i starszych drzew.

Lot chrząszczy zasadniczo rozpoczyna się w lipcu

i trwa  prawie  do  trzeciej  dekady  sierpnia.  Wylęg  i  lot
odbywają  się  w  nocy.  W  czasie  dnia  większość
chrząszczy  przebywa  w ziemi,  a  rozpoczęcie  lotu
następuje  o  zmierzchu  w  pobliŜu  miejsc  wylęgu.  Owady  doskonałe  trzymają  się  zwykle
powierzchni  odkrytych  z  trawiastą  roślinnością.  Kopulacja  odbywa  się  na  roślinności
przyziemnej, najczęściej na pojedynczych, wysokich trawach.

Po kopulacji samica składa kilkakrotnie jaja w glebie, kupkami po około 10 sztuk wśród

korzeni traw i innych roślin. Jaja są barwy białej, kształtu owalnego, o wymiarach
1,6x2,0 mm. Stadium embrionalne trwa około 3 tygodnie.

Pędraki jedwabka są barwy mleka z Ŝółtobrunatn głową. W późniejszych stadiach

rozwojowych biel ciała uzyskuje Ŝółtawy odcień. Cechą odróŜniającą pędraki jedwabka od
innych pędraków jest charakterystyczne ułoŜenie zesklerotyzowanych włosków na ostatnim
segmencie analnym, na którym twarzą regularny łuk wśród licznych szczecinek.

erują wśród korzeni na głębokości nie przekraczającej 15–20 cm. Często występują

licznie na łąkach i polankach, lukach śródleśnych, w sadach oraz parkach i alejach. Odgryzają
one końcowe, cienkie części korzonków, a na grubszych korzonkach ogryzają korę. Pędraki
Ŝ

erują do późnej jesieni. W okresie tym moŜna znaleźć pędraki w róŜnych stadiach. Zimują

Rys. 13. Jedwabek brunatny [7, s. 9]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

w glebie na głębokości 30–40 cm. Wiosną po przezimowaniu przystępują do dalszego
intensywnego Ŝerowania, wskutek czego gwałtownie powiększają wymiary ciała.

Przed przepoczwarczeniem pędraki zaprzestają Ŝerowania, a ciało ich przybiera Ŝółte

ubarwienie. Przepoczwarczenie odbywa się płytko pod pokrywą darni, pomiędzy korzeniami
drzew.

Pierwsze poczwarki spotyka się juŜ w końcu maja. Poczwarka jest barwy Ŝółtawej

i znajduje się płytko pod powierzchnią ziemi. Całkowity rozwój jedwabka brunatnego (od jaja
do postaci doskonałej) trwa zazwyczaj w Polsce 1 rok. JednakŜe w zaleŜności od miejsca
występowania i układu warunków atmosferycznych moŜe być generacja 2-letnia, a nawet
3-letnia (szczególnie na północy Europy).

Jedwabek brunatny jest typowym szkodnikiem upraw. Przy duŜym zagęszczeniu

populacji pędraków jedwabka w jednym miejscu dochodzi do płatowego występowania szkód
i zniszczenia wszystkich rosnących w pobliŜu siewek i sadzonek.

Dogodne warunki rozwoju znajduje równieŜ w szkółkach lub w ich pobliŜu, szczególnie

na powierzchniach porośniętych trawą [6, s. 79–80].
Turkuć podjadek – Gryllotalpa gryllotalpa L (=vulgaris L)

Owad o krótkich i miękkich skrzydełkach przednich oraz szerokich, przejrzystych

skrzydełkach tylnych, wystających poza koniec odwłoka opatrzonego dwoma szczeciniastymi
wyrostkami podobnymi do roŜków (rys. 14). Ciało aksamitne. Omszone, silnie zbudowane,
barwy brunatnej. Postać doskonała osiąga długość 35–50 mm. Mała głowa zaopatrzona jest w
aparat gryzący, przednie odnóŜa z szerokimi goleniami dobrze przystosowanymi do grzebania
chodników w ziemi [15, s. 170].

Roi się w czerwcu, w godzinach nocnych. Samce przywabiają

wówczas  samicę  fletowatymi  dźwiękami.  Samice  po  rójce  budują
w glebie  na  głębokości  10–20  cm  gniazdo  o średnicy  do  10  cm.  Tam
składają  od  250  do  600  jaj.  Wylęg  larw  następuje  po  2–3  tygodniach.
Początkowo  przebywają  one  w  gnieździe,  następnie  rozchodzą  się
w róŜne  strony,  wygrzebują  korytarze  biegnące  tuŜ  pod  powierzchnią
gleby.  W  tym  samym  roku  przechodzą  trzy  linienia  i  zimują  w  glebie.
Na wiosnę linieją jeszcze dwa razy i osiągają dojrzałość, larwy i postacie
dorosłe  turkucia  odŜywiają  się  róŜnorodnym  pokarmem,  który
wyszukują  w  glebie.  Na  pokarm  turkucia  składają  się  więc  zarówno
drobne  bezkręgowce  glebowe,  jak  i  korzonki  roślin.  Główne  szkody
polegają  na  ryciu  chodników  pod  powierzchnia  gleby  (na  powierzchni
widoczne  jest  często  wałeczkowate  wzniesienie  biegnące  nad  chodnikiem)  i  przegryzanie
znajdujących  się  tam  podziemnych  części  drzewek,  co  prowadzi  do  wywracania  się
i więdnięcia siewek i małych sadzonek [19, s. 109].

Kopiąc chodnik owad nie tylko podgryza napotkane korzenie, ale takŜe mechanicznie

podrywa rośliny, w wyniku czego następuje ich więdnięcie, a następnie zamieranie. Turkuć
podjadek jest owadem coraz rzadszym na terenie naszego kraju i dlatego lokalnie moŜe
wyrządzać pewne szkody w szkółkach i (rzadziej) w uprawach jednorocznych [15, s. 171].

Określanie zagroŜenia przez szkodniki glebowe

Kontrole stopnia zagroŜenia lasu przez pędraki chrabąszcza majowego i kasztanowca

guniaka czerwczyka, wałkarza lipczyka i innych szkodników korzeni drzew i krzewów
leśnych przeprowadza się w celu ustalenia liczby, rodzaju i wieku szkodników Ŝerujących na
korzeniach, lat rójek chrabąszczy i innych gatunków, obszarów stałych pędraczysk oraz
zaplanowania odpowiednich zabiegów ochronnych.

Rys. 14. Turkuć

podjadek

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Na podstawie wieloletnich doświadczeń przyjęto orientacyjne liczby krytyczne pędraków

oraz poczwarek i chrząszczy w zaleŜności od typu siedliskowego lasu (tabela 1). Są to liczby,
wskazujące na konieczność podjęcia odpowiednich zabiegów ochronnych w celu
niedopuszczenia do zniszczenia uprawy przez szkodniki korzeni. Dla gruntów porolnych
przyjęto równieŜ orientacyjne typy siedlisk w zaleŜności od klas gleby: dla klasy VI – Bśw, –
dla klasy V – BM i Lm, dla klasy IV i wyŜszych – siedliska lasowe [7, s. 7].

Tabela 1 Orientacyjne liczby krytyczne szkodników korzeni w szkółkach i uprawach leśnych, wskazujące na

konieczność ograniczania liczebności ich populacji [7, s. 7]

Liczba pędraków, gąsienic i larw na 0,5 m

powierzchni kontrolnej

Chrabąszcz majowy i kasztanowiec

Guniak

czerwczyk

Wałkarz lipczyk

Pędrak

Jedwabek,

listnik,

ogrodnica

rolnice

koziółkowate

Lp.

Rodzaj

powierzchni i

typ

siedliskowy

lasu

roczny

letni

Poczwarki,

chrząszcze

roczny

letni

roczny

letni

Pędrak1-

roczny

gąsienice

larwy

Powierzchnie przeznaczone pod szkółki i szkółki w produkcji

Powierzchnie przeznaczone pod uprawy

Siedliska

borów i

lasów

mieszanych

(BM, LM)

Siedliska

borów

wieŜych

(Bśw)

Siedliska

borów

suchych (Bs)

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie czynniki zaliczamy do biotycznych zagroŜeń lasu?

Jaki jest podział szkodników owadzich ze względu na zasiedlanie róŜnych stref drewna?

Jakie są cechy charakterystyczne pędraków szkodników glebowych?

Jakie cechy morfologiczne odróŜniają chrabąszcza majowego od chrabąszcza
kasztanowca?

Jaka jest biologia chrabąszcza majowego?

Jakie są cechy charakterystyczne guniaka czerwczyka?

Dla jakich gatunków drzew wałkarz lipczyk stanowi największe zagroŜenie?

Jakie są cechy rozwojowe pędraków wałkarza lipczyka?

Jakie są stadia morfologiczne i występowanie ogrodnicy niszczylistki?

10.

Jakie jest znaczenie gospodarcze listnika zmiennobarwnego?

11.

Jakie są główne cechy morfologiczne turkucia podjadka?

12.

Co wskazują liczby krytyczne pędraków oraz poczwarek i chrząszczy?

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rozpoznaj i scharakteryzuj przedstawionego na rysunku

chrząszcza.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy wykonywaniu
ć

wiczenia,

rozpoznać przedstawionego na rysunku owada,

określić główne cechy morfologiczne owada,

wskazać cechy charakterystyczne owada doskonałego,

określić wpływ temperatury i pogody na terminy rójki,

określić Ŝery owada doskonałego,

wskazać tereny występowania w Polsce,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlas owadów lub gablota z owadami,

−

lupa,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj przedstawione na rysunku pędraki i scharakteryzuj ich stadia rozwojowe oraz

ery.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać

informacje,

które

będą

pomocne

przy

wykonywaniu ćwiczenia,

rozpoznać przedstawione na rysunku pędraki,

określić wiek pędraków,

podać cechy charakterystyczne pędraków,

określić terminy kolejnych linień,

określić rodzaj pokarmu i szkodliwość Ŝerów,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlas owadów,

−

lupa,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Rysunek do ćwiczenia 1

[7, s. 9]

Rysunek do ćwiczenia 2

[16, s. 19]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Rozpoznaj przedstawionego na rysunku owada i określ rodzaj szkodliwości Ŝerów.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy wykonywaniu
ć

wiczenia,

rozpoznać przedstawionego na rysunku owada,

określić główne cechy morfologiczne,

określić szkodliwość Ŝerów owadów doskonałych,

określić szkodliwość Ŝerów pędraków,

wskazać tereny występowania w Polsce,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlas owadów,

−

lupa,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 4

Wymień inne szkodniki glebowe, które poznałeś i określ ich cechy morfologiczne oraz

szkodliwość.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy wykonywaniu ćwiczenia,

wymienić gatunki innych znanych Ci szkodników glebowych,

wskazać cechy charakterystyczne tych owadów,

określić szkodliwość Ŝerów owadów doskonałych,

określić szkodliwość Ŝerów pędraków,

wskazać tereny występowania w Polsce,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

gablota z owadami,

−

lupa,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Rysunek do ćwiczenia 3

[4, t. VII]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 5

Wyjaśnij sposób określania stopnia zagroŜenia lasu przez szkodniki glebowe.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy wykonywaniu ćwiczenia,

wymienić gatunki owadów dla których przeprowadza się kontrolę zagroŜenia przez
pędraki,

określić cel kontroli stopnia zagroŜenia przez pędraki,

zdefiniować pojęcie liczba krytycznych pędraków, poczwarek i chrząszczy,

wymienić przykłady liczb krytycznych w zaleŜności od typu siedliskowego lasu,

wskazać cel podejmowanych działań w wyniku przekroczenia liczb krytycznych,

dokonać oceny poprawności wykonania ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wymienić czynniki stanowiące biotyczne zagroŜenia lasu ?

dokonać podziału szkodników owadzich ze względu na zasiedlenie
róŜnych stref drzewa?

wymienić cechy charakterystyczne pędraków szkodników glebowych?

określić róŜnice morfologiczne między chrabąszczem majowym
a chrabąszczem kasztanowcem?

określić biologię chrabąszcza majowego?

wymienić cechy charakterystyczne guniaka czerwczyka?

wskazać gatunki drzew najbardziej podatne na zagroŜenia ze strony
wałkarza lipczyka?

określić stadia rozwojowe wałkarza lipczyka?

wskazać cechy morfologiczne i występowanie ogrodnicy niszczylistki?

10)

wyjaśnić znaczenie gospodarcze listnika zmiennobarwnego?

11)

opisać cechy morfologiczne turkucia podjadka?

12)

wyjaśnić co wskazują liczby krytyczne pędraków oraz poczwarek
i chrząszczy?

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. NajwaŜniejsze szkodniki pierwotne i ich Ŝery

4.2.1. Materiał nauczania

Szkodniki pierwotne to grupa organizmów (głównie owadów), która zasiedla i uszkadza

na ogół zdrowe drzewa. Są to głównie foliofagi redukujące aparat asymilacyjny, Ŝerujące na
liściach w koronach drzew oraz ryzofagi, Ŝerujące na systemie korzeniowym. Groźne dla
drzew są głównie larwy tych owadów, które odŜywiają się liśćmi (igłami) bądź korzonkami.

Do najgroźniejszych szkodników pierwotnych drzew iglastych naleŜą: brudnica mniszka,

strzygonia choinówka, barczatka sosnówka, poproch cetyniak, boreczniki, niektóre
miernikowce i zwójki oraz zasnuje [13, s. 16].

W drzewostanach liściastych Ŝery owadów nie są tak groźne w skutkach jak

w drzewostanach iglastych, ze względu na duŜą zdolność regeneracji drzew i moŜliwość ich
powtórnego zazielenienia się w tym samym roku.

Znaczną rolę w degradacji drzew liściastych odgrywają owady naleŜące do rzędu

łuskoskrzydłych  z  rodzin  brudnicowatych,  miernikowcowatych,  zwójkowatych.  Są  to:
brudnica  nieparka,  szczotecznica  szarawka,  kuprówka  rudnica,  białka  wierzbówka,  zwójka
zieloneczka  oraz  piędziki  –  piędzik  przedzimek,  pędzik  siewierak.  Są  to  szkodniki  o  duŜym
znaczeniu gospodarczym w lasach liściastych, w gospodarce sadowniczej, w zadrzewieniach
parkowych i przydroŜnych.

Szkodniki pierwotne leśnych drzew iglastych i ich Ŝery
Brudnica mniszka – Lymantria monacha L.

Jest motylem o rozpiętości skrzydeł 45–55 mm i długości ciała 15–20 mm. Skrzydła,

głowa i tułów są białawe z poprzecznie zygzakowatymi czarnymi plamkami. Tylne skrzydła
są  brunatnoszare.  Samica  ma  czułki  nitkowate,  a  samiec  –  grzebykowate.  Osobniki  obydwu
płci  wykazują  znaczną  zmienność  ubarwienia.  Niekiedy  pojawiają  się  motyle  ciemno
ubarwione.  Wyrośnięte  gąsienice  mają  na  bokach  ciała  po  2  rzędy  widocznych  brodawek,
z których  wyrastają  pęki  długich  włosków.  Przez  całą  długość  ciała  biegnie  jasna  linia.
Na trzecim, siódmym i ósmym segmencie znajdują się jasne plamy. WzdłuŜ grzbietu biegnie
czarny  pas  zaczynający  się  sercowatym  rozszerzeniem  na  drugim  pierścieniu.  Wyrośnięta
gąsienica osiąga długość około 5 cm (rys. 15).

Rójka odbywa się od połowy lipca do

końca sierpnia. W północnych rejonach kraju
motyle pojawiają się zwykle 2 tygodnie
później niŜ w części południowej. Lot
odbywa

się

w porze

nocnej.

Motyle,

zwłaszcza samce, chętnie zlatują do światła.
CięŜsze samice mają lot krótki, ocięŜały.

Silny wiatr wiejący podczas rójki moŜe

znieść  duŜe  ilości  motyli  na  znaczne
odległości.  W  dzień  motyle  siedzą  na
strzałkach  drzew  z  daszkowato  ułoŜonymi  skrzydłami.  W drzewostanach  niskich  większość
motyli przebywa w części odziomkowej drzew, tj. do wysokości około 2 m. w drzewostanach
wysokich motyle występują na róŜnych wysokościach.

Samice składają jaja wysuwanym z odwłoka pokładełkiem pod płytki kory na strzałkach

drzew  lub  pomiędzy  porostami.  Jaja  brudnicy  mniszki  są  okrągłe,  z  lekkim  spłaszczeniem
pośrodku,  średnicy  około  1  mm.  Początkowo  są  one  barwy  ciemnoróŜowej,  a  po  około
3  tygodniach  stają  się  szarobrunatne  z  jasnymi  plamkami.  Zimuje  gąsienica  w  osłonce
jajowej.

Rys. 15. Brudnica mniszka (a – samica, b – samiec,

c – larwa) [4, t. XLII]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zwykle na przełomie kwietnia i maja gąsienice opuszczają osłonki jajowe i pozostają

w gromadzie,  tworząc  tzw.  lusterko.  Po  kilku  dniach  wędrują  po  pniu  drzewa  w  korony.
Pierwszy  Ŝer  odbywają  małe  gąsienice  na  igłach,  niekiedy  na  męskich  kwiatostanach.
W miarę wzrostu gąsienice zaczynają wygryzać miękisz na starszych igłach, a Ŝer ich staje się
coraz bardziej rozrzutny. Zjadają przewaŜnie tylko dolne części igieł i liści, podczas gdy ich
wierzchołki  spadają  na  ziemię  (rys.  16).  Przepoczwarczenie  następuje  zwykle  w  okółkach
gałęzi  lub  w szparach  kory.  Po  trzech  tygodniach  wylęgają  się  motyle.  Generacja  jest
jednoroczna [12, s. 388–389].

Gąsienice,

poza

uszkodzeniem

igliwia,

uszkadzają równieŜ pączki i tegoroczne pędy.
Utrudnia

w duŜym

stopniu

regenerację

uszkodzonych  drzew,  a  w  wielu  wypadkach
przyczynia  się  do  zamierania  drzewostanów  na
znacznych  powierzchniach.  Zniszczenie  aparatu
asymilacyjnego  i  późniejsza  jego  regeneracja
powodują

straty

przyroście

miąŜszości,

wysokości i pierśnicy drzew, których przyrost jest
zahamowany na ogół do czasu całkowitego
zregenerowania

aparatu

asymilacyjnego.

Drzewostany osłabione Ŝerem brudnicy mniszki
najczęściej są atakowane przez szkodniki wtórne,
które

mogą

całkowicie

zniszczyć.

W drzewostanach

uszkodzonych

w stopniu

silnym przez szkodniki liścioŜerne wydziela się
prawie 5-krotnie więcej drzew posuszowych, niŜ
w drzewostanach nie uszkodzonych.

DuŜy wpływ na regenerację igliwia mają czynniki abiotyczne (opady atmosferyczne

i temperatura  powietrza)  szczególnie  w  pierwszych  miesiącach  po  Ŝerach  szkodnika  oraz
w okresie najbliŜszej jesieni i zimy. Przywrócenie stanu pierwotnego aparatu asymilacyjnego
zaleŜy  równieŜ  od  stopnia  uszkodzenia  koron,  ich  wielkości  oraz  stanowiska  biosocjalnego
drzew  w  drzewostanie.  U  gatunków  iglastych  najszybciej  przebiega  regeneracja  igliwia
u modrzewia. Drzewa te po utracie aparatu asymilacyjnego mogą jeszcze w tym samym roku,
w  którym  wystąpiły  szkody,  pokryć  się  nowym  igliwiem.  Sosna  ma  równieŜ  znaczne
zdolności  regeneracji  igliwia.  Wynika  to  z  mniej  szkodliwego  sposobu  Ŝerowania  gąsienic.
Nawet  przy  silnych  Ŝerach  część  nie  zjedzonych  igieł  sosnowych  pozostaje  w  pochewkach
z których mogą wyrosnąć płaskie, krótkie i sierpowato powyginane igły, względnie rozwinąć
się niewielkie pędy pochówkowe. JeŜeli w następnym sezonie wegetacyjnym ze szczytowych
pączków  wyrosną  nowe  pędy  i  pojawi  się  w  nich  igliwie,  to  moŜemy  mieć  pewność,  Ŝe
drzewostan  będzie  uratowany.  Brudnica  mniszka  jest  najgroźniejsza  w  drzewostanach
ś

wierkowych i jodłowych. Świerk i jodła uszkodzone w stopniu silnym zawsze zamierają,

a uszkodzone w stopniu średnim próbują przez kilka lat odtworzyć zniszczony aparat
asymilacyjny, jednakŜe w efekcie końcowym najczęściej zamierają.

Szkodnik ten występuje przewaŜnie na obszarach nizinnych, jakkolwiek znane były

wypadki wyrządzania przez niego większych szkód i w górach [6, s. 90–91]
Strzygonia choinówka – Panolis flammea Schiff.

Jest to motyl o rozpiętości skrzydeł 30–35 mm. Przednie skrzydła są barwy ceglastej

z dwiema charakterystycznymi białawymi plamkami, z których mniejsza ma zarys okrągły,
a większa – nerkowaty (rys. 17). Ciało jest krępe, silnie owłosione, oczy otoczone są szlarą
jak u sów. W czasie spoczynku motyle składają skrzydła daszkowato.

Rys. 16. Przerzedzenie korony na skutek

erowania gąsienic brudnicy mniszki (górna
połowa igieł odgryziona, spada na ziemię,

potem gąsienice zjadają równieŜ kikut igieł)

[2, s. 89]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Małe gąsienice brudnozielone z jaśniejszą nieco

głową poruszają się początkowo jak miernikowce, na
skutek niedorozwoju pierwszych par odnóŜy.
W następnych stadiach rozwojowych gąsienic na ich
ciele zaznaczają się wyraźne pasy podłuŜne.
Ś

rodkiem grzbietu biegnie biały pasek, a po obu

bokach dwa białe paski. Nad linią odnóŜy widoczny
jest Ŝółty pasek na zielonym tle ciała. Głowa jest
lśniąca, jasnobrunatna [12, s. 385].

Strzygonia choinówka Ŝeruje przede wszystkim

na  sośnie  zwyczajnej,  jedynie  przy  masowym
pojawie,  szczególnie  gdy  ograniczona  jest  baza
pokarmowa,  gąsienice  Ŝerują  i  na  innych  gatunkach
sosen:  m.in.  na  sośnie  wejmutce,  sośnie  czarnej,  sośnie  górskiej.  Wg  literatury  gąsienice
strzygoni  obserwowano  takŜe  na  jałowcu,  jodle,  daglezji,  modrzewiu,  świerku  oraz  brzozie,
dębie, klonie, lipie, osice, wierzbie.

Pojaw motyli zaczyna się w pierwszych dniach kwietnia. Motyle wylęgają się najczęściej

w godzinach przedpołudniowych z krótkimi, zmarszczonymi skrzydłami. Rozprostowywanie
zmarszczonych  skrzydeł  odbywa  się  przez  wpompowywanie  do  nich  krwi.  Po  zakończeniu
tych czynności część wylęgłych motyli wzbija się w korony drzew, a część pozostaje np. na
pniach  drzew  do  godzin  przedwieczornych.  Po  zachodzie  słońca  strzygonia  budzi  się  do
aktywnego  Ŝycia  nocnego.  Kiedy  staje  się  coraz  ciemniej  –  rójka  słabnie,  a  z  nastaniem
ciemności  prawie  zanika.  Obecność  motyli  ssących  soki  na  kwitnących  baziach  wierzby
(szczególnie  wierzby  iwie),  klonach  nawet  jabłoniach  potwierdza  tezę  o  pobieraniu
poŜywienia  przez  motyle.  Po  zapłodnieniu  samica  przystępuje  do  składania  jaj,  które  składa
przewaŜnie  w  drzewostanach  średnich  klas  wieku.  Drzewa  rosnące  na  brzegach  luk,  przy
liniach  oddziałowych  i  drogach  leśnych  są  zazwyczaj  silnie  obłoŜone  niŜ  drzewa  rosnące
w zwarciu. Motyle Ŝyją średnio do 4 tygodni.

Rozwój jaja zaleŜnie od pogody trwa 2 – 4 tygodnie. Szkodnik w stadium jaja jest bardzo

odporny na czynniki abiotyczne.

Młode gąsienice wygryzają się z jaj najczęściej w końcu kwietnia

i początku maja. Pierwszy ich pokarm stanowi często osłonka jajowa.
Następnie  wędrują  ku  pączkom,  do  których  wgryzają  się  i  wyjadają
młode igły i korę przyszłego pędu. Młode gąsienice unikają Ŝerowania
na  ubiegłorocznych  igłach    sosny.  Natomiast  starsze  gąsienice  Ŝerują
wyłącznie  na  starych  igłach  (rys.  18).  Ogólny  okres  Ŝycia  gąsienic
trwa  4  –  6  tygodni.  Z  końcem  lipca  dorosłe  gąsienice  przestają
Ŝ

erować, schodzą po strzale lub spadają z gałązki na ściółkę i wnikają

w nią, tam sporządzają sobie kolebkę poczwarkową, w której
gąsienica przemienia się w poczwarkę.

Stadium poczwarki trwa od połowy lipca do wiosny (kwietnia)

następnego roku. Całkowity rozwój strzygoni choinówki trwa jeden
rok.
Barczatka sosnówka – Dendrolimus pini L.

Jest motylem o zmiennym ubarwieniu, od jasnoszarego do ciemnobrunatnego.

Na  pierwszej  parze  skrzydeł  widoczna  jest  mała,  biała  plamka  oraz  lekko  załamana
przepaska. Rozpiętość skrzydeł u samicy osiąga 8 cm, a u samca – 6 cm. W pozycji siedzącej
motyl  ma  skrzydła  ułoŜone  daszkowato,  co  czyni  go  mało  widocznym  na  korze  sosny.
Wyrośnięte gąsienice osiągają długość 50 – 80 cm. Ubarwienie ich jest bardzo zmienne – od
jasnopopielatego  poprzez  szare  aŜ  do  brunatnego.  Na  drugim  i  trzecim  pierścieniu  tułowia

Rys. 17. Strzygonia choinówka (a – imago,

b – złoŜe jaj, c – larwa,

d – poczwarka) [4, t. XLV]

Rys. 18. Gąsienica

strzygoni choinówki

[8, s. 505]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

znajdują się dwie grube, granatowe, poprzeczne przepaski, a grzbietem ciągnie się
ciemniejszy pas, który na ósmym pierścieniu przybiera kształt litery V, zwróconej ramionami
ku przodowi. Gąsienica jest tak silnie owłosiona, Ŝe ciało jej przypomina zamsz. Poczwarka
jest matowa barwy brunatnej [12, s. 387] (rys. 19).

Rójka przypada na lipiec i ciągnie się do połowy

sierpnia. Rójka nie ma dynamiki tak charakterystycznej
dla strzygoni choinówki i brudnicy mniszki i ciągnąć się
moŜe  nawet  40  dni.  Odbywa  się  w  godzinach
zmierzchowych  i  nocnych,  kiedy  teŜ  następuje
kopulacja  owadów.  Lot  godowy  motyli  jest  ocięŜały,
mimo  to  motyle  mogą  przelatywać  na  znaczne
odległości.  Nie  pobierają  one  pokarmu.  Natomiast  po
kopulacji  przystępują  do  składania  jaj,  które  trwa  od

jednej do trzech dób. Samica składa do 400 jaj,
najczęściej od 150 do 200, w złoŜach po 20 do 100 sztuk
(średnio 50) na korze pędów i pni, na sęczkach i igłach
(rys. 20). Po kilku dniach od złoŜenia jaj samica ginie.

Stadium jaja trwa 15–25 dni. Wylęg gąsienic

przypada  na  druga  połowę  sierpnia  i  ciągnie  się  do  końca
września.  Gąsieniczki  po  wylęgu  zjadają  część  chorionu,  przez
krótki  czas  przebywają  razem,  następnie  zaczynają  ogryzać
ząbkowato  brzegi  tegorocznych  igieł,  szczególnie  w  ich  części
wierzchołkowej. Pierwsze linienie następuje po tygodniu, po czym
gąsienice rozszerzają strefę Ŝerowania na obydwa brzegi całej igły.
Po  dalszych  10  dniach  zjadają  igły,  aŜ  do  pochewki  (rys.  21).
Szczególnie preferują igły 1 – roczne. Są bardzo ruchliwe. Drugie
linienie    następuje  w  miesiąc  po  pierwszym,  a między  drugim
i trzecim  linieniem  (czasem  po  trzecim  linieniu)  gąsienice
przestają  na  kilka  dni  Ŝerować,  następnie  schodzą  po  pniu  do
ś

ciółki na zimowisko. Głównym sygnałem do zejścia jest

skracanie się dnia i spadek temperatury. Od wyjścia z jaj do
rozpoczęcia spoczynku zimowego, tj. do końca listopada,
gąsienica zjada 2–3 g igieł.

Zimowiska znajdują się między ściółką a glebą mineralną

(tylko pojedyncze osobniki znajdują się w glebie), zazwyczaj w pobliŜu pnia. Gąsieniczki są
wówczas trudne do zauwaŜenia z uwagi na ziemistą
barwę,  jak  i kłębkowate  zwinięcie  ciała,  które
przypomina  grudkę  ziemi.  Wczesną  wiosną,  gdy
temperatura  gleby  przekroczy  3

C, a następuje to

przewaŜnie w końcu marca, gąsienice opuszczają
ś

ciółkę i wędrują po pniach drzew w korony.

Opuszczanie ściółki przez gąsienice trwa od 2 do 4
tygodni,  co  zaleŜy  od  przebiegu  pogody.  Gąsienice
są  teraz  bardzo  Ŝarłoczne.  Zjadają  nie  tylko  igły
(preferują igliwie 2 – letnie), ale i ogryzają korę na
pędach  majowych.  W  optymalnych  warunkach
termicznych  (około  27

C) wyrośnięta gąsienica

zjada dziennie 50–60 igieł. W ciągu Ŝycia gąsienica
zjada 25–35 g igieł (około 1000 sztuk), z tego
w okresie wiosennym 18–32 g. PoniewaŜ wiosenny

Rys. 19. Barczatka sosnówka:

a – samica, b – samiec,

c – jaja, d – larwa,

e – oprzęd) [4, t. XLIV

Rys. 20. ZłoŜe jaj barczatki

sosnówki

[19, s. 175]

Rys. 21. Skutki Ŝeru barczatki sosnówki

[12, s. 388]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

er gąsienic barczatki sosnówki jest prawie 7–10-krotnie silniejszy od Ŝeru jesiennego, to na

podstawie rozmiarów tego ostatniego moŜna przewidywać szkody w drzewostanach w roku
następnym [19, s. 175–176].

W końcu czerwca dorosłe gąsienice sporządzają gęste, brunatne oprzędy

o wrzecionowatym kształcie, długości do 5 cm, w których następuje przepoczwarczenie.
Oprzędy są na gałązkach w koronach drzew, wśród igieł i w szparach kory.

W stadium poczwarki owad pozostaje około 4 tygodni. Barczatka sosnówka ma

zasadniczo generację jednoroczną, jednakŜe niektóre osobniki do swego rozwoju potrzebują
dwu lat.

Gąsienice barczatki sosnówki Ŝerują wprawdzie na róŜnych gatunkach sosen, ale

największe  szkody  wyrządzają  w  drzewostanach  sosny  pospolitej  i  w  domieszkach  sosny
Banksa.  Opanowywane  są  przede  wszystkim  jednowiekowe,  lite  sośniny,  na  słabych
siedliskach  borów  suchych,  ze  stosunkowo  małą  ilością  opadów  atmosferycznych.  Ogniska
gradacyjne  tego  szkodnika  znajdują  się  głównie  w  drzewostanach  średnich  i  starszych  klas
wieku,  ale  znane  są  takŜe  przypadki  masowych  pojawów  w  drągowinach,  a  nawet
w młodnikach.  Przebieg  regeneracji  drzewostanów  sosnowych  uszkodzonych  silnie  Ŝerami
barczatki  sosnówki  uzaleŜniony  jest  przede  wszystkim  od  stanu  sanitarnego  drzewostanów.
Znane  są  przypadki  konieczności  wycięcia  przeŜartych  drzewostanów  na  skutek  masowego
pojawu  w  nich  szkodników  wtórnych,  a  zwłaszcza  cetyńca  większego  i  tycza  cieśli.
Zniszczenie  przez  gąsienice  pączków  powoduje  powstawanie  rozwidleń  strzały
i wielopędowości.  W  miejscach  ogryzienia  kory  na  młodych  pędach  niejednokrotnie
następuje infekcja grzybów powodujących powstawanie obwaru [12, s. 388].
Poproch cetyniak – Bupalus piniarius L.

U paprocha cetyniaka zaznacza się bardzo wyraźnie dymorfizm płciowy. U samców

górna strona pierwszej pary skrzydeł ma tło barwy czekoladowej, na którym w okolicach
nasady znajduje się trójkątna, jasnoŜółta plama poprzecinana ciemnymi Ŝyłkami. Druga para
skrzydeł jest podobnie zabarwiona. Samica jest prawie jednolicie brązowoszara, z dwiema
przepaskami (rys. 22).

W Polsce owad ten był obserwowany na

terenie prawie całego kraju. JednakŜe strefa
największego i najczęstszego zagroŜenia obejmuje
przewaŜnie tereny północne i zachodnie Polski.

Poproch cetyniak jest typowym monofagiem

i Ŝeruje  przede  wszystkim  na  sośnie  zwyczajnej.
Rzadko,  ale  moŜna  go  spotkać  i  na  innych
gatunkach  sosny  np.  sośnie  wejmutce.  W  razie
masowych

pojawów

gąsienica

nie

gardzi

znajdującym się w domieszce świerkiem lub
jałowcem. Znane są fakty Ŝerowania gąsienic
równieŜ i na jodle.

W naszych warunkach klimatycznych motyle

poprocha  cetyniaka  pojawiają  się  pod  koniec  maja  i  trwają  do  końca  lipca.  Wylęg  motyli
odbywa  się  przewaŜnie  we  wczesnych  godzinach  rannych.  Lot  motyli  odbywa  się  w  czasie
dnia  i jest  on  bardzo  uzaleŜniony  od  warunków  atmosferycznych.  Najintensywniejszy  lot
odbywa  się  w  czasie  pełnego  nasłonecznienia  w  dni  ciepłe  i bezwietrzne,  głównie  wewnątrz
drzewostanów  bardziej  zwartych,  mniej  na  obrzeŜu.  Lot  motyli  jest  bardzo  oryginalny,  nie
przebiega w linii prostej, ale jest jakby unikowy, w kierunek lotu zmienia się bardzo szybko.
Po  zapłodnieniu  samica  przystępuje  do  składania  jaj.  Umieszcza  je  przewaŜnie  na
zeszłorocznych igłach sosny. Przeciętnie samica składa około 120–150 jaj.

Rys. 22. Poproch cetyniak: a–samica,

b –samiec, c – jaja, d – larwa,

e – poczwarka [4, t. XLVIII]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Okres wylęgania się z jaj gąsienic poprocha rozpoczyna się pod koniec czerwca i trwa do

połowy  sierpnia.  Po  wylęgu  przystępuje  ona  zaraz  do  Ŝerowania  na  starych  igłach  sosny
(rys.  23).  W  czasie  Ŝerowania  gąsienica  najczęściej  nie
uszkadzają  pączków  ani  kory  młodych  pędów.  UmoŜliwia  to
drzewu  łatwiejsze  przetrzymanie  krytycznego  okresu  i stwarza
większą szansę pokrycia się nowymi igłami w roku przyszłym.
Gąsienice  poprocha  są  tak  doskonale  przystosowane  barwą
i kształtem  do  otoczenia,  Ŝe  tkwią  prawie  niewidoczne,  jakby
przylepione  do  igieł  sosnowych.  Rozwój  gąsienic  poprocha
odbywa  się  bardzo  powoli  i  trwa  najczęściej  trzy  miesiące.
Gąsienica  po  zakończeniu  bardzo  późna  jesienią  Ŝerowania,
opuszcza się na przędzonej nitce na ziemię albo wędruje w dół
po  strzale  na  dno  lasu.  Po  dostaniu  się  na  ziemię  wciska  się
w mech lub ściółkę na głębokość 3–7 cm i tam przepoczwarcza
się.

Czas trwania stadium poczwarki wynosi 6–7 miesięcy.

Wiosną wewnątrz poczwarki wykształca się motyl.
Całkowity rozwój poprocha trwa jeden rok.
Jednorazowy

er,

nawet

całkowity,

rzadko

powoduje

obumieranie  drzewostanów,  jednakŜe  wyraźnie  wpływa  na
zmniejszenie  przyrostów  masy  drewna,  a  ponadto  odbija  się  na  jakości  drzewostanów
i wywołuje  zwiększone  wydzielanie  się  posuszu.  Powtórny  silny  Ŝer  w roku  następnym  jest
juŜ  bardzo  niebezpieczny  m.in.  moŜe  dojść  do  przerwania  zwarcia,  a przy  niesprzyjających
warunkach atmosferycznych moŜe doprowadzić do całkowitej zagłady drzewostanów.

Większość znanych masowych pojawów poprocha odbywało się na terenach o niskich

opadach rocznych. Faworyzowane były przede wszystkim drzewostany w wieku 30–60 lat na
słabszych siedliskach. Najczęściej zniszczenie aparatu asymilacyjnego drzew przez gąsienice
paprocha obserwowano wewnątrz drzewostanów, rzadziej natomiast na obrzeŜach.

Po Ŝerowaniu poprocha cetyniaka drzewostany sosnowe mogą zadowalająco

zregenerować  utracony  aparat  asymilacyjny.  Jednak  muszą  mieć  w  tym  czasie  zapewnioną
intensywną  ochronę  przed  szkodnikami  wtórnymi.  Przy  Ŝerach  częściowych,  w  których  nie
uległo  zniszczeniu  całe  igliwie,  proces  regeneracyjny  przebiega  na  ogół  dość  dobrze.
Po  Ŝerach  całkowitych  proces  ten  trwa  kilka  lat.  Na  siedliskach  słabych  i  suchych  procesy
regeneracji  przebiegają  korzystniej  niŜ  na  glebach  zwięźlejszych  i  bardziej  wilgotnych.
Na  przebieg  regeneracji  utraconych  igieł  duŜy  wpływ  mają  warunki  atmosferyczne,
szczególnie  w  pierwszych  miesiącach  po  Ŝerach  szkodnika.  Ponadto  regeneracja  aparatu
asymilacyjnego uzaleŜniona jest w duŜej mierze od stopnia uszkodzenia koron, ich wielkości
oraz  stanowiska  socjalnego  w  drzewostanie.  Sosna  wykazuje  większą  zdolność  regeneracji
igieł niŜ np. świerk lub jodła [6, s. 94].
Zawisak  borowiec  (=siwiotek)  –  Hyloicus
pinastri L .

Rozpiętość skrzydeł motyla dochodzi do 80

mm,

ubarwienie

ciała

popielatobrunatne,

przypominające barwę kory sosnowej (rys. 24).

Występuje

terenie

całej

Polski,

najczęściej  w  zachodniej  i  środkowej  części
kraju, a szczególnie w Borach Tucholskich.
Motyl pojawia się na przełomie czerwca i lipca.
W  dzień  motyle  przebywają  na  pniach  drzew
i dopiero o zmroku są bardziej aktywne. Lot ich

Rys. 23. śerujące gąsienice

poprocha cetyniaka [17, s. 52]

Rys. 24. Zawisak borowiec: a – imago,

b –larwa, c – poczwarka [4, t. XL]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

jest  zwinny,  szybki  i  wytrwały.  Motyle  Ŝywią  się  nektarem  kwiatów.  Często  nawet
odwiedzają  ogródki  kwiatowe  w  osadach  leŜących  w  pobliŜu  lasu.  Po  zapłodnieniu  samice
przystępują  do  składania  jaj,  po  kilka  sztuk  na  igłach.  Po  około  2  tygodniach  wylęgają  się
gąsienice. Młode  gąsienice Ŝerują w charakterystyczny sposób,  a mianowicie ogryzają brzeg
igieł  w  sposób  schodkowy.  Natomiast  starsze  gąsienice  zjadają  je  prawie  całkowicie
(rys. 25).

Na przełomie września i października

gąsienice kończą Ŝerowanie i schodzą po
pniu

dno

lasu.

wyszukaniu

odpowiedniego miejsca przeciskają się przez
ś

ciółkę i przewaŜnie w warstwie próchniczej

przepoczwarczają się.

Stadium poczwarki trwa do maja

następnego  roku.  Zdarza  się,  Ŝe  poczwarka
przeleŜy  druga  zimę,  aŜ  do  następnego  maja.
Zawisak  borowiec  posiada  zasadniczo  pokolenie
jednoroczne.

Terenem jego występowania są drzewostany sosnowe róŜnych klas wieku, przewaŜnie

lite,  bez  podszytów  i  domieszek,  na  ubogich  siedliskach.  Owad  ten  mimo,  Ŝe  występuje
prawie  w  kaŜdym  drzewostanie  sosnowym,  a  poczwarki  jego  są  dość  licznie  zbierane  przy
jesiennych  poszukiwaniach  szkodników  sosny,  nie  wyrządza  jednak  większych  szkód
gospodarczych.

Regeneracja aparatu asymilacyjnego po Ŝerach zawisaka przebiega bez większych

przeszkód, o ile nie staną na przeszkodzie Ŝery innego foliofaga (np. strzygoni choinówki,
barczatki sosnówki, brudnicy mniszki). DuŜa rolę przy odnawianiu utraconego igliwia
odgrywają warunki atmosferyczne (opady i wahania temperatury), szczególnie w pierwszych
miesiącach po Ŝerach szkodnika oraz w okresie najbliŜszej jesieni i zimy.

Dotychczas zawisaka borowca bezpośrednio nie zwalczano. Jedynie gdy były

podejmowane zabiegi ratownicze przeciw zasadniczemu szkodnikowi (np. strzygoni,
mniszce, barczatce i in.) równocześnie był zwalczany zawisak borowiec, jako szkodnik
towarzyszący [6, s. 95].
Borecznik sosnowiec – Diprion pini L.

Rozpiętość skrzydeł tej błonkówki wynosi 15–20 mm. Samiczka jest zazwyczaj barwy

słomkowoŜółtej  i  ma  czarną  głowę  oraz  3  plamy  na  tułowiu  i  jedną  na  odwłoku,  czułki
równieŜ czarne, szczeciniaste. Samczyk ma czułki podwójnie grzebykowate i jest cały czarny
z wyjątkiem brunatno zabarwionego końca odwłoka. Dorosłe larwy osiągają długość 25 mm.
Ciało  ich  jest  barwy  Ŝółtozielonej  z  szeregiem  czarnych  plamek  ułoŜonych  wzdłuŜ  grzbietu
i boków  oraz  plamek  w  postaci  kropki  i  kreski  nad  nogami.  Nogi  tułowiowe  (3  pary)  są
czarne, pozostałe 8 par nóg ma barwę taką samą jak całe ciało (rys. 26).

Lot przypada zwykle na połowę maja. Samice umieszczają jaja w ubiegłorocznych igłach

w wyciętych pokładełkiem jamkach podobnych do kieszeni. Na jednej igle znajduje się 3–20
Ŝ

ółtych jaj, przylegających jedno do drugiego. Całe złoŜe pokryte jest piankowatą, zieloną

wydzieliną, która po kilku dniach brunatnieje. Po 3–4 tygodniach z jaj lęgną się larwy, które
zwykle pozostają początkowo w gromadzie i ogryzają brzegi igieł, pozostawiając jedynie
ś

rodkowe Ŝeberko. Starsze larwy zjadają szpilki aŜ do pochewki, a nawet ogryzają korę na

pędach (rys. 27).

Larwy podraŜnione przyjmują charakterystyczną postawę odstraszającą, podnosząc do

góry głowę i tułów. Po kilku tygodniach Ŝeru larwy sporządzają kokony, które są
przyczepione do szpilek, gałązek lub do kory drzew. W kokonie następuje rozpoczwarczenie.

Rys. 25. śerują ca gąsienica [16, s. 51]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 26. Borecznik sosnowiec: a – samica,

b – samiec) [4, t. XXVII]

Rys. 27. Pęd sosny z igłami uszkodzonymi przez

larwy borecznika [19, s. 191]

Zwykle w lipcu lub sierpniu tego samego roku pojawiają się owady doskonałe nowej

generacji. Młode samice składają jaja na tegorocznych igłach, a wylęgłe larwy Ŝerują na nich
do późnej jesieni. Wyrośnięte larwy schodzą po pierwszych przymrozkach pod ściółkę, gdzie
sporządzają kokony. Liczne kokony znajdują się niejednokrotnie w odziomkowych częściach
pni drzew i na nabiegach korzeniowych. Owad ten ma zazwyczaj 2 generacje w roku, część
populacji moŜe jednak przelegiwać w kokonie przez rok, dwa, a nawet więcej lat, co
w znacznym stopniu utrudnia prognozowanie i zwalczanie.

Borecznik sosnowiec jest szkodnikiem sosny pospolitej. Jego ogniska gradacyjne

znajdują  się  przewaŜnie  w  lukowatych  ubogich  drzewostanach  średnich  i starszych  klas
wieku,  na  obrzeŜach  i  przy  drogach.  Niekiedy  gradacje  obejmują  rozległe  obszary  sośnin.
Większe  szkody  powoduje  zazwyczaj  druga  gradacja,  której  larwy  są  w  stanie  doszczętnie
ogołocić  drzewostany  z  igieł.  Następstwem  Ŝeru  jest  zwykle  zahamowanie  przyrostu  masy
drewna  w  kilku  następnych  latach  oraz  zamieranie  najbardziej  osłabionych  drzew.  Przebieg
regeneracji  drzewostanów  uzaleŜniony  jest  w  znacznym  stopniu  od  układu  warunków
atmosferycznych

oraz

stopnia

nasilenia

występowania

szkodników

wtórnych.

W drzewostanach zaniedbanych pod względem sanitarnym szkodniki wtórne, a zwłaszcza
cetyniec większy, kózki i smolik drągowinowiec, są w stanie dobić liczne drzewa
i spowodować

powstanie

silnych

przerzedzeń,

nawet

luk

drzewostanach

[12, s. 393– 394].
Zasnuja (osnuja) świerkowa – Cephalcia abietis L.

Długość ciała zasnui świerkowej wynosi 11–14 mm. Tułów jest barwy czarnej

z charakterystycznym rysunkiem, odwłok czerwonoŜółty (rys. 28).

WzmoŜone

występowanie

zasnuj

obserwowano w drzewostanach starszych
klas wieku (III, IV) przewaŜnie na terenach
górskich.

Rójka owadów doskonałych trwa od

połowy

kwietnia

końca

czerwca

i odbywa  się  w  ciepłe  i  słoneczne  dni.
OcięŜałe  po  wylęgu  samice  najczęściej
wędrują  pieszo  po  pniu  w korony  drzew.
W czasie tej wędrówki przewaŜnie następuje
zapłodnienie.  Po  dotarciu  w korony  drzew
samice przystępują do składania jaj, które są
lokowane przewaŜnie na zeszłorocznych igłach świerka w nieregularnych złoŜach od kilku do

Rys. 28. Zasnuja świerkowa: a – samica,

b: samiec) [4, t. XXVI]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

kilkunastu jaj. Jaja są częściowo wciśnięte w rynienkowate nacięcia w igle i powleczone
wydzieliną kleistą (rys. 29).

Po 2 – 4 tygodniach lęgną się larwy i wędrują do

najbliŜszego rozwidlenia pędów, gdzie zakładają wspólny oprzęd.
W oprzędzie gromadzi się niekiedy 40 do 50 gąsienic. Oprzędy są
silnie  zanieczyszczone  brunatnymi  eksperymentami  larw  (rys.
30).  śer  trwa  około  dwóch  miesięcy  i  odbywa  się  wyłącznie  na
pędach  starszych.  Larwy  nie  uszkadzają  pędu  ostatniego  roku,
podobnie

nie

naruszają

równieŜ

pączków.

Po  zakończeniu  Ŝerowania  wyrośnięte  gąsienice  tracą  zdolność
przędzenia  i  spełzają  lub  spadają  bezpośrednio  na  dno  lasu.  Po
wyszukaniu odpowiedniego miejsca przeciskają się przez ściółkę
i w glebie na znacznej głębokości (do około 20–30 cm) formułują
owalne  jamki,  gdzie  przylegają  do  drugiej  lub  trzeciej  wiosny,  a  nawet  dłuŜej.
Przepoczwarczenie  następuje  wiosną.  Stadium  poczwarki  trwa  2–3  tygodnie.  Po  tym  czasie
następuje wylot owada doskonałego.

W Polsce poza zasnują (osnują) świerkową występują równieŜ

dwa pokrewne gatunki: zasnuja wysokogórska i zasnuja północna.

Gradacje zasnui ujawniają się głównie w górskich

drzewostanach świerkowych w wieku 60–90 lat. Rozwijają się one
powoli, ale utrzymują bardzo długo. Szkody ograniczają się
przewaŜnie do zmniejszenia się przyrostu masy drewna
i wydzielania się znacznych ilości drzew posuszowych.

PoniewaŜ zasnuje w czasie Ŝerowania najczęściej nie

uszkadzają pączków oraz tegorocznych pędów, uszkodzone
ś

wierki mają duŜą szansę na odrodzenie utraconego aparatu

asymilacyjnego. JednakŜe przy powtarzających się silnych
Ŝ

erach sytuacja staje się tragiczna, tym bardziej, Ŝe drzewa

takie  są  bardzo  chętnie  atakowane  przez  szkodniki  wtórne,
które  przyczyniają  się  do  wzmoŜonego  wydzielania  się  drzew  posuszowych,  a  nawet
zamierania  drzewostanów.  PoniewaŜ  świerk  nie  wykazuje  zdolności  regeneracyjnej  igieł
(w przeciwieństwie  do  sosny),  pozbawiony  igliwia  w  wyniku  masowego  pojawu  zasnui  jest
skazany na zagładę [6, s. 99].
Zwójka sosnóweczka – Rhyacionia buoliana Den. et Schaff.

Roi się w drugiej połowie czerwca i w lipcu o zmierzchu. Jaja są składane pojedynczo

lub po kilka na zielonej korze pędów i pochewkach igieł, ale najczęściej na pączkach młodych
pędów  w  wierzchołkowej  części  drzewa.  Jaja  mają  kształt  ziaren  soczewicy  (przekrój  około
1 mm) i są składane pojedynczo lub po 2–3 sztuki, rzadziej w większej liczbie. Razem samica
składa około 80 jaj. Wylęg gąsienic następuje po 10–15 dniach. Wgryzają się one początkowo
w  nasadową  część  igły,  a  następnie  w  pączki  okółkowe,  przy  czym  między  pączkami
sporządzają niewielki wątły, biały oprzęd. Nadgryzione igły wysychają. Gąsienice kończą Ŝer
w listopadzie  i  w  miejscu  Ŝeru  zimują.  Na  wiosnę  juŜ  w    końcu  marca  i  kwietnia  gąsienice
kontynuują  Ŝer,  przechodząc  najczęściej  na  pączki  szczytowe,  które  uszkadzają  od  części
nasadowej. Wgryzają się wówczas w rdzeń rozwijającego się pędu tworząc chodniki długości
do  10  cm.  Niekiedy  wgryzają  rowkowaty  chodnik  na  powierzchni  pędu.  śer  postępuje  od
nasady pędu ku szczytowie. Gąsienica w ciągu Ŝeru wiosennego moŜe kilkakrotnie zmieniać
pączki, co wzmaga jej szkodliwość. Przepoczwarczenie następuje w końcu maja i w czerwcu
wewnątrz nasady uszkodzonego pędu. W Polsce generacja jednoroczna.

er gąsienic zwójki sosnóweczki powoduje szereg następstw. Uszkodzone pączki nie

rozwijają się. Uszkodzone pędy, które nie uschną ulegają skrzywieniu, a na ich powierzchni

Rys. 29. Osnuja świerkowa

– złoŜe jaj

[15, s. 208]

Rys. 30. Osnuja świerkowa –

oprzęd z ekskrementami w

miejscu Ŝerowania

[15, s. 208]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

widoczny jest zabliźniony chodnik boczny. JeŜeli uszkodzone są dwa pędy tworzy się korona
w kształcie liry, gdy trzy – to korona przybiera formę kandelabru. W przypadku zniszczenia
pączka  głównego  jego  funkcje  przejmuje  pączek  boczny  dając  początek  pędowi  o  trwałym,
kolankowatym    skrzywieniu  strzały.  Uszkodzenia  pączków  powodują  ponadto  rozwój
nadmiernie długich igieł, miotlaste zniekształcenie pędów (czarne miotły), rozdwojenie strzał
i  inne  deformacje  (np.  „ptasie  gniazda”).  Największe  szkody  powoduje  w  uprawach
i młodnikach –12 letnich [19, s. 126].

Szkodniki pierwotne leśnych drzew liściastych i ich Ŝery
Zwójka zieloneczka – Tortrix viridana

Jest to seledynowozielony motyl o rozpiętości skrzydeł 18–23 mm. Wyrośnięte gąsienice

są barwy zielonej z czarnobrunatną głową i tarczką pozagłowową. Osiągają one długość do
18 mm (rys. 31).

Roi się w czerwcu i lipcu. Jaja składa zwykle

po  2–3  sztuki  na  gałązkach,  gdzie  teŜ  zimują.
Gąsienice  lęgnące  się  w  końcu  kwietnia  i  w  maju
najpierw  niszczą  pączki,  następnie  Ŝerują  na
młodych liściach, które zwijają się w rurkę. Tam teŜ
następuje  przepoczwarczenie.  Zwójka  zieloneczka
ma  licznych  wrogów  naturalnych,  zwłaszcza
spośród  ptaków  owadoŜernych  oraz  owadów
pasoŜytniczych.

Zwójka

zieloneczka

jest

pospolitym

szkodnikiem

dębów,

zwłaszcza

wcześniej

rozwijającego się dębu szypułkowego, zarówno
w drzewostanach,

jak

parkach

oraz

zadrzewieniach alejowych. W niektórych okolicach
kraju,  zwłaszcza  na  południu  Polski,  owad  ten
wykazuje  tendencje  do  masowego  występowania  samodzielnie  lub  z  innymi  gatunkami
szkodników,  a  gradacja  jego  moŜe  się  przedłuŜyć  nawet  do  10  lat.  Wprawdzie  drzewa
ogołocone  z  liści  wkrótce  się  ponownie  zazieleniają,  niemniej  jednak  w  przypadku
powtarzających  się  Ŝerów  pełnych  następuje  znaczne  osłabienie  drzew,  zahamowanie
przyrostów, przerwa w owocowaniu, a nawet powstają suchoczuby. Nasilenie występowania
zwójki  zieloneczki  kontroluje  się  w  miejscach  prześwietlenia  koron  wskutek  Ŝeru  gąsienic
[12, s. 399].
Brudnica nieparka – Lymantria dispar

U motyla tego występuje wyraźny dymorfizm

płciowy.  Samica  jest  ocięŜała  (niechętnie  lata),
o krępym i grubym odwłoku. Czułki samic są nitkowate,
skrzydła  pierwszej  pary  brunatnobiałe  z  kilkoma
brunatnymi,  zygzakowatymi  liniami.  Tylna  para
skrzydeł  jest  ciemniejszej  barwy.  Rozpiętość  skrzydeł

wynosi  55–65  mm  (rys.  32).  Samce  są  smukłe,  chętnie
latają.  Czułki  mają  grzebykowate,  skrzydła  pierwszej
pary  szarobrunatne,  z  ciemniejszym,  zygzakowatym
rysunkiem.  Skrzydła  drugiej  pary  są  jednolicie  szaro
ubarwione.  Wyrośnięte  gąsienice  osiągają  długość  60–70  mm.  Na  stronie  grzbietowej
znajduje  się  11  par  duŜych  brodawek,  z  których  pierwszych  pięć  jest  barwy  niebieskiej,
pozostałe zaś – czerwonej. Z kaŜdej brodawki wyrastają długie włoski.

Rys. 31. Zwójka zieloneczka: A – gąsienica,

B – obraz Ŝerowania gąsienic,

C – motyl)

[18, s. 41]

Rys. 32. Brudnica nieparka

(a – samica, b – samiec, c – larwa)

[4, t. XLII]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Lot godowy odbywają samce wieczorem i nocą w lipcu i sierpniu. Samice składają jaja

na pniach drzew, niekiedy takŜe na najniŜszych koronach
i w wyjątkowych  wypadkach  –  na  ściółce,  w  liczbie
400–800  sztuk  w  jednym  złoŜu  przykrytym  warstwą
brunatnych  włosków  pochodzących  z  odwłoka  samicy.
Zimują gąsienice wewnątrz osłonek jajowych. Wyląg ich
następuje  w  kwietniu  i  maju.  Początkowo  Ŝerują  one
gromadnie,  a  następnie  pojedynczo,  ogryzając  liście
(rys. 33).

gąsienic

trwa

przez

10–13

tygodni.

Przepoczwarczenie

następuje

najczęściej

w bardzo

luźnych oprzędach w spękaniach kory i rozwidleniach
konarów oraz gałęzi, generacja jednoroczna.

Brudnica nieparka jest gatunkiem polifagicznym. Gąsienice jej Ŝerują na róŜnych

gatunkach  drzew  liściastych  w  lesie,  parkach,  zadrzewieniach  oraz  sadach.  Najczęściej
atakuje  dąb,  grab,  lipę,  topolę  i buk.  Niekiedy  pojawia  się  takŜe  drzewostanach  sosnowych,
gdzie  doszczętnie  niszczy  roślinność  runa  i  liście  krzewów,  powodując  powstawanie
gołoŜerów. Gradacja trwa zwykle nie dłuŜej niŜ 3 lata. Następstwem Ŝerów brudnicy nieparki
jest  zahamowanie  przyrostu  masy  drzewa,  fizjologiczne  osłabienie  drzew,  przerwy
w owocowaniu, powstawanie suchoczubów [12, s. 398].
Piędzik przedzimek – Operophthera brumata

Motyl ten odznacza się wyraźnym dymorfizmem płciowym. Rozpiętość skrzydeł samców

wynosi  około  25  mm.  Pierwsza  para  skrzydeł  jest
szara  z ciemniejszymi  przepaskami,  druga  para  zaś
jaśniejsza.  Samice  mają  tylko  skrzydła  szczątkowate,
nie sięgające końca odwłoka (rys. 34).

Wyrośnięte

gąsienice,

jasnozielone

z ciemniejszym grzbietem i białymi paskami po
bokach oraz zielona głową, osiągają długość do
25 mm.

Rójka odbywa się w okresie od późnej jesieni do

pierwszych  dni  grudnia.  Pozbawione  zdolności  lotu
samice  wędrują  po  pniach  drzew  w  korony.  Jaja
składają  pojedynczo  lub  po  kilka  na  gałązkach
i pączkach,  zimują  jaja.  Gąsienice  lęgną  się
w kwietniu  i  zjadają  liście,  uszkadzają  pączki  oraz
związki  owoców.  W  czerwcu  schodzą  po  pniach
drzew  lub  opuszczają  się  na  nitkach  snutej  przez
siebie

przędzy

ciółki,

gdzie

następuje

przepoczwarczenie.

Piędzik

przedzimek

odznacza

się

duŜym

polifagizmem.  Jego  gąsienice  Ŝerują  na  róŜnych
gatunkach  drzew  i  krzewów  liściastych.  Szczególnie
chętnie  opanowuje  dąb,  brzozę  i  graby  (rys.  35),  ale
występuje takŜe na topolach, wierzbach i na drzewach owocowych w sadach.

Największe szkody wyrządza w szkółkach i w uprawach, zwłaszcza w przypadku

występowania wczesnych przymrozków powodujących zamieranie pędów jeszcze nie
zdrewniałych, wskutek opóźnionego rozwoju w wyniku zniszczenia liści przez gąsienice
[12, s, 399].

Rys. 33. śerujące gąsienice na liściach

dębu [18, s. 49]

Rys. 34. Piędzik przedzimek: a – samica,

b – samiec) [15, s. 214]

Rys. 35. Liść grabu uszkodzony przez

piędzika przedzimka

[15, s. 214]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kuprówka rudnica – Euproctis chrysorrhoea

Jest to biały motyl o rozpiętości skrzydeł 30–35 mm (rys. 36). Odwłok u samicy

zakończony  jest  pękiem  rudych  włosków.  Wyrośnięte
gąsienice  barwy  ciemnobrunatnej  lub  szarej  z  rzędami
szaro  owłosionych  brodawek  oraz  charakterystycznym
rysunkiem na grzbiecie osiągają długość do 30 mm. Włoski
znajdujące  się  na  ciele  gąsienic  wykazują  właściwości
parzące  i  mogą  spowodować  ostre  stany  zapalne  skóry
u człowieka i zwierząt kręgowych.

Rójka odbywa się od końca czerwca do połowy lipca.

Jaja  składa  samica  w  wydłuŜonym  złoŜu  na  dolnej  stronie
liścia,  w  liczbie  około  300.  są  one  okryte  włoskami
z odwłoka  samicy.  Lęgnące  się  w  lipcu  gąsienice  Ŝerują
gromadnie,  szkieletyzując  liście.  Na  jesieni  gąsienice
splatają  ze  sobą  po  kilka  liści  na  końcach  pędów,  tworząc
maczugowate gniazda, w których zimują. Wiosną ogryzają
młode  rozwijające  się  liście  (rys.  37),  a  niekiedy  takŜe
pączki,  powodując  doszczętne  ogołocenie    drzew.
Przepoczwarczenie  następuje  w  brunatnym,  przejrzystym
kokonie  sporządzonym  wśród  liści  lub  na  pniach  drzew,
generacja jednoroczna.

Kuprówka rudnica znana jest w Polsce przede

wszystkim jako szkodnik sadów. Ogołaca ona takŜe chętnie
ś

ródpolne grusze, głóg oraz inne drzewa i krzewy w lasach,

parkach, nasadzeniach przyroŜnych i na skwerach. Gąsienice jej Ŝerują wówczas takŜe na
dębach oraz grabie. Zniszczenie liści powoduje osłabienie drzew i moŜe przyczynić się do
zahamowania owocowania [15, s. 216–217].
Szczotecznica szarawka – Dasychira pudibunda

Motyl, skrzydła pierwszej pary osiągają

rozpiętość 35–60 mm, są barwy jasnoszarej, mają
dwie  przepaski  poprzeczne,  a  skrzydła  drugiej
pary  są  jednolicie  szarobrunatne.  Samiec  jest
mniejszy  od  samicy.  Gąsienice  szaroŜółte,
owłosione,  o  8  parach  nóg,  wyróŜniają  się
pędzlem czerwonych włosków na końcu odwłoka
oraz  Ŝółtymi  pączkami  włosków  na  pierścieniach
4–7.  pomiędzy  nimi  znajdują  się  czarne  plamy,
dobrze  widoczne  podczas  zginania  się  ciała
gąsienicy (rys. 38).

Rójka odbywa się w maju i czerwcu. Samice

składają  jaja  na  korze  pni  w  złoŜach  po  kilkaset
sztuk.  Od  lipca  do  sierpnia  gąsienice  Ŝerują  na
liściach  róŜnych  gatunków  drzew  i krzewów
leśnych,  najchętniej  na  buku  i  dębie,  przy  czym
pod  drzewami  moŜna  znaleźć  liście  minimalnie
uszkodzone  (rys.  39).  Wyrośnięte  gąsienice
schodzą

ciółki,

gdzie

następuje

przepoczwarczenie się w Ŝółtoszarym kokonie.
Zimują poczwarki. Generacja jednoroczna.

Rys. 36. Kuprówka rudnica

[14, t. XLIV]

Rys. 37. Gąsienica kuprówki

rudnicy [18, s. 50]

Rys. 38. Szczotecznica szarawka: a – imago,

b – larwa [4, t. XLIII]

Rys. 39. Liście grabu uszkodzone na

skutek Ŝerowania gąsienic szczotecznicy

szarawki

[18, s. 184]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Gradacje na ogół nie trwają długo. Zazwyczaj załamują się na skutek działania

pasoŜytów oraz gwałtownych chorób powodowanych przez mikroorganizmy, a zwłaszcza
przez wirusy.

ery nie są zbyt groźne dla drzewostanów, gdyŜ regeneracja odbywa się stosunkowo

szybko. Jedynie gołoŜery powtarzające się przez kilka kolejnych lat mogą spowodować
uaktywnienie się szkodników wtórnych i przyczynić się do zamierania poszczególnych drzew
[12, s. 400].
Białka wierzbówka – Leukoma salicis

Atłasowobiały motyl o rozpiętości skrzydeł 40–50 mm. Wyrośnięte brunatne gąsienice są

silnie owłosione i charakteryzują się istnieniem Ŝółtych lub białych, czarno obrzeŜonych plam
wzdłuŜ grzbietu (rys. 40).
Lata w czerwcu i lipcu w godzinach wieczornych. Samice
składają jaja przewaŜnie na pniach drzew, w złoŜach
pokrytych białą, piankowatą wydzieliną. Zimują jaja lub
młode

gąsienice.

Wiosną

początkowo

gąsienice

szkieletyzują  liście,  z  czasem  Ŝer  ich  staje  się  coraz
bardziej  intensywny  i  na  drzewach  niejednokrotnie
pozostają  tylko  resztki  blaszki  liściowej  w  pobliŜu
ogonka liściowego (rys. 41). Gąsienice przepoczwarczają
się  w  luźnych  oprzędach  na  pniach  drzew,  na  gałązkach
i w ich rozwidleniu, generacja jednoroczna.
Białka  wierzbówka  jest  często  spotykanym  szkodnikiem
przydroŜnych  zadrzewień  topolowych  i  wierzbowych.
Niekiedy  ogołoca  z  liści  drzewa  na  plantacjach
topolowych  oraz  na  plantacjach  wierzb  koszykarskich,
przyczyniając  się  do  osłabiania  roślin  Ŝywicielskich  oraz
zmniejszenia przyrostu masy drzewnej [12, s. 401].
Szkodniki upraw
Szeliniak sosnowiec – Hylobius abietis L.

Ze względu na duŜe znaczenie gospodarcze warto

wspomnieć o szeliniaku sosnowcu zaliczanym do
szkodników strzałek w uprawach sosnowych.

Chrząszcz jest owalnego kształtu, silnie zbudowany,

o  długości  8–15  mm.  Ubarwienie  ma  cimnobrunatne,
matowe.  Głowa  wyciągnięta  w  dość  długi  ryjek
zakończony  kolankowato  załamanymi  buławkowatymi
czułkami.  Postać  doskonała  pojawia  się  w  kwietniu  i  maju.  Na  Ŝer  uzupełniający  udaje  się
zwykle  pieszo.  Ze  skrzydeł  korzysta  na  ogół  rzadko.  Chrząszcze  Ŝerują  na  młodych
drzewkach,  ogryzając  na  strzałkach  i  bocznych  pędach  korę  płatami  aŜ  do  bielu.  W  miejscu
zranień  pojawia  się  obficie  Ŝywica,  która  z  czasem  bieleje.  Siewki  mogą  zostać  całkowicie
zniszczone w skutek przegryzienia strzałek.

Po dokonaniu Ŝeru uzupełniającego samice zagrzebują się w ziemi i składają jaja na

korzeniach  drzew  iglastych,  głównie  sosen  i  świerków.  Po  złoŜeniu  jaj  chrząszcze  nie  giną,
lecz  prowadzą  dalej  Ŝer  uzupełniający  i  składają  jaja  przez  2  m  –  3  lata.  W  jednym  roku
obserwuje  się  zazwyczaj  dwukrotnie  liczny  pojaw  szkodnika;  pierwszy  w  maju,  drugi
w końcu lata, kiedy lęgną się młode chrząszcze [15, s. 171].

Szeliniak sosnowiec jest jednym z najgroźniejszych szkodliwych owadów w lesie. Jego

występowaniu sprzyja system zrębów zupełnych. Szeliniak jest zwabiany na zręby zapachem
niektórych monoterpenów oraz esterów kwasów tłuszczowych zawartych w Ŝywicy.
Na korzeniach pniaków składa jaja, natomiast doskonałe warunki Ŝeru uzupełniającego

Rys. 40. Białka wierzbówka (a-imago,

b-złoŜe jaj, c-larwa)

[4, t. XLIII]

Rys. 41. śerujące starsze gąsienice

białki wierzbówki [18, s.
225]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i regenerującego znajduje na sośnie którą odnawia się zręby, a takŜe w sąsiadujących z nimi
uprawach. Wielkie szkody moŜe teŜ wyrządzić w szkółkach iglastych [19, s. 136].

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Które owady zaliczamy do szkodników pierwotnych drzew iglastych?

Które owady zaliczamy do szkodników pierwotnych drzew liściastych?

Jakie są cechy morfologiczne brudnicy mniszki?

Jak wygląda Ŝer strzygoni choinówki?

Jakie są skutki Ŝerów barczatki sosnówki?

Jakie są główne cechy morfologiczne poprocha cetyniaka?

Jak wygląda gąsienica zawisaka borowca?

Jakie są cechy morfologiczne borecznika sosnowca?

Jak wygląda oprzęd larw zasnui świerkowej?

10.

Jakie jest znaczenie gospodarcze zwójki zieloneczki?

11.

Które szkodniki pierwotne najchętniej Ŝerują na dębach?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Dokonaj ogólnej charakterystyki szkodników pierwotnych drzew iglastych i określ ich

znaczenie gospodarcze.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy wykonywaniu ćwiczenia,

obejrzeć prezentację multimedialną dotyczącą szkodników pierwotnych drzew leśnych,

zdefiniować określenie szkodniki pierwotne,

określić gatunki owadów zaliczanych do szkodników pierwotnych drzew iglastych,

określić stadia rozwojowe szkodników pierwotnych drzew iglastych,

określić miejsca i sposób Ŝerowania,

określić znaczenie gospodarcze i występowanie,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlas owadów,

−

ołówek/długopis,

−

notatnik,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Scharakteryzuj owada, którego samicę i samca przedstawia rysunek.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

odszukać

informacje,

które

będą

pomocne

przy

wykonywaniu ćwiczenia,

obejrzeć owady w gablocie,

określić gatunek owada przedstawionego na rysunku,

wskazać charakterystyczne cechy morfologiczne,

określić miejsce i sposób Ŝerowania,

określić znaczenie gospodarcze,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

gablota z owadami,

−

lupa,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Rozpoznaj gatunek owada przedstawionego na rysunku i określ jego morfologię, biologię
i znaczenie gospodarcze.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy
wykonywaniu ćwiczenia,

rozpoznać gatunki owada,

określić jego morfologię,

określić jego biologię,

określić wygląd Ŝerów,

scharakteryzować znaczenie gospodarcze,

dokonać oceny poprawności wykonanego
ć

wiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

gablota z owadami,

−

atlas owadów,

−

lupa,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Rysunek do ćwiczenia 2

[17, s. 48]

Rysunek do ćwiczenia 3

[15, s. 206]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

Dokonaj charakterystyki szkodników pierwotnych drzew liściastych i określ ich

znaczenie gospodarcze.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy wykonywaniu ćwiczenia,

obejrzeć prezentację multimedialną dotyczącą szkodników pierwotnych drzew leśnych,

określić gatunki owadów zaliczanych do szkodników pierwotnych drzew liściastych,

określić stadia rozwojowe szkodników pierwotnych drzew liściastych,

określić miejsca i sposób Ŝerowania,

określić znaczenie gospodarcze i występowanie,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlas owadów,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 5

Scharakteryzuj gatunek szkodnika, którego gąsienica i jej Ŝer przedstawione są na

rysunku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy wykonywaniu
ć

wiczenia,

wskazać gatunek szkodnika pierwotnego drzew liściastych,

określić morfologię rozpoznanego owada,

określić biologię rozpoznanego owada,

wskazać sposób i skutki Ŝerowania,

określić występowanie rozpoznanego owada,

ocenić poprawność wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlas owadów,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Rysunek do ćwiczenia 5

[18, s. 49]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wskazać owady zaliczane do szkodników pierwotnych drzew
iglastych?

wskazać owady zaliczane do szkodników pierwotnych drzew
liściastych?

określić cechy morfologiczne brudnicy mniszki?

określić wygląd Ŝeru strzygoni choinówki?

scharakteryzować skutki Ŝerów barczatki sosnówki?

wskazać główne cechy morfologiczne poprocha cetyniaka?

określić wygląd gąsienicy zawisaka borowca?

wskazać cechy morfologiczne borecznika sosnowca?

określić wygląd oprzędu larw osnui świerkowej?

10)

wyjaśnić znaczenie gospodarcze zwójki zieloneczki?

11)

wskazać szkodniki pierwotne najczęściej Ŝerujące na dębach?

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Najgroźniejsze szkodniki wtórne i ich Ŝerowiska

4.3.1. Materiał nauczania

Okoliczności sprzyjające rozmnaŜaniu szkodników wtórnych

Szkodniki wtórne – w odróŜnieniu od szkodników pierwotnych występujących na

drzewach  zdrowych  –  opanowują  drzewa  osłabione  bądź  obumierające.  Niektóre  z  nich
opadają nawet drzewa martwe. Stąd pochodzi ich nazwa. RozmnoŜeniu szkodników wtórnych
sprzyjają  więc  te  okoliczności,  które  powodują  osłabienie  funkcji  Ŝyciowych  drzewa
i pogorszenie  jego  stanu  zdrowotnego.  Ściśle  wiąŜe  się  z  tym  zmniejszenie  odporności
drzewa  i  jego  zdolności  przeciwstawienia  się  atakom  szkodników  wtórnych,  co  powoduje
nagromadzenie się dogodnego materiału lęgowego dla tych szkodników.

Szkodniki wtórne, przyspieszające lub powodujące obumieranie drzew, nazywamy

szkodnikami  fizjologicznymi.  Jeśli  natomiast  uszkadzają  one  drewno,  powodując  tzw.
czerwliwość  drewna  i  zmniejszając  przez  to  jego  wartość  techniczną,  nazywamy  je
szkodnikami  technicznymi.  Bardzo  często  szkodnik  wtórny  jest  równocześnie  szkodnikiem
fizjologicznym i technicznym. Jeśli w korzystnych warunkach szkodnik wtórny rozmnoŜy się
w  tak  duŜej  ilości,  Ŝe  nie  znajduje  dla  swego  wyŜywienia  dostatecznej  liczby  drzew
osłabionych  i  obumierających,  to  opada  takŜe  drzewa  zdrowe,  stając  się  tym  samym
szkodnikiem pierwotnym.

Przyczynami i okolicznościami wywołującymi osłabienie drzew i drzewostanów,

a w następstwie tego pojaw szkodników wtórnych, są uszkodzenia spowodowane przez
czynniki opisane niŜej [1, s. 7–8].
1)

Szkodliwe owady, jak strzygonia choinówka, brudnica mniszka, barczatka sosnówka,
osnuja gwiaździsta i inne, całkowicie lub częściowo objadają igliwie, czego następstwem
są zaburzenia w organizmie drzewa i jego osłabienie lub nawet śmierć.

PasoŜytnicze grzyby, jak opieńka miodowa, huba korzeniowa, obwar sosnowy i inne,
wywołują stan chorobowy i osłabienie drzewa.

PoŜary często powodują obumarcie i uszkodzenie nie tylko miazgi w dolnej części
strzały, lecz i systemu korzeniowego zwłaszcza płytkiego.

Wiatry,  powodują  złomy,  wywroty,  wreszcie  osłabienie  drzew  wskutek  naderwania
systemu  korzeniowego.  Szczególnie  wraŜliwy  jest  na  to  świerk,  z  uwagi  na  jego  płytki
system korzeniowy, zwłaszcza w wyŜszych partiach  górskich, jeŜeli jest wystawiony na
wiatry  uderzające.  W  takich  miejscach  wiatr  powoduje  co  roku  cofanie  się  ściany  lasu
ś

wierkowego wskutek powstających na jego skraju wywrotów i złomów, które stanowią

doskonały materiał lęgowy dla szkodników wtórnych, jeśli nie są w odpowiednim czasie
uprzątnięte i okorowane. Są to tzw. nawietrzne ściany lasu.

nieg w postaci okiści powoduje czasem wywroty, wychylenia, a przewaŜnie złomy

drzew, stanowiące dogodny materiał lęgowy dla szkodników wtórnych.

Przemysłowe zanieczyszczanie powietrza powoduje stopniowe zamieranie pojedynczych
drzew  i  całych  drzewostanów.  Szkodliwe  działanie  tych  zanieczyszczeń  na  terenach
silniej  uprzemysłowionych  urosło  do  rozmiarów,  warunkujących  istnienie  lasu.
Zanieczyszczenia  powietrza  powstają:  a)  od  gazów,  działających  szkodliwie  na  plazmę,
tkanki  roślinne  i  aparat  asymilacyjny,  b)  od  sadzy  i  pyłów,  które  prócz  uszkodzeń
chemicznych, osadzając się na igłach, utrudniają asymilację, oddychanie i parowanie.
W  wyniku  działania  tych  zanieczyszczeń  następuje  przedwczesny  opad  igliwia,
przerzedzenie korony drzewa, osłabienie jego funkcji Ŝyciowych, powodujące stopniowe
obumarcie  drzewa,  co  zwykle  przyspieszają  szkodniki  wtórne,  uaktywniając  się  na
chorym  organizmie  i  znajdując  tam  dobre  miejsce  lęgowe.  Najbardziej  wraŜliwymi
gatunkami  na  przemysłowe  zanieczyszczenia  powietrza  są:  jodła  pospolita,  świerk
pospolity i sosna zwyczajna.

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zmiany  poziomu  wody  gruntowej  wpływają  takŜe  ujemnie  na  rozwój  drzewostanów.
Podniesienie  się  poziomu  wód  gruntowych,  stwarzając  nadmierną  wilgotność  albo
zabagnienie  terenu,  jak  i  obniŜenie  się  poziomu  tych  wód,  wywołujące  przesuszenie
terenów  leśnych,  powodują  nienormalne  funkcjonowanie  systemu  korzeniowego,
zakłócenia  w  krąŜeniu  soków  i  zaburzenia  w  innych  czynnościach  Ŝyciowych  drzew.
Wpływa  to  na  osłabienie  drzew,  obniŜając  ich  zdolność  przeciwstawiania  się  atakom
szkodliwych  owadów  i  grzybów.  Szkodniki  wtórne  uaktywniają  swoją  działalność,
znajdując  sprzyjające  warunki  i  dobre  dla  siebie  miejsca  lęgowe.  Następuje  wzrost  ich
populacji, pogarszając stan sanitarny lasu.

Długotrwała  susza,  która  powstaje  na  skutek  zbyt  małych  ilości  opadów  i  duŜego
nasłonecznienia  przy  utrzymywaniu  się  wysokich  temperatur,  powoduje  obniŜenie
wilgotności  powietrza  silne  wyparowanie;  wilgoci  z  gleby  i  jej  wysuszenie,  zwłaszcza
w górnych  warstwach.,  oraz  obniŜenie  poziomu  wód  gruntowych.  W  związku  z  tym
następuje zanik drobnych korzeni drzew, czerwienienie i opad igliwia oraz inne objawy,
wpływające  na  zakłócenia  normalnych  procesów  fizjologicznych  drzewa,  na  jego
osłabienie  i  na  zmniejszenie  odporności  na  ataki  ze  strony  pasoŜytniczych  grzybów
i owadów.  W  wyniku.  niedoboru  wody  i  obumarcia  drobnych  korzeni  uaktywnia  się
opieńka i huba korzeniowa, mają bowiem otwarte drogi infekcji. Osłabione drzewa nie są
w stanie przeciwstawić się skutecznie szkodnikom wtórnym; stając się dla nich miejscem
lęgowym.  Świerk  ze  względu  na  płaski  system  korzeniowy,  jest  specjalnie  wraŜliwy  na
długotrwałą suszę i na pojaw groźnych szkodników wtórnych z kornikiem drukarzem na
czele.

Spałowanie przez zwierzynę osłabia drzewo przez okaleczenie, stanowi miejsce infekcji
dla  grzybów  pasoŜytniczych  i  jest  przyczyną  rozrodu  szkodników  wtórnych  na
osłabionym,  okaleczonym  drzewie.  Poza  tym,  znacznie  obniŜając  techniczną  wartość
drewna, powstająca zgnilizna jest przyczyną śniegołomów i wiatrołomów, powodujących
zagroŜenie  drzewostanu  przez  szkodniki  wtórne  w  wypadku  nieterminowego  ich
zlikwidowania.

10)

Czynniki natury gospodarczej działają w wyniku niewłaściwego wykonywania zabiegów
gospodarczych, do czynników tych zalicza się:

−

nieprzestrzeganie zasad higieny lasu,

−

hodowlę drzewostanów na nieodpowiednich dla nich siedliskach,

−

nieodpowiedni sposób prowadzenia cięć gospodarczych,

−

zaniedbanie wykonywania trzebieŜy lub niewłaściwe ich wykonywanie [1, s. 5–8].

WaŜniejsze szkodniki wtórne drzew iglastych i ich Ŝerowiska

Cetyniec większy – Tomicus piniperda L. Cetyniec większy (rys. 42) występuje

w drzewostanach sosnowych róŜnego wieku – od młodników do drzewostanów rębnych.
Sporadycznie spotykany w starszych uprawach.

Chętnie zasiedla teŜ nieokorowane pniaki na zrębach. Rójka tego owada moŜe rozpocząć

się  juŜ  w  końcu  lutego,  choć  zwykle  w  środkowej  Polsce  przypada  ona  na  koniec  marca
i kwiecień.  Zasiedla  przede  wszystkim  część  strzały  o  grubej  korze,  rzadziej  spotykany  jest
pod cienką korą, zarówno na drzewach stojących jak i ściętych. Otwór wejściowy znajduje się
zwykle w szparach kory i pod jej łuskami. Krzepnąca Ŝywica tworzy wówczas wokół otworu
wejściowego  charakterystyczny  stoŜek  zwany  lejkiem  Ŝywicznym.  Obecność  lejków
Ŝ

ywicznych świadczy o reakcjach obronnych drzewa, które pod wpływem wielokrotnych

ataków cetyńca większego stopniowo słabną i wreszcie ustają. Chodnik macierzysty wygryza
samica, a samiec usuwa z Ŝerowiska biało-rdzawe trzcinki, które gromadząc się w szczelinach
korowiny i u podstawy pni sygnalizują obecność szkodnika. Chodnik macierzysty na

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

drzewach  stojących  jest  regularny,
równoległy  do  włókien,  a  samica
wygryza  go  pod  kora  kierując  się
w górę  od  otworu  wejściowego.  Na
drzewach leŜących samica początkowo
wygryza

chodnik

skośnie

wobec

obwodu drzewa, a następnie wzdłuŜ
jego osi. Takie fajkowate, skierowane
zgodnie

grawitacją,

wygięcie

chodnika w jego części początkowej
ułatwiają usuwanie trocinek.

Po 7–14 dniach od złoŜenia jaj

wylęgają  się  larwy,  które  Ŝerują  do
końca  czerwca  lub  początku  lipca.
Początkowo  wygryzają  one  chodniki
prostopadłe  do  chodnika  macierzystego,  a następnie,
pod  koniec  swego  rozwoju  równolegle  do  włókien
drzewa.  Chodniki  larwalne  osiągają  długość  do
20  cm,  prawie  nie  naruszają  bielu  i  są  wypełnione
brunatną  mączką.  Końcowy  odcinek  chodników
larwalnych  jest  zagłębiony  w korze  i  zakończony
kolebką  poczwarkową.  Stadium  poczwarki  trwa  10–
14 dni i juŜ od połowy lipca następuje wylot młodych
chrząszczy.  Zarówno  stare  chrząszcze,  które  składają
jaja  na  wiosnę,  jak  i  chrząszcze  młode,  Ŝerują
w  końcowych  pędach  wierzchołkowej  części  korony
sosny  (rys.  43).  Chrząszcze  stare  udają  się  w  korony
po  zakończeniu  składania  jaj,  tj.  około  połowy  maja,
celem  odbycia  Ŝeru  regeneracyjnego.  W  tym  celu
wgryzają  się  w  zeszłoroczny  pęd,  poniŜej  pączka
szczytowego  i Ŝerują  w  rdzeniu  kierując  się  w  stronę  pączka.  Chrząszcze  młode  udają  się
w  korony  w drugiej  połowie  lipca  i  wygryzają  rdzeń  w  końcach  pędów  tegorocznych,
uzyskując  w wyniku  tego  Ŝeru  uzupełniającego  zdolności  rozrodcze.  Wokół  otworu
wejściowego prowadzącego do pędu tworzy się lejek Ŝywiczny, a uszkodzone pędy łamane są
przez  silne  wiatry  jesienne  i  opadają  na  dno  lasu  jako  tzw.  cetyna  (rys.  44,  45).  Cetyńce
przebywają  wewnątrz  pędów  aŜ  do  listopada,  kiedy  z  reguły  opuszczają  je  i udają  się  na
zimowiska w grubej korze szyi korzeniowej na ogół starych sosen.

Rys. 42. Cetyniec większy [5, s. 1]

Rys. 43. Przerzedzenie korony

na skutek Ŝerowania cetyńca większego

[2, s. 90]

Rys. 44. Cetyna [2, s. 90]

Rys. 45. Opadła cetyna z widocznym

wygryzionym w rdzeniu chodnikiem

i Ŝywicowanym otworem wejściowym

[6, s. 154]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tam wygryzają krótki, sięgający bielu chodnik, w którym zimują. Gdy kora jest cienka,

a więc na młodych drzewach, chodniki zimowisk cetyńca przebiegają okręŜnie na pograniczu
kory  i  drewna  wpływając  niekorzystnie  na  gospodarkę  wodną  drzewa  i  ułatwiając  infekcję
opieńce  miodowej.  W  marcu  cetyńce  opuszczają  zimowiska  i  przystępują  do  rozmnaŜania.
Generacja  cetyńca  większego  jest  więc  w  Polsce  jednoroczna.  Postać  dorosła  Ŝyje  do  lat
trzech.
Cetyniec mniejszy – Tomicus minor (Hrthg.)

Chrząszcz długości 2,6–4,5 mm. Walcowaty, czarny, błyszczący, pokrywy

czerwonobrunatne, zawsze jaśniejsze od przedplecza. Mniejszy od cetyńca większego, lecz do
niego bardzo podobny. RóŜni się od niego brakiem gładkich, połyskujących bruzdek
(zagłębień) na drugim międzyrzędzie ścięcia pokryw, na których, tak jak na pozostałych, są
wyraźne garbki.

erują na sośnie zwyczajnej, rzadziej na innych gatunkach sosen (kosodrzewinie, limbie,

wejmutce), czasem sporadycznie na świerku. Występuje w całej Polsce i jest gatunkiem
pospolitym, ale nie mniej licznym od cetyńca większego.

Roi się nieco później od cetyńca większego, bo od początku kwietnia do maja. Zimuje

imago w ściółce, rzadziej w cetynie. Gatunek jednoŜenny.

erowisko w postaci poprzecznej, dwuramiennej klamry, której jedno ramię zwykle

bywa krótsze (rys. 46). Zakładane jest pod cienka korą na strzale, konarach i gałęziach sosny.
Często  nad  Ŝerowiskiem  cienka  kora  szybko  wysycha  i  pęka  nad  chodnikiem.  Chodnik
macierzysty  do  12  cm  długości,  wyraźnie  narusza  biel.  Chodniki  larwalne  regularne  po  obu
stronach  chodnika  macierzystego,  krótkie.  Larwy  Ŝerują  prostopadle  do  chodnika
macierzystego, nie naruszając bielu. Długość chodników larwalnych waha się od 2 do 5 cm.
Chrząszcze  pojawiają  się  na  przełomie  lipca  i  sierpnia.  śer  uzupełniający  i regeneracyjny
odbywa

tak

samo

jak

cetyniec

większy.

Cetyniec mniejszy jest o wiele

mniej

groźnym

szkodnikiem

cetyńca

większego

i rzadszym

komponentem

biocenoz

leśnych.

Rzadko

występuje

masowo,

nie

reaguje tak szybko na osłabienie
drzewostanu. Tłumaczyć naleŜy to
tym,

cetyńcowi

mniejszemu

odpowiadają

drzewa

bardziej

osłabione i na nich dopiero znajduje
korzystne

warunki

lęgowe.

Dowodem  tego  moŜe  być  fakt,  Ŝe
cetyniec mniejszy wprowadza do drewna siniznę, która występuje na materiale juŜ częściowo
przeschniętym.  śerowisk  cetyńca  mniejszego  pod  cienką  korą  naruszają  głęboko  biel,
powodując  duŜe  zaburzenia  fizjologiczne  sosny,  a w następstwie  usychanie  wierzchołków
i części korony drzew. Osłabione sosny atakowane są przez inne szkodniki wtórne [6, s. 155–
156].
Kornik sześciozębny – Ips sexdentatus (Börn.)

Chrząszcz długości 4,5–8,2 mm, drugi co do wielkości krajowy gatunek kornika.

Chrząszcz  duŜy,  walcowaty,  kasztanowobrunatny  do  ciemnobrunatnego,  owłosiony.
Po  bokach  i  na  głowie  silniejsze  owłosienie.  Ścięcie  pokrywy  silnie  wklęsłe,  błyszczące.
Po obu jego stronach po sześć zębów, z których czwarty jest największy, na końcu guzowato
zgrubiały.  Przedplecze  łagodnie  zaokrąglone,  na  przodzie  ziarenkowate  w  dalszej  części

Rys. 46. Cetyniec mniejszy [5, s.2]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

punktowane. Pokrywy z rzędami głębokich punktów, punkty okrągłe, międzyrzędy szerokie,
gładkie.

eruje na sośnie pospolitej i innych gatunkach sosen, rzadziej na świerku, wyjątkowo na

modrzewiu i jodle.

Roi się na przełomie kwietnia i maja oraz w lipcu i sierpniu. Zimuje imago w Ŝerowisku,

pod korą starych sosen lub w ściółce (zimowanie imagines nie wyjaśnione dokładnie),
zimować moŜe teŜ larwa, czasami poczwarka.

Gatunek wieloŜenny. śerowisko gwiaździste (rys. 47). Od obszernej komory godowej

odchodzą  podłuŜne,  wzdłuŜ  włókien  biegnące,  2–5  chodników  macierzystych  (niekiedy
więcej), znacznej szerokości (4–5 mm),
z  kilkoma  otworami  wentylacyjnymi.
Chodniki  larwalne  stosunkowo  krótkie
(6–8

cm),

niezbyt

regularnie

rozmieszczone

obu

stronach

chodników  macierzystych.  Chodniki
larwalne  odchodzą  prostopadle,  bardzo
raptownie  skręcają  wzdłuŜ  włókien
i rozszerzają,

kończą

się

kolebką

poczwarkową, owalną, duŜą, płaską,
umieszczoną

korze.

uzupełniający

przeprowadzany

w miejscu wylęgu w korze, czasami
przypomina Ŝery drukarza („jelenie
rogi”). Całość Ŝerowiska duŜa, wyraźna, długość moŜe dochodzić do 1 m. przeciętnie 50–70
cm.

Jest typowym szkodnikiem wtórnym. Atakuje drzewostany starszych klas wieku,

prześwietlone,  o  obniŜonym  poziomie  wód  gruntowych,  osłabione  i  obumierające.  Zasiedla
sosny  pod  grubą  korą.  Niekiedy    spotkać  go  moŜna  na  Ŝerdziach  i  pod  cienką  korą,  opada
złomy,  wywroty  sosnowe.  Spotykany  często  na  składnicach  tartacznych  masowo.  Niekiedy
zbagatelizowany, przy masowym występowaniu atakuje sosnę zdrową [11, s. 76].
Rytownik dwuzębny – Pityogenes bidentatus (Hrbst.)

Chrząszcze długości 1,8–2,8 mm (rys. 48). Walcowaty, lekko wysmukły,

kasztanowobrunatny  do  czarnobrunatnego,  błyszczący.  Przedplecze  w  przedniej  części
ziarenkowate  w  nasadowej  –  grubo
punktowane  z  gładką  smugą  po
ś

rodku. Pokrywy z rzędami punktów,

międzyrzędy gładkie z pojedynczymi
punktami,

cięciu

jaśniejsze.

Samiec

grubo

punktowanym,

płaskim ścięciu posiada dwa hakowate,
duŜe  zęby  skierowane  lekko  ku  sobie,
zmienne  w  formie,  czasami  nad  nimi
dwa  małe  ząbki  przyszwowe.  Samica
o ścięciu  lekko  wypukłym,  pokrywy
po  obu  stronach  bruzdy,  wyraźnie
szorstko  ziarenkowate.  W  miejscu
hakowatego  ząbka  samca  –  mały,
niewyraźny  ząbek  (wzgórek).  Ząbek
z profilu niewidoczny.

Rys. 47. Kornik sześciozębny [5, s. 4]

Rys. 48. Rytownik dwuzębny [5, s. 5]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

eruje na sośnie pospolitej i innych gatunkach sosen, rzadziej na świerku, modrzewiu,

jodle i daglezji. W Polsce pospolity przede wszystkim na sośnie.

erowisko gwiaździste o 3–7 chodnikach macierzystych, pofalowanych, czasami krętych,

nieregularnie przebiegających wzdłuŜ włókien, o długości do 12 cm. Komora godowa zawsze
widoczna.  NyŜe  jajowe  i  odbiegające  od  nich  chodniki  larwalne  usytuowane  w  róŜnych
odległościach,  pofalowane,  niekiedy  splątane.  Często  chodniki  larwalne  wybiegają  tylko
z jednej  strony  chodnika  macierzystego.  śerowisko  narusza  silnie  biel  na  cienkich
sortymentach,  na  grubszych  zaznaczone  są  jedynie  nieznacznie  chodniki  macierzyste.  Pod
cienką  korą  kolebki  poczwarkowe  umiejscowione  są  w  bielu,  natomiast  pod  grubą  leŜą
w miazdze.  śer  uzupełniający  w  miejscu  wylęgu  w  formie  rozszerzonych,  nieregularnych
jamek. Czasem na młodych gałązkach.

Rytownik dwuzębny atakuje i moŜe być groźny w drzewostanach I i II klasy wieku, gdzie

usadawia  się  na  strzałach  od  odziomka  do  korony  ,  przede  wszystkim  osłabionych  przez
poŜar,  choroby  systemów  korzeniowych  i  spałowanych  przez  jelenie.  Lokalnie  moŜe
powodować  znaczne  wydzielanie  się  posuszu  nowego,  Ŝerując  sam  lub  dobijają  drzewa
starsze, atakowane przez cetyńca mniejszego, kornika ostrozębnego i smolika drągowinowca
lub przypłaszczka granatka [6, s. 158–159].
Smolik drągowinowiec – Pissodes piniphilus (Hrbst.)

Chrząszcz długości 4,0–5,0 mm. Zarys ciała wzdłuŜny, rdzawobrunatny. Przedplecze

posiada 4 białe kropki. Na pokrywach za ich połową wyraźna Ŝółta plama (rys. 49).

Pospolity w całej Polsce. Atakuje

sosnę zwyczajną juŜ od wieku 5 lat do
okresu  rębnego.  Najchętniej  zasiedla
zaś  30–50  –  letnie  sosny.  Pojawia  się
często w drzewostanach  uszkodzonych
przez  emisje  przemysłowe  i rosnących
na  gruntach  porolnych.  Spotykany  teŜ
na wejmutce.

Rójka oraz składanie jaj odbywa

się  juŜ  w  drugiej  połowie  kwietnia
i trwa  do  końca  sierpnia.  Larwy  białe,
beznogie,  z  brunatną  głową,  zgięte.
Zimują  chrząszcze  w  ściole  lub
w miejscu Ŝerowania, a larwy w Ŝerowisku. Po przepoczwarczeniu chrząszcze wygryzają się
okrągłym otworem na zewnątrz kory i przeprowadzają Ŝery uzupełniające w koronach sosen.
Wygryzają w korze młodych gałązek otworki, z których obficie wypływająca Ŝywica zdradza
wyraźny objaw zaatakowania.

erowiska pod cienką korą na strzale sosen. Chodniki larwalne między korą a drewnem,

kręte i wijące, zapchane ciemnymi trocinami, rozchodzą się gwiaździście. Długość
chodników dochodzi do 15 cm, a szerokość do 4 mm. Na końcach chodników wygryzione są
eliptyczne kolebki poczwarkowe w korze lub zagłębione w drewnie do kilku milimetrów.

Jest powaŜnym szkodnikiem wtórnym. Atakuje sosny lekko uszkodzone. Ze zdwojoną

siłą  atakuje  drzewostany  osłabione  Ŝerem  szkodników  pierwotnych,  przez  grzyby
pasoŜytnicze, poŜary i okiść, a takŜe zasiedla błyskawicznie wierzchołki sosen po trzebieŜach.
Rozmiar  wyrządzonych  szkód  przez  smolika  drągowinowca  zwiększa  się  w  drzewostanach,
gdzie  występuje  obwar,  a  intensywny  Ŝer  uzupełniający  chrząszczy  w  koronach  sosen
powoduje znaczący proces rozszerzania się tej choroby na sosny zdrowe [6, 166].

Rys. 49. Smolik drągowinowiec [5, s. 9]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przypłaszczek granatek – Phaenops cyanea F.

Przypłaszczek granatek jest groźnym szkodnikiem wtórnym drzewostanów sosnowych,

a w  razie  duŜego  nasilenia  gradacji  moŜe  się  stać  szkodnikiem  pierwotnym  atakującym
przede  wszystkim  sosny  o  duŜym  dostępie  światła.  Owad  ten  jako  gatunek  ciepło-
i światłolubny  najchętniej  atakuje  drzewostany  silnie  nasłonecznione  i  przerzedzone,  a  takŜe
uszkodzone  Ŝerem  owadów  liścioŜernych.  Chętnie  pojawia  się  równieŜ  w  drzewostanach
popoŜarowych.

Owad doskonały przypłaszczka charakteryzuje się płaską budową ciała i osiąga długość

około 10 mm i szerokość około 5 mm (rys. 50). Jest barwy ciemnogranatowej z odcieniem
zielonkowatym

lub

niebieskawym

z metalicznym

połyskiem.

Głowa

szeroka

gęsto

punktowana.

Przedplecze

prawie

tej

samej

szerokości co nasada pokryw i równieŜ
gęsto

punktowane.

Pokrywy

są

pomarszczone, a po bokach gęsto
pokryte

punktami.

Spód

ciała

zielonkawy.

Czułki

trzeciego

członu  są  wyraźnie  paciorkowate.
Chrząszcze  chętnie  latają,  zwłaszcza
podczas  pogody  ciepłej  i  słonecznej.
Wylęgły  chrząszcz  wydostaje  się
z kory  na  zewnątrz  wygryzionym
przez  siebie  charakterystycznym  soczewkowatym  otworem  o wymiarach  5x3  mm.  JeŜeli
chrząszcz  wylęga  się  w  drewnie,  to  wydostaje  się  on  na  zewnątrz  początkowo  tym  samym
owalnym otworem, którym wgryzała się do drewna larwa, a następnie wygryzionym w korze
owalnym  otworem.  Rójka  owadów  doskonałych  trwa  od  maja  do  połowy  sierpnia,  ale
najintensywniejsza jest w czerwcu i lipcu.

Wylęgłe z jaj larwy są barwy białej lub białokremowej, beznogie i miękkie oraz bardzo

spłaszczone. Odznaczają się silnie rozszerzonymi pierścieniami tułowia. Głowa z potęŜnymi
Ŝ

uwaczkami jest głęboko osadzona w przedtułowiu. Segmenty tułowiowe są nagie, a ostatni

z nich  jest  zaokrąglony.  ŚwieŜo  wylęgłe  larwy  drąŜą  chodniki  w  soczystym  łyku  (tj.  tkance
przewodzącej  substancje  wyprodukowane  w  liściach  –  węglowodany  i  białka  –  do  promieni
rdzeniowych  drewna),  gdzie  spędzają  pierwszą  zimę.  Chodniki  larwalne  w  pierwszej  jesieni
i zimie są bardzo cienkie. Na białym tle łyka wyglądają jak brunatne nitki. W następnym roku
w  miarę  wzrostu  Ŝerującej  larwy  chodniki  larwalne  stają  się  coraz  szersze  i  osiągają  około
10  mm  szerokości  i  20  cm  długości.  Są  zapchane  trocinkami,  ugniecionymi  w  łukowate
faliste  pasemka  (czym  róŜnią  się  od  chodników  kózek).  Chodniki  larwalne  mają  zarys
zygzakowatej  linii  krzywej  o  nieregularnym  przebiegu  (przewaŜnie  poprzecznym  do
pionowej  osi  drzewa).  W  okresie  jesiennym,  poczynając  od  końca  sierpnia  dorosłe  larwy
przypłaszczka  wgryzają  się  głęboko  w  korowinę,  wyjątkowo  w  biel,  celem  przezimowania.
Zimują  ponownie  w  miejscu  Ŝerowania,  zwinięte  w  podkówkę    w  kolebce  poczwarkowej,
która  moŜe  być  zlokalizowana  w korze  w  warstwie  łyka  (tj.  miedzy  korą  a  drewnem),  albo
(rzadko) w drewnie na róŜnej głębokości (maksymalnie do 16 mm).

Przypłaszczek granatek w naszym klimacie ma zasadniczo generację dwuletnią. JednakŜe

w lata upalne i suche pełny cykl rozwojowy przypłaszczka moŜe zostać skrócony do jednego
roku. MoŜna spotkać równieŜ takie zjawiska, Ŝe w tym samym drzewostanie w partiach
nasłonecznionych generacja moŜe być jednoroczna, a w partiach ocienionych – dwuletnia
[20, s. 3–4].

Rys. 50. Przypłaszczek granatek [5, s. 11]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Smolik sosnowiec – Pissodes pini L.

Chrząszcz długości 6,0–9,0 mm. Zarys ciała wydłuŜony, ciemnobrunatny lub rdzawy,

z czterema Ŝółtymi kropkami na przedpleczu. Na pokrywach dwie ukośne, zwykle
przerywane Ŝółte przepaski.

Pospolity w całej Polsce na sośnie, spotykany teŜ na wejmutce i limbie, sporadycznie na

wierku i modrzewiu. Smolik sosnowiec opanowuje partie drzew o grubej korowinie i pniaki.

Rójka zaczyna się w końcu kwietnia lub na początku maja. Chrząszcze po opuszczeniu

zimowiska  w  ściółce  lub  szparach  kory  przystępują  do  intensywnego  Ŝeru  uzupełniającego,
a następnie  do  kopulacji  i  składania  jaj.  Składanie  jaj  następuje  kupkami  w  jamkach
wygryzionych  w  korze  i  trwać  moŜe  cały  okres  wegetacyjny.  Proces    składania  jaj
przerywany  jest  jedynie  Ŝerami  regeneracyjnymi.  Dlatego  teŜ  w  ciągu  roku,  podobnie  jak
u innych  smolików,  spotykane  są  wszystkie  stadia  rozwojowe.  Larwy  białe,  beznogie,  lekko
zgięte  z  brunatną  głową.  Cechą  charakterystyczną  biologii  smolika  sosnowca  są  Ŝery
uzupełniające  i  regeneracyjne,  przeprowadzane  w  koronach  i  na  strzałach  sosen.  Powodują
one  znaczny  wypływ  Ŝywicy  i  osłabienie  drzew,  które  wyglądają  jak  spryskane  wapnem.
Zimują wszystkie stadia rozwojowe.

Chodniki larwalne w ilości kilkunastu rozchodzą się gwiaździście, osiągając niekiedy

znaczną  długość  (do  40  cm),  przeciętnie  około  20  cm  (rys.  51).  Zapchane  są  one  trocinami
barwy  kory.  Na  końcu  chodników
umieszczone  są  kolebki  poczwarkowe
wyłoŜone białymi wiórkami. Niekiedy
kolebki  wyraźnie  naruszają  biel.
ś

erowisko w końcowych stadiach

rozwojowych

konglomerat

poplątanych  chodników  larwalnych  z
białymi  kolebkami  poczwarkowymi
ułoŜonymi  nieregularnie  na  obrzeŜach
w  odległości  kilku  lub  kilkunastu
centymetrów  od  centrum  złoŜa  jaj,
widocznego  jako  wolna,  nieduŜą
przestrzeń  bez  wąskich  chodników
larwalnych.

Smolik sosnowiec jest szkodnikiem wybitnie wtórnym. Spotyka się go głównie

w drzewostanach  uszkodzonych  przez  poŜar,  osłabionych  przez  działanie  przemysłowych
zanieczyszczeń  powietrza,  Ŝerami  szkodników  pierwotnych,  występowaniem  grzybów
pasoŜytniczych  itp.  Szkodliwość  smolika  sosnowca  polega  głównie  na  dobijaniu  silnie
osłabionych sosen.
śerdzianka sosnówka – Monochamus galloprovincialis Ol.

Rójka przypada na miesiące letnie. Celem uzyskania dojrzałości płciowej chrząszcze

przed  kopulacją  odbywają  Ŝer  uzupełniający  na  cienkich  gałązkach  sosny  ogryzając  korę,
łyko  i  powierzchnię  drewna.  Przy  masowym  występowaniu  Ŝerdzianki  gałązki  korony  stają
się białe od zakrzepłej, wysychającej Ŝywicy, są łamane przez wiatr, a korona przerzedza się.
Następuje  osłabienie  drzew.  Jaja  składane  są  w  górnej  części  strzały  i  na  gałęziach.  Samica
w cienkiej  korze  wygryza  płytkie  jamki  i  w  nich  umieszcza  2–3  jaja.  Ogółem  składa  30–45
jaj.  Larwy  wylegają  się  po  1–2  tygodniach  i  Ŝerują  w  łyku.  Placowate  chodniki  larwalne
uszkadzają  powierzchnię  bielu  (brzegi  chodnika  są  tu  łagodnie  zaokrąglone),  są  wypełnione
trocinkami,  a  później  w  miarę  wzrostu  larwy,  białymi  wiórkami.  Od  końca  sierpnia  larwy
zaczynają wgryzać się w drewno (otwór wejściowy jest owalny, wąski),  w którym Ŝerują aŜ
do  końca  sezonu  wegetacyjnego.  Chodniki  są  owalne  w  zarysie  (max.  6x12  mm)  i  luźno

Rys. 51. Smolik sosnowiec [5, 10]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wypełnione wiórkami. Nadmiar wiórków jest przez larwę wypychany przez otwór wejściowy
pod korę, która zwykle w tym miejscu pęka ukazując strzępiasto sterczące wiórki. Chodniki
larwalne w drewnie zwykle przebiegają łukowato wzdłuŜ osi drzewa, jakkolwiek, zwłaszcza
w cienkim materiale i materiale leŜącym, mogą mieć mniej regularny charakter (rys. 52).

Przepoczwarczenie następuje na

wiosnę    w  końcu  chodnika.  Po  3–4
tygodniach  pojawiają  się  chrząszcze,
które  wygryzają  się  z  drewna  i  kory
okrągłym  otworem  o  średnicy  4–7  mm.
Generacja  jest  więc  jednoroczna,  choć
w  niesprzyjających  warunkach  nie
wyklucza  się  moŜliwości  wystąpienia
dwuletniej generacji.

erdzianka sosnówka występuje

w Europie  i  na  Syberii,  zasiedlając
głównie  sosnę  pospolitą.  Rzadko
spotykana  na  świerku  i  modrzewiu.
Jest  groźnym  szkodnikiem  wtórnym,  fizjologicznym  i  szkodnikiem  technicznym  drewna,
masowo  rozmnaŜającym  się  w drzewostanach  osłabionych  przez  poŜar  i  inne  czynniki.  Przy
masowych  pojawach  atakuje  takŜe  drzewostany  zupełnie  zdrowe,  które  najpierw  osłabia
Ŝ

erem uzupełniającym, a następnie zasiedla powodując masowe wydzielanie się posuszu.

Ponadto Ŝerdzianka jako szkodnik techniczny powoduje głębokie uszkodzenia drewna,
obniŜając jakość tarcicy, niekiedy nawet do klasy opału [19, s. 207–209].
Kornik ostrozębny – Ips acuminatus (Gall.)

Chrząszcz wielkości 2,2–3,9 mm. naleŜy do grupy średniej wielkości korników.

Walcowaty,  krótki,  krępy,  lśniący,  rdzawobrunatny  do  ciemnobrunatnego,  słabo  owłosiony.
Przedplecze  prawie  równie  długości  pokryw  (nieco  krótsze),  przez  co  kornik  wydaje  się
krótki.  Pokrywy  o  regularnych  rzędach  duŜych  punktów,  międzyrzędy  płaskie
z drobniejszymi punktami.

Dymorfizm płciowy wyraźny. Samiec posiada w ścięciu pokryw po trzy zęby, z których

dwa są stoŜkowate, a trzeci duŜy wyraźnie rozdwojony na końcu.

eruje na sośnie, wyjątkowo na świerku i modrzewiu. W Polsce pospolity na całym

obszarze, występuje raczej wyspowo.

Roi się na przełomie maja i czerwca. Zimuje imago w Ŝerowisku.
Gatunek wieloŜenny. W Ŝerowiskach spotyka się od 3 do 12 chodników macierzystych.

Typ

erowiska

gwiaździsty,

o podłuŜnym

układzie

chodników

macierzystych.  Chodniki  macierzyste
przebiegają  falisto,  niekiedy  są  ostrzej
załamane.  Na  większej  przestrzeni
zatkane  mączką  trzcinek.  Odbite  wraz
z chodnikami  larwalnymi  w  bielu.
Chodniki  larwalne  rzadko  rozstawione
i

nieregularnie

krótkie,

kręte,

zakończone kolebkę

poczwarkową,

równieŜ odbitą w bielu (rys. 53).
Końcowe

fragmenty

chodników

larwalnych są nieregularnie poszerzane
przez

młode

chrząszcze,

które

pojawiają się w lipcu i przeprowadzają Ŝer uzupełniający w miejscu wylęgu. Te fragmenty

Rys. 52. śerdzianka sosnówka [5, s. 12]

Rys. 53. Kornik ostrozębny [5, s. 3]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

równieŜ  zatkane  są  mączką  trocinek.  śer  uzupełniający  moŜe  być
przeprowadzony  przez  młode  chrząszcze  równieŜ  w  świeŜej
koronie,  na  strzale  lub  gałęziach  sosen  (rys.  54),  a niekiedy  takŜe
w szyjkach korzeniowych kilkuletnich sosenek.

Znaczenie gospodarcze w ostatnich latach wzrasta.
Atakuje górne partie strzał i konary sosen w starodrzewach,

ale pojawia się takŜe coraz częściej w drzewostanach młodych klas
wieku,  zasiedlając  strzały  drągowin  i  młodników.  Przy
sprzyjających  warunkach  atmosferycznych  w  okresie  rozwoju
pierwszego  pokolenia,  młode  chrząszcze  mogą  w  początkach
sierpnia przystąpić do rójki i składania jaj. W jednym roku zatem,
mogą  być  więc  jedna  lub  dwie  generacje,  a  nie  wyklucza  się
występowania generacji siostrzanej [11, s. 65–66].
Kornik drukarz – Ips typographus (L.)

Chrząszcz długości 4,0–6,0 mm. Walcowaty, krępy, kolor od

ciemnobrunatnego

czarnobrunatnego,

lśniący,

rdzawo

owłosiony, najbardziej po bokach przedplecza i pokryw. Owłosione są teŜ brzegi ścięcia
pokryw, które jest wyraźnie zagłębione i taczkowate z mydlanym połyskiem. Po obu stronach
ś

cięcia u boku płci jednakowe uzębienie liczące cztery zęby, z których trzeci jest największy

i rozszerzony, a takŜe guzowato zgrubiały ma końcu. Przedplecze o bokach równoległych do
2/3 długości, ku przodowi skośnie ścięte po obu stronach. Przód przedplecza szorstki,
z koncentrycznie ułoŜonymi garbkami, w nasadowej części przedplecze gładkie, lśniące,
kropkowane. Pokrywy o rzędach zagłębionych z wyraźnymi kropkami, międzyrzędy szerokie,
gładkie.

eruje na świerku, rzadziej sośnie, modrzewiu i jodle, najczęściej pod grubszą korą.

W Polsce najpospolitszy i najgroźniejszy szkodnik świerka.

Roi się w kwietniu i maju oraz lipcu i sierpniu. Rójki siostrzane w czerwcu, niekiedy we

wrześniu.  Okres  rójki  uzaleŜniony  jest  w  duŜej  mierze  od  warunków  atmosferycznych
i wysokości nad poziomem morza. Kornik drukarz jako typowy szkodnik fizjologiczny naleŜy
do  tych  gatunków,  które  błyskawicznie  reagują  na  warunki  atmosferyczne  i  pozostawiony
materiał  lęgowy.  Zimuje  we  wszystkich  stadiach  rozwojowych  oprócz  jaja.  Imago  zimuje
w Ŝerowiskach i w ściółce. Gatunek wieloŜenny.

erowisko o 1–3 (rzadziej o 4) chodnikach macierzystych, regularnych, podłuŜnych (rys.

55).

JeŜeli w Ŝerowisku są trzy

chodniki, to dwa wygryzione są w dół
i jeden  ku  górze,  jeśli  zaś  dwa,  jeden
biegnie  w  górę,  drugi  w  dół.
Natomiast  jeśli  tylko  jeden,  to
wygryziony on jest zawsze w górę od
komory  godowej,  która  ukryta  jest
przewaŜnie  w  korze.  śerowiska
wspomnianą  regularność  posiadają  w
drzewie  stojącym,  tracą  ją,  jeśli
zakładane  są  na  materiale  leŜącym.
ś

erowiska

słabo

naruszają

biel.

Chodniki  macierzyste  przebiegają  zawsze  wzdłuŜ  włókien,  mają  kilka  chodników
„zwrotnicowych”  i  są  zawsze  wolne  od  trocin.  Usuwa  je  samiec  na  zewnątrz  Ŝerowiska.
Długość  chodników  macierzystych  wynosi  od  6–15  cm.  Wylęgłe  larwy  drąŜą  chodniki
larwalne początkowo prostopadle lub skośnie do chodnika macierzystego, później skręcają mniej

Rys. 54. Schemat Ŝeru

uzupełniającego
kornika
ostrozębnego
[11, s. 66]

Rys. 55. Kornik drukarz [5, s. 16]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

więcej  wzdłuŜ  włókien.  Są  one  stosunkowo  krótkie,  od  4–6  cm  długości,  prawie  od  razu
rozszerzające  się  i  zatkane  grubymi,  brązowymi  trocinami.  Larwy  rozpoczwarczają  się
w owalnych  kolebkach.  Wylęgłe  chrząszcze  przeprowadzają  Ŝer  uzupełniający  w  miejscu
wylęgu  w  postaci  krótkich,  nieregularnych  chodników,  przypominających  poroŜe  jeleni,
niekiedy  wygryzają  szerokie,  zatokowate  płaty,  które  to  formy  naruszają  zawsze  wyraźnie
biel.  śer  uzupełniający  przeprowadzają  młode  chrząszcze  równieŜ  i  na  grubszych  gałęziach
ś

wierków, wygryzając wyŜej wspomniane chodniki. Młode osobniki drukarza opuszczają

erowisko mniej więcej w połowie lipca.

Młode, wylęgłe chrząszcze po odbyciu Ŝeru uzupełniającego przystępują do rójki drugiej

generacji. W warunkach wybitnie sprzyjających (w miejscach ciepłych, przy dobrej pogodzie)
moŜe się zdarzyć złoŜenie drugiej generacji siostrzanej. Młode chrząszcze drugiego pokolenia
i generacji siostrzanych mogą zimować w Ŝerowiskach, bądź w ściole. Zimować mogą larwy
i poczwarki drugiego i trzeciego pokolenia. Zimowanie w róŜnych stadiach kornika drukarza
uzaleŜnione jest od warunków atmosferycznych panujących w danym roku, jak równieŜ od
występowania tego gatunku w róŜnych szerokościach geograficznych naszego kraju.

Najgroźniejszy szkodnik wtórny świerka. Kornik drukarz zakłada Ŝerowisko od

odziomka  do  dolnej  części  korony  świerka,  niekiedy  i  wyŜej.  Chrząszcz  ten  atakuje  zwykle
drzewa  osłabione  Ŝerem  szkodników  pierwotnych,  opanowanych  przez  opieńkę,  uszkodzone
przez  okiść,  wiatr  czy  poŜar  oraz  czynniki  antropogeniczne.  Sprzyja  to  masowemu
rozmnoŜeniu  kornika  drukarza,  który  reaguje  natychmiast  mając  odpowiednie  warunki
rozwoju.

Zaatakowane świerki rozpoznaje się po brunatnych trocinkach wysypujących się

z otworów  wejściowych,  wygryzanych  przez  atakujące  chrząszcze.  Są  to  tzw.  drzewa
trocinkowe.  Niekiedy,  z  róŜnych  przyczyn  (wiar,  deszcz),  trzcinki  na  korowinie  i  w  jej
zagłębieniu  nie  są  widoczne.  Natomiast  wokół  szyi  korzeniowej  są  całe  „usypiska”
brunatnych  trzcinek,  zwłaszcza  gdy  mamy  do  czynienia  ze  znacznym  wzrostem  zagroŜenia
drzewostanu przez kornika drukarza.

Kornik drukarz w czasie występowania gradacyjnego atakuje drzewa zupełnie zdrowe,

które  bronią  się  jakiś  czas  wyciekami  Ŝywicy  (zalewanie  wgryzających  się  chrząszczy),
w końcu  jednak  ulegają  i  zostają  opanowane  przez  tego  groźnego  szkodnika  świerczyn.
W wielu  takich  obserwowanych  przypadkach  drukarz  staje  się  szkodnikiem  wybitnie
pierwotnym.

Niebezpieczeństwo potęgują jeszcze bardziej sztuczne monokultury świerkowe,

odznaczające się małą odpornością, które ze szczególna ostrością atakuje kornik drukarz. Jest
on szczególnie groźny w górach, na pogórzu, gdzie często występują wiatry fenowe
(np. halny w Tatrach) powodują olbrzymie wywały, a obfite opady śniegu w zimie –
ś

niegołomy. Silne nasłonecznienie stoków południowych i występowanie opieńki miodowej

stwarza wprost idealne warunki do masowych gradacji.

RównieŜ na północy kraju, w północno – wschodnim zasięgu świerka, lite świerczyny

mazurskie i pomorskie uszkodzone są przez huragany i osłabione przez opieńki i hubę
korzeniową, cierpiące od wahań poziomu wód gruntowych, stanowią w kraju pod względem
powierzchni drugi teren, szczególnie zagroŜony przez drukarza [6, s. 139–140].
Rytownik pospolity – Pityogenes chalcographus L.

Długość ciała tego kornika wynosi około 2 mm; ubarwienie brązowe o miedzianym

połysku. Na pokrywach widoczne są trzy ostre ząbki.

Wiosną samice drąŜą chodniki macierzyste rozchodzące się gwiazdkowato od komory

godowej, w liczbie od 3 do 7 chodniki larwalne wyraźnie zarysowane są w łyku.
Przepoczwarczenie następuje zwykle na pograniczu łyka i drewna (rys. 56) [12, s. 419].

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zasiedla świerk od środkowej

partii strzały (czasami i w dolnej) do
wierzchołka.

W drzewostanach

młodszych klas wieku występuje
sam,

starszych

towarzyszy

kornikowi

drukarzowi

innym

gatunkom.

Bardzo

duŜe

znaczenie

gospodarcze.  Rytownik  pospolity
jest  jednym  z  najgroźniejszych
szkodników  świerka.  W  młodnikach
i

drągowinach

występuje

samodzielnie

wyrządza

duŜe

szkody.  W  miarę  zagęszczania  się
populacji  tego  szkodnika  wzrasta  znacznie  ilość  drzew  zdrowych,  opanowanych  przez
rytownika.  Zwiększa  to  wyraźnie  rozmiar  szkód  powstających  w  drzewostanach.  Rytownik
pospolity opada chętnie drzewa ścięte, a takŜe wywroty i złomy [6, s. 143].
Czworooczak świerkowiec – Polygraphus polygraphus

Chrząszcz jest szary, o pokrywach matowych, osiąga długość do 3 mm. KaŜde oko

podzielone jest jakby na dwie części.

Rójka odbywa się w maju. Chodniki macierzyste ułoŜone są na strzale poprzecznie

(rys.  57).  Chodniki  larwalne  przebiegają  na  róŜnych  głębokościach  w  łyku  oraz  dotykają  do
drzewa.  śer  uzupełniający  młodych
chrząszczy  odbywa  się  w przedłuŜeniu
chodników  larwalnych.  W  róŜnych
porach  roku  w  Ŝerowiskach  moŜna
spotkać  jednocześnie  róŜne  stadia
rozwojowe owada.

eruje na świerku, rzadziej na

jodle  i  modrzewiu  oraz  róŜnych
gatunkach  sosen.  W  całej  Polsce
pospolity,  tak  w  górach,  jak  i  na
niŜu.

Czterooczak świerkowiec zasiedla

przewaŜnie drzewa młodszych oraz
ś

rednich klas wieku, zwłaszcza znajdujące się w drugim piętrze. Do masowych pojawów

dochodzi w drzewostanach osłabionych działaniem opieńki miodowej i huby korzeni oraz na
terenach o zakłóconych stosunkach wodnych, np. wskutek suszy. W Polsce środkowej,
w świerczynach sztucznego pochodzenia, czterooczak często powoduje duŜe szkody
[12, s. 419].
Jodłowiec krzywozębny – Pityokteines curvidens

Długość ciała chrząszcza wynosi około 3 mm. Jest on błyszczący, gęsto owłosiony,

barwy brunatnej. Ścięcie pokryw jest  wgłębione,  a na jego brzegach znajdują się po 3 zęby,
z których  pierwszy,  najmniejszy,  jest  odchylony  do  góry,  a  dwa  dolne  są  hakowato
skrzywione ku sobie. Pomiędzy nimi znajdują się 1 lub 2 garbki (rys. 58).
Rójka  przypada  na  koniec  kwietnia  i  początek  maja,  a  czas  jej  trwania  uzaleŜniony  jest  od
pogody.  Od  wygryzionej  przez  samczyka  komory  godowej,  znajdującej  się  w  korze,
odchodzą  zwykle  2–4  chodniki  macierzyste  osiągające  długość  5–8  cm  i  wyraźnie
zaznaczające  się  w  korze.  śerowisko  jest  podwójnie  klamrowate,  poprzeczne.  Chodniki

Rys. 56. Rytownik pospolity – Ŝer [5, s. 19]

Rys. 57. Czterooczak świerkowiec [5, s. 20]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

larwalne  odchodzą  od  chodników  macierzystych  prostopadle,  przebiegając  początkowo
w łyku,  a  dopiero  w  swej  końcowej
części  w  drewnie,  gdzie  teŜ  następuje
przepoczwarczenie.

Młode

chrząszcze

opuszczają

erowiska zwykle w końcu lipca

i zaczynają

rójkę.

Zimuje

larwa

w Ŝerowisku albo postać doskonałą
w specjalnie

tego

celu

wygryzionych

grubej

korze

chodnikach, dochodzących do drewna.
W miejscach tych pojawiają się obfite
wycieki

ywicy,

która

tęŜeje,

a następnie  bieleje  i  przez  długi  czas
jest  widoczna  na  powierzchni  kory.  Drzewa,  w  których  zimuje  duŜo  chrząszczy  jodłowca
krzywozębnego,  ulegają  osłabieniu  i  stają  się  mniej  odporne  na  działanie  szkodników
wtórnych.

Znaczenie jodłowca krzywozębnego jest bardzo duŜe, zwłaszcza w drzewostanach silnie

przerzedzonych  i  naraŜonych  na  przymrozki  oraz  nękanych  Ŝerami  osłabiającymi  przez
zwójki.  Jodłowiec  krzywozębny  opanowuje  dolne  partie  drzew  o  grubej  korze.  Na  terenach
masowego  pojawu  moŜe  występować  takŜe  w  górnych  partiach  strzał  i  na  grubszych
gałęziach [12, s. 420].
Smolik jodłowiec – Pissodes piceae (III.)

Chrząszcz długości 5,0–10,5 mm. Zarys ciała eliptyczny, rdzawobrunatny. Na pokrywach

dołki o róŜnej wielkości i głębokości, ułoŜone w podwójne rzędy – oddzielone wyraźnie
wypukłymi międzyrzędami. W przedniej i tylnej części pokryw dwubarwne, Ŝółtawo – białe
przepaski. Tylna przepaska wyraźnie, nieregularnie rozszerzona, szersza od przedniej.
Niekiedy przepaska przednia zredukowana do dwóch plamek (rys. 59).

Smolik

jodłowiec

występuje

w całym zasięgu jodły, a takŜe poza
granicami

jej

naturalnego

zasięgu.

W Górach

więtokrzyskich,

Podkarpaciu i w Beskidach pojawia się
niekiedy masowo. Głównie atakuje jodłę
pospolitą,

czasami

inne

gatunki

introdukowane jodeł.

Roi się na wiosnę, w zaleŜności od

połoŜenia  nad  poziomem  morza:  od
połowy  kwietnia  –  na  nizinach  lub  od
początku  maja  do  połowy  września  –
w górach.

Przy

masowym

wylęgu

chrząszczy na wiosnę moŜna spotkać duŜe ich ilości na świeŜych pniakach i leŜących pniach,
konarach  i  gałęziach.  Chrząszcze  po  wylęgu  przeprowadzają  Ŝer  dojrzewający  wygryzając
w korze  gałęzi  lub  pni  otwory  sięgające  do  łyka,  powodując  wyciek  Ŝywicy.  Samice  po
kopulacji  składają  jaja  w  wygryzionych  otworach  po  kilka  lub  kilkanaście  sztuk.  śerowiska
są  zwykle  zakładane  w  pobliŜu  okółków  lub  sęków.  Larwa  biaława,  beznoga,  z  wyraźną
ciemnobrunatną  głową,  zawsze  łukowato  zgięta.  Rozwój  larw  trwa  od  jesieni,  niekiedy
w zaleŜności od warunków atmosferycznych i połoŜenia przedłuŜa się do dwóch lat.  Zimują
chrząszcze w ściole lub larwy albo poczwarki i czasami imagines w Ŝerowiskach.

Rys. 58. Jodłowiec krzywozębny [5, s. 26]

Rys. 59. Smolik jodłowiec [5, s. 29]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

erowisko o bardzo charakterystycznym kształcie. Chodniki larwalne rozchodzą się

z jednego miejsca, osiągając długość od kilkunastu do kilkudziesięciu centymetrów
(do 70 cm). Chodniki przebiegają między korą a drewnem i słabo je naruszają. Opada jodły
w róŜnym wieku, tak zdrowe jak i zamierające.

Smolik jodłowiec jest jednym z najgroźniejszych szkodników fizjologicznych jodły.

Zasiedlać moŜe drzewa o róŜnym stopniu osłabienia, a takŜe róŜnoraki materiał lęgowy
(pniak, złom, gałęzie). Poprzez rozległość chodników nawet kilkanaście larw w jednym
Ŝ

erowisku moŜe doprowadzić do wyraźnego osłabienia lub śmierci jodły. śerowanie smolika

sprzyja występowaniu innych gatunków owadów, m.in. korników jodłowych i rytla
[6, s. 175].

NajwaŜniejsze szkodniki wtórne drzew liściastych i ich Ŝerowiska
Opiętek zielony – Agrilus viridis L.

Rójka trwa od końca maja do sierpnia. Samica przykleja jaja do kory i pokrywa białawą

wydzieliną, co czyni złoŜe (nawet po wylęgnięciu larw) dość dobrze widoczne. Larwy Ŝerują
w miazdze wygryzając długie 50–60 cm, splatane, tasiemcowate chodniki (rys. 60). Niekiedy,
głównie  na  drzewach  zdrowych,  chodniki  zagłębiają  się
w korze  i  przebiegają  w  jej  przekroju  lub  mieszczą  się
wyłącznie  w strefie  łyka  i  bielu  (na  drzewach  osłabionych).
Chodniki larwalne wypełnione są ciemnobrunatną mączką. Na
jesieni,  zwykle  w  drugim  roku  Ŝerowania,  larwa  wygryza  w
drewnie  łukowatą  kolebkę  poczwarkową,  w  której  zimuje.
Przepoczwarczenie  następuje  od  kwietnia  do  czerwca.  Młode
chrząszcze  pojawiają  się  po  3–4  tygodniach.  Generacja  jest
więc w zasadzie 2 – letnia, choć moŜe teŜ być jednoroczna lub
dłuŜsza [19, s. 326].

Opiętek zielony zasiedla róŜne drzewa liściaste, a obok

buka szczególnie topolę, olchę, dęby, wierzby i  brzozę. MoŜe
być  dokuczliwym  szkodnikiem  w  młodych  drzewostanach
bukowych  gwałtownie  odsłoniętych  i  poddanych  działaniu
słońca  lub  mrozu.  Atakuje  teŜ  drzewostany,  gdzie  zabiegi
pielęgnacyjne  –  czyszczenia  i  trzebieŜe  są  przeprowadzane
przy  pomocy  środków  chemicznych,  oraz  drzewa  o  korze
uszkodzonej  w  czasie  prac  leśnych.  Zaatakowane  drzewa  charakteryzują  się  zahamowanym
wzrostem,  późnym  rozwojem  pędów,  więdnięciem  liści,  pękaniem  kory  i  jej  płatkowatym
odstawaniem. Czasem zamierają całe młodniki bukowe [19, s. 326].
Ogłodek dębowiec – Scolytus intricatus (Ratz.)

Chrząszcz długości 2,4–4,2 mm. Owalny w zarysie, krepy, o przytłumionym połysku,

rdzawobrunatny  do  ciemnobrunatnego,  rzadziej  prawie  czarny.  Przedplecze  drobno
kropkowane  –  kropki  małe,  podługowate,  po  bokach  i  na  przedzie  przedplecza  większe
i okrągłe.  Pokrywy  nieco  jaśniejsze  od  reszty  ciała,  matowe  dzięki  swemu  kropkowaniu.
Kropki  w  wąskich  i  zagłębionych  rzędach  i  międzyrzędach  tworzą  bruzdki,  prawie
jednakowe,  a  powierzchnia  między  nimi  skośnie  zmarszczona.  Tylne  kąty  pokryw  lekko
zazębione,  a  tylny  ich  brzeg  przy  szwie  gładki.  Odwłok  u  obu  płci  jednakowo  skośno  –
wypukle  podcięty,  pokryty  krótkimi,  gęstymi,  sterczącymi  szczecinkami,  bez  wzgórków
i garbków  na  segmentach  odwłokowych.  Odwłok  samicy  pokryty  gęstymi,  krótkimi
szczecinkami  i  przylegającymi  włoskami,  zwłaszcza  delikatne  i  cieniutkie  przylegające
włoski na piątym segmencie odwłoka.

eruje na dębie, rzadziej na buku, grabie, brzozie, osice, wiązie, wierzbie i kasztanowcu,

sporadycznie na drzewach owocowych. Gatunek pospolity w całej Polsce.

Rys.

60.

Opiętek

zielony

A-otwór  wylotowy,  B-chodniki
na  powierzchni  drewna,  C-
obraz  Ŝerowania,  D-imago  [18,
s. 22]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Roi się w kwietniu i maju, niekiedy spotykana rójka w sierpniu. Zimuje larwa

w Ŝerowisku. Gatunek jednoŜenny.

erowisko o chodniku macierzystym poprzecznym lub skośnym do włókien drewna,

1–3 cm długości bardzo wyraźnie, głęboko odbite w bielu (rys. 61). Chodniki larwalne długie
do  15  cm,  zwykle  gęsto  uszeregowane,  słabiej  naruszają  biel,
pod  koniec  poplątane  ze  sobą.  Kolebki  poczwarkowe  na
cieńszych  segmentach  leŜą  w  drewnie,  na  grubszych  –  w  korze,
ale  moŜe  tez  być  odwrotnie,  co  zaleŜy  od  wilgotności
opadniętego  materiału  lęgowego.  śerowiska  na  gałęziach,
konarach i pniach w róŜnych klasach wieku dąbrów.

Ogłodek dębowiec jest groźnym i często nie docenianym

szkodnikiem wtórnym dębu. Występuje najczęściej i najliczniej
w drzewostanach przerzedzonych i osłabionych działaniem
róŜnych

czynników

abiotycznych,

biotycznych

i antropogenicznych.  Na  starszych  dębach  zasiedla  głównie
gałęzie  i  konary  w  górnej  części  korony,  powodując  ich
usychanie.  Na  młodszych  dębach  opada  całkowicie  pień,
powodując  obumieranie  drzew,  czasami  wspólnie  z  innymi
szkodnikami  wtórnymi.  DuŜe  szkody  powoduje  przez  Ŝer
uzupełniający  na  zdrowych  i  Ŝywych  dębach,  kiedy  młode
chrząszcze  wgryzają  się  w  korę  i  w  biel  na  głębokość  3–5  mm
jednorocznych  rzadziej  dwuletnich  pędów,  które  usychają,
obłamują  się  i  znacznie  zmniejszają  aparat  asymilacyjny
i transpiracyjny.  Po  kilku  latach  ogłodki  mogą  doprowadzić  do
zamarcia  korony  i  drzewa.  Niekiedy  teŜ  ogryzają  korę  i  biel
młodych  pędów  lub  drąŜą  krótkie,  płatkowate  chodniki
w rozwidleniach  pędów,  w  nasadach  pączków  lub  przy  ogonkach  liściowych  (patrz  ogłodki
wiązowe).  Ponadto  ogłodek  dębowiec  wyrządza  szkody  pośrednie,  polegające  na
zainfekowaniu  zdrowych  dębów,  podczas  Ŝeru  dojrzewającego,  zarodnikami  grzybów
Ceratocystis spp. powodujących tzw. chorobę naczyniową dębów (uwiąd dębu) [6, s. 179].
Ogłodek wiązowiec – Scolytus scolytus

Długość ciała chrząszczy wynosi 4–5 mm. Przedplecze jest

czarne, a pokrywy brunatne.

Rójka odbywa się w maju. Samice składają jaja w drąŜonych

pod  korą  wiązów  chodnikach  macierzystych,  osiągających
długość  7–10  cm.  Chodniki  larwalne  są  stosunkowo  długie  (rys.
62).  Przepoczwarczenie  następuje  na  pograniczu  kory  i  łyka  lub
płytko  w  bielu.  Wyprowadza  jedną  lub  dwie  generacje  w  roku,
rójka drugiej generacji następuje w sierpniu.

Ogłodek wiązowiec zasiedla zwykle dolne partie drzew, ale

niekiedy takŜe grube gałęzie. Najczęściej atakowane są drzewa w
parkach,  alejach,  zadrzewieniach  przydroŜnych,  a mniejszym
stopniu  w  lesie.  Ogłodki  wiązowce  przenoszą  na  swym  ciele
zarodniki grzyba Ceratocystis ulmi, powodującego powstawanie
tzw.  holenderskiej  choroby  wiązów,  co  nieuchronnie  prowadzi
do zamierania drzew [12, s. 422].

Rys. 61. Ogłodek dębowiec

A – chrząszcz,

B – Ŝerowisko na gałęzi,

C –obraz Ŝeru

uzupełniającego chrząszczy

[18, s. 35]

Rys. 62. Ogłodek wiązowiec

A – chrząszcz, B – chodnik

macierzysty, C – chodniki

larwalne [18, s. 171]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jesionowiec pstry – Leperisinus fraxini

Jesionowiec pstry ma około 3 m długości; ciało owalne, pokrywy szare, pokryte

marmurkowatym, pstrym rysunkiem.

Rójka przypada na maj i połowę czerwca. Samice składają jaja

w  chodnikach  macierzystych  wygryzanych  w  postaci  podwójnej
klamry  na  gałęziach  i  pniu  jesiona  wyniosłego.  Są  one  wyraźnie
zarysowane  w drewnie.  Chodniki larwalne  wykształcone są na ogół
regularnie.  Są  proste  lub  węŜykowate,  równieŜ  zaznaczone  w  bielu
(rys. 63). Przepoczwarczenie następuje na pograniczu łyka i drewna,
a  na  gałęziach  –  w  drewnie.  Młode  chrząszcze  lęgną  się  w  lipcu
i sierpniu,  a  następnie  wgryzają  się  pod  korę  zdrowych  pni,  gdzie
tworzą  krótkie,  nieregularne  chodniki.  Niekiedy  Ŝer  ten  prowadzą
chrząszcze  w  dolnych  partiach  drzew,  gdzie  zimują.  W  miejscach
tych  tworzą  narośla  nazwane  „róŜami  jesionowymi”.  Chrząszcze
czasem zimują w nich przez kilka lat z rzędu. Generacja jednoroczna
[12, s. 423].

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie jest źródło pochodzenia nazwy szkodniki wtórne?

Jakie czynniki wpływające na pojawianie się szkodników wtórnych?

Jakie są główne szkodniki wtórne sosny?

Jakie są główne szkodniki wtórne świerka?

Jakie są główne szkodniki wtórne drzew liściastych?

Jakie są róŜnice w wyglądzie Ŝerowisk cetyńca mniejszego i cetyńca większego?

Jakie są charakterystyczne cechy morfologiczne korników?

Jakie są cechy charakterystyczne kornika drukarza i jego Ŝerowiska?

Jakie jest znaczenie gospodarcze korników?

10.

Jakie są cechy charakterystyczne ogłodka dębowca i jego Ŝerowiska?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Określ gatunki i wskaŜ cechy charakterystyczne owadów, których Ŝerowiska przedstawia

rysunek.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy wykonywaniu
ć

wiczenia,

określić nazwę gatunkową owadów,

podać charakterystyczne cechy morfologiczne,

scharakteryzować Ŝerowiska rozpoznanych owadów,

określić znaczenie gospodarcze,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

Rys. 63. Jesionowiec

pstry: A – „róŜe

jesionowe” na pniu

drzewa, B –chrząszcz,

C – Ŝerowisko

[18, s. 129]

Rysunek do ćwiczenia 1

[4, t. XI]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlas owadów,

−

fragmenty Ŝerowisk owadów,

−

lupa,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Wymień główne gatunki korników występujących na drzewach iglastych, porównaj ich

cechy morfologiczne i scharakteryzuj Ŝerowiska.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy wykonywaniu ćwiczenia,

wymienić gatunki korników wskazując gatunki drzew Ŝywicielskich,

wskazać charakterystyczne cechy morfologiczne,

wskazać główne cechy biologiczne,

dokonać charakterystyki Ŝerowisk,

wskazać charakterystyczne cechy Ŝerowisk,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

gabloty z owadami,

−

fragmenty Ŝerowisk,

−

lupa,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Rozpoznaj przedstawionego na rysunku szkodnika wtórnego drzew liściastych i jego

erowisko oraz dokonaj ich charakterystyki.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne
przy wykonaniu ćwiczenia,

określić nazwę gatunkową rozpoznanego
szkodnika,

wskazać charakterystyczne cechy morfologiczne,

scharakteryzować Ŝerowisko,

określić znaczenie gospodarcze,

dokonać

oceny

poprawności

wykonanego

wiczenia.

Rysunki do ćwiczenia 3 [4, t. XX]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlas owadów,

−

fragmenty Ŝerowisk owadów,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 4

Zidentyfikuj gatunki głównych szkodników wtórnych drzew liściastych i scharakteryzuj

ich cechy morfologiczne oraz Ŝerowiska.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy wykonaniu ćwiczenia,

określić nazwy gatunkowe szkodników wtórnych drzew liściastych,

wskazać charakterystyczne cechy morfologiczne,

scharakteryzować Ŝerowiska wymienionych owadów,

wskazać charakterystyczne cechy Ŝerowisk,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

fragmenty Ŝerowisk owadów,

−

atlas owadów,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wyjaśnić pochodzenie nazwy szkodniki wtórne?

wymienić czynniki wpływające na pojawienie się szkodników
wtórnych?

wymienić główne szkodniki wtórne sosny?

wymienić główne szkodniki wtórne świerka?

wymienić główne szkodniki wtórne drzew liściastych?

wskazać róŜnice w wyglądzie Ŝerowisk cetyńca większego i cetyńca

mniejszego?

określić charakterystyczne cechy morfologiczne korników?

wskazać cechy charakterystyczne kornika drukarza i jego Ŝerowiska?

10)

określić znaczenie gospodarcze korników?

11)

wskazać cechy charakterystyczne ogłodka dębowca i jego Ŝerowiska?

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Najgroźniejsze choroby drzew leśnych

4.4.1. Materiał nauczania

Najgroźniejsze choroby siewek drzew leśnych

Choroby dotyczące siewek to przede wszystkim choroby zgorzelowe. Mimo

wykorzystywania  wielu  wyspecjalizowanych  w  działaniu  fungicydów  i  środków  o  szerokim
spektrum działania, w niektórych szkółkach, z powodu niewłaściwego doboru preparatów do
grzybów  występujących  w  glebie,  zabiegi  nie  maja  wystarczającej  skuteczności.  Konieczna
jest  wówczas  albo  współpraca  z  fitopatologiem,  który  przy  pomocy  odpowiednich  metod
badawczych  określi  rodzaje  patogenów  glebowych  i  pomoŜe  dobrać  właściwe  fungicydy,
albo  zastosowanie  takich  mieszanek  preparatów,  które  będą  zwalczały  wszystkie  grzyby
jednocześnie.  W  tym  drugim  przypadku  zachodzi  niebezpieczeństwo  nadmiernego
stosowania  środków  chemicznych  (niepotrzebnego  uŜycia  jednego  z  fungicydów
w przypadku, gdy w glebie faktycznie nie występuje któryś z patogenów). Nie jest to obojętne
dla  produkcji  w  szkółce,  szkodzi  bowiem  mikoryzom,  strzępkom  grzybów  mikoryzowych
obecnych  w  glebie,  które  nie  znalazły  jeszcze  odpowiedniego  partnera  roślinnego,  niszczy
takŜe  wiele  cennych  mikroorganizmów  środowiska  glebowego,  co  prowadzi  do  jego
degradacji.  Konsekwencją  tego  zjawiska  jest  produkcja  coraz  słabszych  sadzonek  i  coraz
większych  strat  w  produkcji  na  skutek  zwiększonej  podatności  materiału  roślinnego  na
patogeny grzybowe i niekorzystny układ czynników pogodowych.

Zmiany pokroju siewek. Na wielu szkółkach obserwuje się zmiany pokroju siewek,

dotyczące  niekiedy  nawet  30%  roślin,  wymagające  selekcji  materiału  szkółkarskiego,  co
w konsekwencji  daje  straty  w  produkcji.  Stosowne  próby  chemicznego  przeciwdziałania
szkodom  nie  przynoszą  spodziewanych  efektów,  poniewaŜ  przyczyny  zmian  najczęściej  nie
są właściwie rozpoznane.

Wszelkie zmiany pokroju siewek obserwowane w szkółkach na powierzchniach

otwartych, występują takŜe w szkółkach kontenerowych, mimo stosowania tam szczególnych
sposobów postępowania z siewkami i uŜywania sterylnych substratów.

Kędzierzawka sosny po wykształceniu się pierwszych igieł

na siewkach sosny  dochodzić moŜe do silnego zwijania się  części
lub  całości  igliwia  (rys.  64).  Objawy  te  występujące  w szkółkach
od  dziesięcioleci  nazwane  zostały  kędzierzawką  sosny  ze
wskazaniem  na  wirusy  jako  sprawców.  Nie  określono  jednak
rodzaju  występujących  wirusów  ani  nie  przedstawiono  metod
zaradczych.

Szkodliwość tej choroby objawia się początkowymi stratami

przyrostów. Straty w produkcji nie są tak istotne, gdyŜ dość
szybko, przy nieuszkodzonym stoŜku wzrostu następuje dalszy,
prawidłowy juŜ wzrost części nadziemnej siewki.

Wielopędowość siewek. Podczas sezonu wegetacyjnego na

pędzie  głównym  moŜe  pojawić  się  wiele  pączków,  które
wybijają  jeszcze  jesienią  (tzw.  proliferacja  pędów)  lub
wykształcają  pędy  w  przyszłym  roku.  ChociaŜ  niektóre  inne  gatunki  drzew  iglastych  (np.
ś

wierk i jodła) wytwarzają niekiedy po dwa pędy przewodnie, to nie ma to tak duŜego

znaczenia  gospodarczego  jak  u  sosny.  Tworzenie  się  na  siewkach  dwóch,  trzech  lub  więcej
liczby  pędów  równorzędnych  pojawia  się  na  niektórych  szkółkach  i  zwiększa  się
w poszczególnych  latach  niekiedy  wielkość  zbliŜona  do  30%  wszystkich  siewek.  Sosny
wielopędowe spotkać moŜna czasem takŜe na kilkuletnich uprawach.

Rys. 64. Kędzierzawka sosny

[16, s. 10]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przyczyna

powstawania

tego

zjawiska

nie

została

dotychczas

rozpoznana.

W opracowaniach wskazuje się róŜne czynniki biotyczne (m.in. skoczogonki) lub chemiczne,
a takŜe zmiany fizjologiczne o niewyjaśnionym podłoŜu.

Wielopędowość nie jest zjawiskiem trwałym. Po pewnym czasie – zwykle po kilku latach

ycia sosny, jeden z pędów obejmuje rolę przewodnika i dalszy wzrost sosny przebiega

normalnie. Jednak w początkowym okresie Ŝycia siewki pojawienie się wielu pędów zamiast
jednego powoduje znaczne zakłócenia w przyrostach. Sosny wielopędowe są znacznie niŜsze
i z reguły nie mieszczą się w normach wysokości, nawet w II klasie jakości. Jeśli na szkółce
znajduje się 20 – 30% wielopędowych siewek, to jest to dla nadleśnictwa powaŜny problem.
Według  norm  sosny  takie  powinny  być  odrzucone  podczas  selekcji  przed  wysadzeniem  na
uprawę,  co  oznacza  konieczność  dokupienia  odpowiedniej  ilości  sadzonek  lub  zmniejszenie
planowanej powierzchni upraw. Niektóre nadleśnictwa radzą sobie w tej sytuacji uszczykując
nadmiar pędów i pozostawiając tylko jeden. Okazuje się, Ŝe siewki wielopędowe produkujące
duŜą  masę  części  nadziemnej,  wykształcają  równieŜ  odpowiednio  duŜą  masę  korzeni.
Wysadzone  na  uprawę  przy  pozostawieniu  jednego  pędu  przewodniego,  sosny  takie
przyjmują się podobnie jak inne i dają porównywalne przyrosty [16, s. 10].

Zgorzel siewek występuje nie tylko w sztucznych siewkach, ale takŜe w samosiewkach

pod  okapem  starszych  drzewostanów  i  ma  przebieg  szybki,  charakterystyczny  dla  chorób
epifitozyjnych.  Powoduje  przy  tym  znaczne  straty  gospodarcze,  najdotkliwsze  w  szkółkach
leśnych,  takŜe  pod  osłonami  (szklarnie,  tunele  foliowe  itp.).  Zgorzel  siewek  poraŜa  wiele
gatunków drzew i krzewów leśnych. Siewki ulegają jej od chwili wykiełkowania wysianych
nasion  aŜ  do  niedługiego  czasu  po  wzejściu.  Najbardziej  waŜna  i  znana  jest  zgorzel  siewek
drzew iglastych, szczególnie (w polskich warunkach) sosny zwyczajnej i świerka pospolitego.

Znane są dwa rodzaje zgorzeli: przedwschodowa, gdy juŜ wcześnie choroba poraŜa

kiełki, a siewki przewaŜnie w ogóle nie ukazują się na powierzchni gleby, ulegając przedtem
zgniliźnie  i  sczernieniu  oraz  powschodowa,  gdy  kiełki  i  siewki  zostają  poraŜone  dopiero  po
ukazaniu  się  tych  ostatnich    na  powierzchni  gleby.  Do  mniej  więcej  trzeciego  tygodnia  od
ukazania  się  siewek  zagroŜenie  zgorzelą  bywa  najsilniejsze,  później  (najpóźniej  do  6-go
tygodnia)  siewki  uodoporniają  się  na  nią.  Do  objawów  zgorzeli  powschodowej  naleŜy
sczernienie  korzenia  głównego  i  silnie  zniszczenie  korzeni  bocznych,  przez  co  chore  siewki
wyciąga się z gleby łatwiej niŜ zdrowe. Z kolei moŜna zauwaŜyć przewęŜenie i poczernienie
łodyŜek u ich nasady i przewracanie się siewek w końcowym stanie choroby (rys. 65).

Podczas

wilgotnej

pogody

poraŜone

siewki

przewracają  się  i  wyginają,  podczas  suchej  zaś  tylko
zasychają  całkowicie  i  brunatnieją.  Siewki  ginące  od
podwyŜszonej  temperatury  (w czasie  upałów),  a  więc  od
zgorzeli niezakaźnej, mają z reguły nadliścieniową część
zmarniałą

są

pozbawione

zawiązka

pączka

szczytowego,  gdy  tymczasem  siewki  poraŜone  przez
grzyby  (przypadek  zgorzeli  zakaźnej)  mają  tę  część
często nietkniętą i choćby  słabo wykształcony pączek na
szczycie [10, s. 45].

Pleśnienie dębu – jest to choroba spotykana u nas

dość rzadko w szkółkach i uprawach, głównie
w zachodniej części kraju. Sprawcą jest grzyb Roselinia quercina Hartig.

Liście poraŜonych osobników bledną i zasychają, zaczynając od szczytu pędu.

Na powierzchni korzeni widać rozsiane z rzadka (szczególnie w miejscach, z których
wyrastają delikatne korzenie boczne) czarne kuleczki wielkości główki od szpilki (skleroty).
Nadto do powierzchni korzeni przylegają lub od niej odchodzą do gleby początkowe białe,
później brunatnawe, rozgałęziające się nitkowate sploty grzybni zwane rizoktoniami (rys. 66).

Rys. 65. Typowa zgorzel siewek

sosny zwyczajnej

[10, s. 45]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W miejscu występowania sklerot i przylegania rizoktoniów

powierzchnia  korzenia  jest  przebarwiona  na  brunatno.  W  trakcie
choroby  korzenie  od  końców  murszeją,  wskutek  czego  giną  całe
rośliny.  Na  szyjce  korzeniowej  zamarłych  roślin  ukazują  się
skupienia  czarnych  kulistych  tworów  o  średnicy  około  1  mm
(otocznie)  poprzedzone  niekiedy  zarodnikowaniem  konidialnym
sprawcy [9, s. 174].

PrzewęŜenie podstawy łodygi. Sprawcami choroby są grzyby

z  rodzaju  Pestalotia.  Występują  zarówno  na  siewkach  liściastych,
jak i iglastych. Stosunkowo często spotykane są na siewkach buka
i jodły.  Objawy  poraŜenia  grzybowego  pojawiają  się  w  okolicach
szyi  korzeniowej  jako  charakterystyczne  pogrubienie  tkanek.  TuŜ
pod  nim  powinny  być  zwykle  przewęŜenie,  ale  często  jest  ono
słabo widoczne (rys. 67). W miejscu tym pojawia się owocowanie
w postaci czarnych drobnych utworów – warstwiaków.

Choroba nie stanowi zbyt duŜego problemu w szkółkach

leśnych.  Niektóre  badania  wykazują,  Ŝe  grzyb  ten  nie  ma
moŜliwości rozwoju na zdrowym materiale. Niekiedy stwierdza się
rozwój  grzyba  tylko  na  martwym  materiale.  W  tym  świetle
pojawienie  się  P. hartigii  jest  świadectwem,  Ŝe  w  szkółce
uprzednio działały niekorzystne dla siewek czynniki, które osłabiły
ich odporność lub nawet doprowadziły do ich zamarcia.

Wydaje się korzystne dla szkółki, aby w momencie

stwierdzenia  szkód  od  P.  hartigiina  część  siewek,  dokonać
wszelkich  moŜliwych  czynności  zmierzających  do  poprawy  lub
zachowania  zdrowotności  siewek,  takŜe  poprzez  stosowanie
fungicydów.  Po  zabiciu  grzybni  poraŜone  siewki  liściaste  mają
zdolność  wytwarzania  korzeni  przybyszowych  z  partii  łodygi
powyŜej  zaatakowanej  części.  Siewki  iglaste  z  reguły  nie  mają
moŜliwości regeneracji i zamierają.
Inne  grzyby  na  siewkach  liściastych.  Na  młodszych  i  starszych
siewkach  rosnących  w warunkach  osłabiających  ich  kondycję
zdrowotną  i  sprzyjających  rozwojowi  grzybów  (np.  zagęszczenie
siewek,  nadmierna  wilgotność  i  zacienienie)  moŜe  wystąpić  kilka
patogenów  słabości,  jak  Phomopsis,  Fusicoccum  i  inne.  Często
pojawiają się one przy uszkodzeniach tkanek pędu powodowanych
przez  nadmierne  nasłonecznienie  i  nagrzewanie  się  gruntu.
W okolicach  szyi  korzeniowej  (ale  często  takŜe  wysoko  na  pędzie
–  zwłaszcza  przy  zdrewniałych  siewkach)  tworzą  się  wówczas
ciemne plamy, dość szybko czerniejące i obejmujące wkrótce cały
obwód pędu. Następnym etapem jest zgorzel tkanek okrywowych –
w  miejscu  ataku  grzybów  pojawia  się  wyraźne  przewęŜenie  pędu.
O  ile  w  przypadku  grzybów  z  rodzaju  Pestalotia  na  siewkach
gatunków liściastych dochodzić moŜe do ich regeneracji, to w tym
przypadku  następuje  zamieranie  zasiedlonych  przez  grzyby
okazów lub zamieranie pędów połoŜonych powyŜej nekrozy.

Wskazane jest usuwanie z kwater zamarłych siewek, aby nie

stały się źródłem infekcji dla innych osłabionych siewek.

Rys. 66. Siewka dębu

poraŜona przez grzyb

Rosellinia quercina.

Z prawej strony u góry

– worek patogena, u dołu –
fragment szyi korzeniowej

z otoczniami [9, s. 174]

Rys. 67. Siewka buka

poraŜona przez grzyb

Pestalozzia hartigi:i

a – chora siewka

(przewęŜenie podstawy

łodygi), b – konidia

sprawcy, c – warstwiak

wytwarzający konidia

[9, s. 175]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W kaŜdym przypadku naleŜy zanalizować sytuację i zastanowić się, jakie czynniki

abiotyczne lub ewentualne błędy hodowlane mogły przyczynić się do obniŜenia zdrowotności
siewek. Pomocne są teŜ zabiegi ochronne z uŜyciem fungicydu Dithane.

Najgroźniejsze choroby aparatu asymilacyjnego drzew leśnych

NaleŜy tu liczna grupa chorób grzybowych, powodująca przebarwienia i zamieranie

igliwia lub liści, niekiedy atakujące pędy, co w ostatecznym stadium prowadzić moŜe do
zamierania całych sadzonek.

Osutki sosny – termin ten odnosi się do chorób powodowanych przez róŜne patogeny

wywołujące plamistości na igłach drzew iglastych, głównie sosny, a w rezultacie dalszego
rozwoju choroby przedwczesne osypywanie się aparatu asymilacyjnego. Do masowego opadu
igliwia moŜe dochodzić wiosną lub jesienią.

Choroba ma znaczenie, gdyŜ powoduje zamieranie siewek i osłabienie sadzonek

w szkółkach i na uprawach, zaś ubytek drugiego garnituru igieł ma ujemny wpływ na przyrost
grubości i wysokości pędów sosny. Silnie osłabione sosny są podatne na wpływ innych
niekorzystnych czynników.

W szkółkach sosna objęta jest opryskami ochronnymi.
Do największych szkód powodowanych przez osutkę wiosenną sosny dochodzi

w szkółkach i na młodych uprawach. W ostatnich latach choroba powodowała tez duŜe straty
w  samosiewach  sosny.  Sprawcą  tej  choroby  jest  patogen  Lophodermium  seditiosum,
towarzyszyć  mu  moŜe  saprofit  Lophodermium  pinastri.  Igły  zasiedlone  przez  oba  grzyby
masowo przebarwiają się wiosną i opadają. Gwałtowne Ŝółknięcie igieł pojawia się po zimie
w  okresie  pierwszego  wiosennego  ocieplenia,  czyli  najczęściej  tuŜ  przed  samym  terminem
wysadzania sadzonek na uprawy.

Infekowanie igieł następuje od końca wiosny do końca października, a przy długotrwałej

ciepłej jesieni – takŜe w listopadzie. Atakowane są tegoroczne igły siewek i dwuletnie igły
u starszych sadzonek. Pierwsze objawy poraŜenia pojawiają się w postaci Ŝółtawych,
a następnie rdzawych plamek. Dalszy rozwój choroby powoduje całkowite przebarwienie się
igieł aŜ do ich zamarcia. Osiągają wówczas jednolicie szarobrunatny kolor (rys. 68).

Owocowanie – najpierw konidialne –

tworzy  się  na  zamarłych  igłach.  Są  to  małe
czarne  pyknidia.  Następnie  pojawia  się
owocowanie  workowe  typu  miseczki  (rys.
69).  Tylko  zarodniki  workowe  mają
zdolność  zakaŜania  igieł.  Silne  poraŜenie
siewek powoduje ich zamieranie.

infekcji

dochodzi

okresowo

podczas  wilgotnej  pogody,  gdy  miseczki
otwierają  się  i następuje  wyrzut  zarodnika.
Do  otwarcia  miseczek  nie  jest  konieczna
deszczowa  pogoda.  Podczas  lata  wystarczy
wilgoć  w  powietrzu  lub  rosa.  Wyrzut
zarodnika  moŜe  następować  kilkakrotnie
w sezonie

zaleŜnie

wilgotności

w powietrzu lub pojawiających się opadów
– przy utrzymującej się ciepłej pogodzie moŜe przeciągnąć się do późnej jesieni.

Rozwojowi wiosennej osutki sosny sprzyja wilgotna wiosna i lato oraz łagodna jesień

i zima, a takŜe podatność dziedziczna niektórych pochodzeń. UwaŜa się, Ŝe północne
proweniencje sosny są odporniejsze na chorobę [6, s. 298].

Rys. 68. Zdrowe i chore igły sosny – osutka

wiosenna [14, s. 91]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Osutka jesienna sosny – do grzybów powodujących ten typ

osutki  zalicza  się  patogena  igieł  sosny  –  Cyclaneusma  minus,
który  najczęściej  występuje  na  uprawach  i  w  młodnikach  oraz
grzyb Sclerophoma pythiophila pojawiający się na osłabionych
i  zamierającym  igliwiu.  Sporadycznie  choroba  powodowana
przez  C.  minus  moŜe  czynić  pewne  szkody  w  szkółkach.
Najczęściej  jednak  w  produkcji  szkółkarskiej  dochodzi  do
wtórnych infekcji, których sprawcą jest S. Pythiophila. W tym
przypadku  grzyb  pełni  rolę  „dobijającą”  zamierające  siewki,
zwłaszcza przy rozwoju grzybni nie tylko na igłach ale równieŜ
na pędzie głównym [15, s. 15].

Brunatnienie igieł świerka jest powodowane przez grzyb

Rhizosphaera

kalkoffii,

skutkiem

jego

działania

–

przedwczesne  opadanie  igliwia  u  świerka  zwyczajnego.
Pierwsze  objawy  poraŜenia  ujawniają  się  w  kwietniu  –  maju,
zaleŜnie  od  warunków  termiczno  –  wilgotnościowych.
Początkowo zaatakowane igły przebarwiają się na Ŝółtozielony
odcień,  a następnie  stopniowo  zamierają.  Na  igłach  mogą
występować  plamki  lub  igły  zamieniają  barwę  w  całości.  Masowe  zmiany  barwy  następują
zwykle po zimie, ale mogą teŜ pojawiać się późnym latem i jesienią.

Początkowe objawy tworzenia się owocowania mogą być widoczne juŜ na lekko

przebarwionym  igliwiu.  Wyraźniej  widoczne  jest  owocowanie  na  igłach  zamarłych
i opadłych.  Tworzą  je  czarne  kuliste  pyknidia  z  białą  włoskową  tarczką  na  szczycie,
wyrastające  ze  szparek  oddechowych.  Zarodniki  są  uwalniane  pod  wpływem  kropel  wody
w czasie podlewania lub deszczu.

Do poraŜenia igliwia dochodzi na przełomie wiosny i lata. Infekcja przebiega

stosunkowo wolno, jednakŜe w temperaturze 25

C i ciągłym zwilŜaniu igieł następuje juŜ po

48 godzinach. Ulegają jej z reguły igły osłabione, ocienione lub rosnące w miejscach
wilgotnych. Chorobie sprzyjają wszelkie warunki powodujące osłabienie kondycji zdrowotnej
ś

wierka [6, s. 299].

Osutka świerkowa – jest powodowana przez Lophodermium piceae występuje takŜe na

jodle, daglezji i cisie. PoraŜone igliwie zamierając Ŝółknie, brunatnieje i opsypuje się.
Owocowanie wykształca się na opadłych igłach – są to czarne szerokie miseczki. Pojawiają
się teŜ charakterystyczne poprzeczne prąŜki.

Choroba jest objawem osłabienia sadzonek na skutek działania niekorzystnych

czynników środowiska zewnętrznego, np. niedostatku wody w glebie czy zbyt wysokich,
długotrwałych temperatur panujących w sezonie wegetacyjnym.

Choroby igieł modrzewia – igły modrzewia ulegają kilku chorobom, które w szkółkach

wymagają zwalczania. Choroby te powodują przebarwienie i obsypywanie się igliwia
(opadzina modrzewia i dolnoreglowa osutka modrzewia) oraz zamieranie igliwia i młodych
przyrostów (szara pleśń).

Opadzina modrzewia – wywołana jest przez grzyb Meria laricis. Największe szkody

powoduje  w  szkółkach,  ale  spotykana  jest  takŜe  na  starszych  modrzewiach.  Infekcji  ulegają
pojedyncze  igły  lub  grupy  igieł  poczynając  od  dołu  sadzonki,  następnie  infekcja  postępuje
wyŜej.  Pierwsze  objawy  występują  w  maju.  Od  miejsca  infekcji  igła  Ŝółknie  ku  szczytowi
a następnie przebarwia się na rdzawo – brunatny kolor. PoraŜone igły przedwcześnie opadają,
niekiedy juŜ w czerwcu.

Owocowanie grzyba jest niewidoczne bez posłuŜenia się specjalną techniką.

Do stwierdzenia obecności pyknidiów zanurza się igły w wodnym roztworze błękitu

Rys. 69. Osutka wiosenna

sosny – stadium konidialna

i workowe[16, s. 11]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

metylenowego na około pół godziny. Owocowanie ujawnia się wówczas w postaci ciemnych
kropek w miejscach szparek oddechowych, z których wyrasta.

Grzybnia zimuje w poraŜonych opadłych igłach, co trzeba uwzględnić przy stosowaniu

zabiegów ograniczających rozwój choroby. Zabiegi ochronne stosuje się od momentu
zauwaŜenia pierwszych objawów. W szkółkach gdzie choroba występuje kaŜdego roku,
powinno się stosować zabiegi profilaktyczne. Ostatni oprysk wykonuje się na opadłe igliwie.

Na obraz choroby nakładają się często szkody spowodowane późnymi przymrozkami, co

w terenie utrudnia rozpoznanie właściwego sprawcy strat [16, s. 15].

Szara pleśń – wywoływana przez patogen Botrytis cinerea. Powoduje on zakaŜenie

młodych nie zdrewniałych części pędów oraz igliwia siewek i sadzonek gatunków iglastych,
najczęściej  modrzewia,  ale  takŜe  młodych  przyrostów  jodły  i  świerka,  rzadziej  liściastych.
Wtórnie  moŜe  występować  teŜ  na  sośnie,  towarzysząc  skrętakowi  sosny.  U  modrzewia
poraŜeniu ulegają zarówno igły na długopędach, jak i na krótkopędach. Do infekcji dochodzi
przy  udziale  wilgoci.  Zasiedlenie  tkanek  przez  grzybnię  powoduje  ich  pleśnienie.
Na  powierzchni  igieł  pojawia  się  wówczas  widoczny  gołym  okiem  szary  pylisty  nalot.
Obserwacje  prowadzone  przy  pomocy  lupy  pozwalają  dostrzec  drzewkowate  trzonki
konidialne z biało szarymi główkami zarodników.

Szara pleśń spotykana jest w szkółkach na powierzchniach otwartych na najmłodszych

pędach  sadzonek.  Największe  szkody  czyni  jednak  w  namiotach  foliowych  na  siewkach.
Szybszy rozwój choroby następuje w warunkach przegęszczenia siewek, przy podwyŜszonej
wilgotności  powietrza  i  wysokiej  temperaturze.  Najbardziej  na  szarą  pleśń  naraŜone  są
modrzewie  w  namiotach  słabo  przewietrzanych.  Straty  mogą  wówczas  dotyczyć  nawet  50%
zasiewów.  MoŜe  się  równieŜ  zdarzyć,  Ŝe  działanie  Botrytis  cinerea  pokrywa  się  z  atakiem
grzybów zgorzelowych, co zwiększa szkody.

Rozwojowi choroby sprzyja zbyt gęsty siew i nadmierne podlewanie siewek i sadzonek.

W namiotach foliowych szara pleśń jest trudna do zwalczenia, jeśli pojawia się kaŜdego roku.
Konieczna  jest  wówczas  dezynfekcja  lub  wymiana  substratu,  w  którym  grzyb  zimuje
w formie  saprofitycznej.  Dla  ochrony  materiału  szkółkarskiego  szkółkarskiego  sezonie
wegetacyjnym  niezbędne  jest  przeciwdziałanie  wszelkim  czynnikom  powodującym
osłabienie siewek i sadzonek [6, s. 300].

Mączniak dębu – sprawcą tej choroby jest grzyb Microsphaera alphitoides, najwięcej

szkód czyni na siewkach i sadzonkach wszystkich gatunków dębów w szkółkach, na
uprawach i w podszytych. ZagraŜa teŜ drzewkom do kilku metrów wysokości, pędom
ś

więtojańskim i odroślowym.

Grzybnia powoduje powstawanie na blaszkach liściowych charakterystycznych białych

nalotów, a po wykorzystaniu pokarmów komórek skórki wywołuje zamieranie liści. Rzadziej
atakowane są młode rosnące pędy i otwierające się pączki, co wiosną prowadzi do czernienia
i obumierania. W późniejszym okresie zdarza się, Ŝe silniej poraŜone pędy jesienią nie
uzyskują na czas dojrzałości zimowej i przemarzają.

Do pierwszych objawów ataku grzyba naleŜą

jasnoŜółte  przebarwienia  na  górnej  stronie  liści.
Jednocześnie przy pomocy lupy moŜna na dolnej stronie
blaszki  liściowej  zobaczyć  nalot  delikatnej  grzybni.
Wkrótce  następuje  silny  rozrost  grzybni,  która  pokrywa
obie strony liścia białym mącznym nalotem (rys. 70).

Grzybnia produkuje przez całe lato bardzo liczne

zarodniki  konidialne,  które  przenoszone  są  przez  wiatr
lub  krople  wody  na  inne  liście.  Pod  koniec  lata  i  na
jesieni  zaczynają  się  wykształcać  drobne,  czarne  kuliste
owocniki stadium workowatego – otocznie.

Rys. 70. Mączniak dębu [15, s. 125]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zarodniki tego stadium równieŜ mogą powodować rozszerzenie się infekcji.
Patogen zimuje w postaci niewielkich skupień grzybni lub otoczni w niektórych pączkach

dębu.  Pędy  rozwijające  się  wiosną  z  takich  pączków  wraz  ze  wszystkimi  młodymi  liśćmi
opanowywane  są  przez  grzybnie  mączniaka.  Wskutek  tego  następuje  marszczenie  się,
ciemnienie  i  zamieranie  blaszek  liściowych.  Przy  silnym  poraŜeniu  takŜe  młode  pędy
przybierają ciemnobrunatną, prawie czarną barwę, przeginają się w dół i zamierają. Na obraz
ten  mogą  się  nakładać  objawy  działania  późnowiosennych  przymrozków,  co  utrudnia
rozpoznawanie choroby w tym stadium.

Rozwojowi patogena sprzyja ciepła, sucha pogoda, jakkolwiek na początku kiełkowania

zarodników na liściach wymagana jest obecność wilgoci.

Rdza brzozy – choroba ta ma dwóch gospodarzy – modrzewia i brzozę. Na igłach

modrzewia grzyb rdzawnikowy tworzy drobne pomarańczowe skupienia (ecjospory), które są
słabo widoczne, ich szkodliwość jest mała i na skutek poraŜenia modrzew zbytnio nie cierpi.
Z modrzewia choroba przenosi się na liście brzóz, na których wykształca Ŝółto-
-pomarańczowe owocowanie, obficie pylące zarodnikami, a potem brunatne dalsze stadia
rozwojowe.

ZakaŜeniu ulegają siewki siane wiosną i na zielono oraz kilkuletnie sadzonki. Silny

rozwój  grzyba  doprowadza  do  zabicia  tkanek  liści  i  ich  przedwczesnego  opadu.  Często
objawy  zamierania  liści  młodych  siewek  mylone  są  z  objawami  grzybowej  zgorzeli  siewek
[16, s. 17].

Najgroźniejsze choroby gałęzi i pni drzew leśnych
Skrętak  sosny.  Na  uprawach  sprawca  choroby  –  Melampsora  pinitorgua  Rost.  moŜe
powodować powaŜne uszkodzenia. Zdarza się, Ŝe niszczy wszystkie pędy młodych sadzonek
sosny,  zwłaszcza  o  słabych  przyrostach  na  grubość.  Zwykle  jednak  dotyczy  pędu  głównego
i ewentualnie kilkupędów bocznych, na których powoduje charakterystyczne zniekształcenia.
Grubsze pędy przeŜywają infekcję, natomiast gdy nekrozy powodowane przez skrętaka sosny
infekowane  są  wtórnie  przez  grzyb  Botrytis  cinerea,  następuje  zamarcie  pędu  od  rany  do
wierzchołka. Szczególnie zagroŜone są uprawy  wielkopowierzchniowe,  na których dochodzi
do  masowych  samosiewów  osiki,  która  jest  drugim  gospodarzem  grzyba.  Poza  osiką,
poraŜeniu ulegają topole biała i szara.

U sosny infekcji ulegają tegoroczne pędy, jeszcze w fazie wzrostu, kiedy igły wychodzą

z pochewek.  Wskutek  tego  na  przełomie  maja  i  czerwca  tworzą  się  dwa  pierwsze  stadia
rozwojowe  grzyba  –  najpierw  ciemnoŜółte  brodawki  (pyknidia),  a  następnie  stadium
ognikowe  (ecja),  które  mają  postać  podłuŜnych  poduszeczek  pomarańczowej  barwy,
w których  zarodniki  nie  są  osłonięte  błoną.  UmoŜliwia  to  roznoszenie  spor  przez  wiatr
i rozszerzanie infekcji na topole – aŜ do lipca. Grzyb zimuje w opadłych liściach.

Chorobie sprzyja przede wszystkim występowanie samosiewów osiki na uprawach oraz

utrzymywanie się wilgotnej pogody w okresie infekcyjnym. Zapobieganie zakaŜeniom polega
więc na usuwaniu samosiewów i odrostów drugiego gospodarza [6, s. 203].

Rdza kory sosny pospolitej (Endocronartium pini i Cronartium flacidum). Chorobę tę,

zwaną  odwarem,  powodują  dwa  patogenny  z  rzędu  rdzy.  Endocronartium  pini  jest  grzybem
jednodomowym, a Cronartium flacidum jest grzybem dwudomowym. Na młodych częściach
pni,  a  przede  wszystkim  w  okolicy  okółków  i  na  pędach  sosny,  pojawiają  się  lokalne
nabrzmienia,  na  których  w  okresie  od  maja  do  lipca  ukazują  się  nieregularne  pęcherzyki
o zabarwieniu  Ŝółtawopomarańczowym.  Ścianki  pęcherzyków  pękają  i  wysypują  się  z  nich
ecydiospory.  Po  zniknięciu  ecydiów  poraŜone  partie  pędów  stają  się  szorstkie,  gdyŜ  ich
powierzchnia  pokryta  jest  rankami.  Przez  te  ranki  wycieka  na  zewnątrz  Ŝywica,  ciemniejąca
pod  wpływem  utleniania  się.  Stadia  uredo  i  teleuto  występują  głównie  na  ciemięŜyku
białokwiatowym  (Vincentoxium  officinale),  prócz  tego  na  wielu  innych  roślin  zielnych,  jak

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

pewne  gatunki  rodzajów  Paeonia,  Nemesia,  Verbena,  Impatiens,  Pedicularis,  Trapaeolum,
Loasa  i  inne.  Patogenny  poraŜają  sosnę  w  wieku  45–50  lat.  Skutkami  poraŜenia  są
ekscentryczny przekrój pnia lub gałęzi, wyciek Ŝywicy, Ŝółknięcie i opadanie igliwia powyŜej
poraŜonych  miejsc  i  w  końcu  całkowite  obumieranie  tych  części  drzew,  czyli  powstawanie
tzw. suchczubów.

Obwar występuje niekiedy licznie, zwłaszcza w drzewostanach sosnowych

jednogatunkowych  na  ubogich  siedliskach,  obniŜając  przyrost  i  wartość  techniczną  drewna.
Wskutek  osłabienia  poraŜone  drzewa  stają  się  bardziej  podatne  na  inne  czynniki
patogeniczne,  jak  opieńka  miodowa,  huba  korzeni,  a  przede  wszystkim  szkodniki  wtórne.
W drzewostanach naraŜonych na szkody powodowane przez obwar naleŜy przede wszystkim
wykonywać  niezbędne  cięcia  pielęgnacyjne  i  sanitarne.  Drzewa  poraŜone  przez  obwar
w wieku  15–40  lat  powinny  być  usunięte  najpóźniej  do  15  maja,  tj.  przed  uwolnieniem  się
zarodników.  W  drzewostanach  w  silnym  stopniu  opanowanych  przez  obwar  usunięcie
wszystkich  drzew  zaatakowanych  przez  tego  grzyba  doprowadziłoby  do  nadmiernego
przerzedzenia drzewostanów. Dlatego teŜ w takim wypadku usuwamy tylko drzewa najsilniej
poraŜone. W celu zwiększenia odporności drzewostanów na  chorobę naleŜy teŜ wprowadzić
do drzewostanów sosnowych domieszki drzew liściastych, stosowane do moŜliwości siedliska
[12, s. 341].

Zamieranie pędów sosny (Cenangium ferruginosum). Choroba ta jest powodowana

przez grzyb, który rozwija się na obumarłych gałęziach drzew iglastych. Na sośnie pospolitej
powoduje  nienaturalny  wzrost  kory  pędów  najmłodszych,  a  czasem  równieŜ  i  starszych.
Na  korze  i  na  bliznach  po  igłach  tworzą  się  grupowo  ciemnobrunatne  owocniki  w  postaci
miseczek.  PoraŜeniu  sprzyja  występowanie  pryszczarka  sosnowego  (Thecodiplosis
brachyntera). Obumieranie pędów następuje po zakończeniu okresu wegetacyjnego.

Podobne objawy na pędach sosny powoduje grzyb Gremmeniella abietina (Scleroderris

lagerbergi).  Infekcja  zarodnikami  workowymi  następuje  zwykle  wiosną.  Grzyb  przenika
do  pędu  po  zabiciu  pączka.  Wczesną  wiosną  następnego  roku  występują  objawy  poraŜenia.
Pęd  zasycha  od  wierzchołka  w  dół.  Z  martwych  pączków,  pędów  i  igieł  wystają  kuliste,
brunatnoczarne,  średnicy  0,5–2  mm,  owalne  utwory  zawierające  zarodniki  stadium
konidialnego.  Później  na  korze  tworzą  się  ciemne  miseczki  o  średnicy  1–1,5  mm.  Choroba
wywoływana przez Cenangium ferruginosum i Gremmeniella abietyna opanowuje najczęściej
najmłodsze  pędy,  moŜe  jednak  zniszczyć  całe  drzewka  i  stać  się  groźna  w  uprawach
sosnowych.  W  duŜym  nasileniu  wystąpiła  ona  na  początku  lat  osiemdziesiątych,  powodując
konieczność usunięcia części opanowanych przez nią upraw i młodników [12, s. 341].
Zamieranie  dębów  (Ceratocystis  sp.)  Jest  to  choroba  poraŜająca  dęby,  głównie  dąb
szypułkowy  (Quercus  rubr.  L.)  i bezszypułkowy  (Q.  petraea  Liebl.).  Chorobie  mogą  ulegać
dęby w kaŜdym wieku, szczególnie jednak silnie dęby starsze.

Liście w górnej części korony, następnie takŜe tu i ówdzie na końcu gałęzi bocznych,

wreszcie  w  całej  koronie,  stopniowo  się  marszczą,  bledną,  brązowieją  i  w  końcu
przedwcześnie  opadają.  W  miarę  jak  postępuje  proces  defoliacji  na  głównym  pędzie  (pniu)
ukazują się pędy przybyszowe (tzw. wilki).

W międzyczasie na poraŜonych pniach powstają mniejsze lub większe, brunatne lub

czarnobrunatne  podłuŜne  plamy,  a  pod  korą  w  tychŜe  miejscach  rozleglejsze  jeszcze
intensywne  smugi  tego  samego  koloru,  widoczne  tez  wyraźnie  na  poprzecznym  przekroju
chorego  pnia.  Plamy  te  mają  być  najlepiej  widoczne  późną  jesienią  i  wcześnie  na  wiosnę.
Niekiedy  z  pęknięć  kory  w  miejscach  występowania  plam  wysącza  się  brudna  ciecz.
Od chwili pojawienia się plam drzewa stosunkowo szybko (z reguły), bo w okresie pól roku,
zamierają.  Niekiedy  jednak  przeŜywają  do  3  lat  lub  nawet  wracają  do  zdrowia.  Dąb
szypułkowy jest bardziej podatny niŜ dąb bezszypułkowy.

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Warunki sprzyjające chorobie to takŜe wrodzona podatność dębów, ale przede wszystkim

róŜnorakie  stresy  upodabniające,  czyli  predysponujące  na  chorobę,  jak  pogorszenie  się
warunków wodnych w środowisku (obniŜenie poziomu wód gruntowych), Ŝery owadzie (np.
zwójki zieloneczki) czy działanie emisji przemysłowych. Wobec długotrwałego przeŜywania
patogenów  w  wilgotnym  drewnie,  chorobie  mogą  teŜ  sprzyjać  zaniedbania  w  zakresie
utrzymywania naleŜytego stanu sanitarnego lasu [10, s. 30].

Najgroźniejsze choroby korzeni drzew leśnych
Huba  korzeni.  Choroba  powodowana  jest  przez  grzyb  korzeniowiec  wieloletni  –
Heterobasidion  annosus  (Fr.)  Bref.  Występuje  zwłaszcza  w  drzewostanach  rosnących  na
gruntach  porolnych.  ZagroŜone  są  głównie  jednogatunkowe  uprawy  i  drzewostany  iglaste
oraz brzozy we wszystkich klasach wieku. Postęp choroby jest bardzo szybki, młode drzewka
giną w krótkim okresie czasu. Dla uprawy typowe jest rzędowe zamieranie sadzonek. Drzewa
pierwszego  pokolenia  na  uprawie  atakowane  są  zazwyczaj  w  wieku  12–14  lat,  drugie
pokolenie  sosny  sadzone  w  miejscu  po  usuniętym  drzewostanie  sosnowym  Ŝyje  najwyŜej
5–7 lat.

PoraŜenie starszych drzew wywołuje wieloletnią chorobę, podczas której następuje

rozkład drewna korzeni (zgnilizna biała jamkowata), a u świerków i jodeł takŜe wnętrza pnia
do wysokości kilku-kikunastu metrów, co prowadzi do powstania dziupli. Skutkiem tego jest
deprecjacja surowca i zamieranie drzew często juŜ w wieku 30–40 lat. W drzewostanie
powstają charakterystyczne luki, powiększające się w miarę postępu choroby.

Korzeniowiec wieloletni jest grzybem

o duŜej

patogeniczności,

szczególnie

aktywnym

w warunkach

podwyŜszonej

predyspozycji chorobowej drzew, ujawniającej
się w okresach występowania długotrwałej
suszy i wysokich temperatur, podczas gradacji
owadów

i w przypadkach

nieprawidłowo

ukształtowanego

systemu

korzeniowego.

Ekspansji

patogena

sprzyja

ponadto

ograniczona ilość grzybów antagonistycznych
w środowisku gleb porolnych (rys. 71).

Choroba sadzonek powoduje stopniowo

przebarwianie  i  zamieranie  igliwia  (rys.  72).
Przez  pewien  czas  igły  nie  obsypują  się,  lecz
pozostają,  zwisając  na  pędach.  U starszych
drzew  chorobę  moŜna  stwierdzić  dopiero  po
ś

cięciu zamierającego drzewa.

Między

łuskami

kory

korzeni

zaatakowanych  drzew,  moŜna  stwierdzić
grzybnię  patogena  w  postaci  delikatnych,
białawych  płatków.  U  podstawy  pnia  grzyb
tworzy  teŜ  wieloletnie  owocniki  biało-
brązowej

barwy.

Zarodniki

nich

produkowane  mają  zdolność  infekowania  ran
na  korzeniach  i  świeŜo  ściętych  pniaków
w warunkach  sprzyjających  dla  kiełkowania
(opady,  duŜa  wilgotność  drewna).  ZakaŜenie
następuje  od  maja  do  listopada.  ŚwieŜo

Rys. 71. Schemat rozwoju choroby

powodowanej przez H. annosum [14, s. 97]

Rys. 72. Kolejne stadia (a, b, c) ogniskowego

rozprzestrzeniania się huby korzeni

[14, s. 103]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zasiedlone przez grzybnię pniaki stanowią podstawową bazę pokarmową H. annosus.  Z nich
grzyb rozprzestrzenia się w systemach korzeniowych [6, s. 305].
Opieńkowa  zgnilizna  korzeni.  Grzyby  z  rodzaju  opieńka  –  Armillaria  (Fr.)  Staude
odznaczają  się  duŜą  zmiennością  morfologiczną.  Badania  wykazały  obecność  w  Europie
pięciu  gatunków  opieniek,  przy  czym  jak  dotąd  stwierdzono  w  Polsce  cztery  z  nich.  Nie
wszystkie charakteryzują się wysoką patogenicznością.

Choroba powodowana przez opieńki, zwana opieńkową zgnilizną korzeni, powoduje

rozkład drewna typu białego. MoŜe rozwijać się na niemal wszystkich gatunkach drzew
i krzewów wszystkich klas wieku. Najmłodsze drzewa zamierające z powodu ataku opieniek,
liczą 3–4 lata.

W niektórych regionach opieńki występują epifitozyjnie, stwarzając trudności przy

odnowieniach. Na uprawach głównym czynnikiem powodującym opanowanie sadzonek przez
patogena jest nieprawidłowo ukształtowany w wyniku sadzenia – system korzeniowy
(rys. 73).

Rys. 73. Schemat rozwoju choroby opieńkowej w uprawach sosnowych

a) powierzchnia zrębu do odnowienia, 1 – ryzomorfy macierzyste wyrastające z pniaka, 2–sieć ryzomorf

macierzystych; b) wyoranie bruzd i sadzenie sosny, 3 – ryzomorfy przecięte podczas orki,

4 – ryzomorfy przecięte kosturem; c) uprawa 5–6-letnia z chorobą opieńkową,

5 – ryzomorfy regenerujące w miejscu przecięcia,

6 – infekcja korzeni sosny [14, s. 137]

Atak grzyba na młode drzewka powoduje przebarwienie się aparatu asymilacyjnego.

Zrudziałe igliwie długo utrzymuje się na zamarłych pędach. Pod koniec sezonu
wegetacyjnego, wokół przewaŜnie juŜ zamarłych drzew i pniaków, a niekiedy teŜ wysoko na
strzale, pojawiają się liczne owocowniki kapeluszowe. Wyjęte z ziemi zamarłe sadzonki mają
wokół szyi korzeniowej i części korzenie tzw. bułę Ŝywiczną powstałą z cząstek gleby
zlepionych Ŝywicą, wyciekającą wskutek ataku grzybni na przewody Ŝywiczne.

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rozsiewanie się zarodników zwiększa zagroŜenie chorobą, jednakŜe głównym organem

infekcyjnym  sprawcy  opieńkowej  zgnilizny  korzeni  są  ciemnobnrunatne  sznury  grzybni
zwane ryzomorfami. Rozprzestrzeniają się w glebie na znaczne odległości, atakując korzenie
i dolne partie pni. Pod korą chorych i martwych drzew stwierdza się takŜe skupienia grzybni
w  postaci  grubych  szerokich  płatów  o  barwie  białokremowej.  Ich  szczytowe  części
przekształcają się z czasem w spłaszczone i rozgałęzione
ryzomorfy,  sięgające  kilku  metrów  w  górę.  Spod  kory
grzybnia  wychodzi  do  gleby  ponownie  pod  postacią
ryzomorf.

Szczególnie

niebezpiecznym

zjawiskiem

dla

odnowień

jest

szybka

regeneracja

sznurów

grzybniowych, następująca w wyniku ich rozerwania czy
przecięcia podczas uprawy gleby czy sadzenia drzew.
Odradzające się nowe ryzomorfy wykazują zwiększone
zdolności infekcyjne.

W uprawach sosnowych i świerkowych symptomy

choroby

obserwowane

wiosną

są

bardzo

charakterystyczne, gdyŜ rozwijające się pędy przyrostu
tegorocznego poraŜonych wcześniej drzew nagle tracą
turgor, wiotczeją i wkrótce zamierają (rys. 74).

Atakowi opieniek sprzyjają wszelkie błędy sadzenia,

powodujące

uszkodzenia

i zniekształcenia

korzeni,

zwłaszcza podwinięcia i obcięcie systemu korzeniowego,
zakłócające

przepływ

substancji

odŜywczych

i prawidłowy rozwój korzeni [6, s. 306].

Zgnilizny i barwice drewna
Istota i podział zgnilizn i barwic

Zgnilizna drewna jest to chemiczny rozkład i wynikający stąd rozpad substancji

drewnianej, czyli ścian komórek drewna. Grzyby dokonujące tego procesu muszą mieć
zdolność przetwarzania drewna bądź określonych jego składników w substancje przydatne dla
nich jako pokarm.

Barwica jest zjawiskiem polegającym na zmianie naturalnego zabarwienia drewna nie

związanej  z  procesami  rozkładu  jego  ścian  komórkowych,  a  przynajmniej  nie  w  znaczny
sposób.  Grzyby  powodujące  barwienie  nie  wytwarzają  w  zasadzie  enzymów  pomocniczych
w procesie rozkładu drewna, lecz tylko enzymy  umoŜliwiające rozkład treści komórkowych,
o  ile  nie  są  one  bezpośrednio  przyswajalne.  Stąd  grzyby  barwikowe  wnikają  do  komórek
drewna  nie  bezpośrednio  przez  ściany  komórkowe,  lecz  z  reguły  przez  otwory  naturalne
jakimi są jamki lejkowate lub proste, a więc zachowują się pod tym względem odwrotnie niŜ
grzyby powodujące zgnilizny drewna.

ZaleŜnie od punktu widzenia zgnilizny moŜna podzielić na róŜne grupy bądź typy. Tak

na  przykład  ze  względu  na  lokalizację  moŜna  mówić  o  zgniliźnie  gałęziowej,  strzałkowej,
korzeniowej  itp.,  zgniliznę  strzałkową  zaś  moŜna  dzielić  na  dolnostrzałkową  bądź
odzimkową, środkowostrzałkową, górnostrzałkową itp. MoŜna teŜ wyróŜniać zgniliznę bielu
(np.  powodowaną  przez  grzyb  Gloeophyllum  abietinum)  i  zgniliznę  twardzieli
(np. powodowana przez grzyb Phellinus pini). Biorąc pod uwagę przebieg procesu gnilnego,
dzieli się zgniliznę na wczesną, późną oraz szereg faz pośrednich.

Przez zgniliznę wczesną rozumie się zjawisko rozkładu drewna wtedy, gdy grzyb

dopiero co zasiedlił tkankę drzewną. W większości wypadków drewno w tej fazie lekko się
przebarwia, nie zdradzając na razie Ŝadnych zmian strukturalnych, wytrzymałościowych itp.,

Rys. 74. Wiosną młode pędy sosny

tracą turgur [14, s. 112]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

chociaŜ niekiedy juŜ i w tej fazie mięknie i staje się kruche. Umiejętność stwierdzania tej fazy
zgnilizny moŜe chronić przed błędnym zastosowaniem drewna; wymaga to co prawda
niekiedy posługiwania się precyzyjnymi metodami pracy, jak metodą mikroskopową,
sztucznych kultur itp.

Zgnilizna późna występuje w fazie procesu gnilnego w której zachodzi niszczenie ścian

komórkowych  drewna  przez  grzyby.  Pomijając  nieliczne  wyjątki,  tej  fazie  zgnilizny
towarzyszą daleko idące zmiany właściwości technicznych, chemicznych, fizycznych (barwa,
zapach  itp.)i  strukturalnych  drewna.  Staje  się  ono  miękkie,  gąbczaste  lub  włókniste,
a w końcu  tworzą  się  w  nim  wolne,  wydrąŜone  przestrzenie,  które  –  jeŜeli  występują
w drzewach stojących – nazywa się zwykle dziuplami.

Zgnilizny drewna powodowane przez grzyby dzieli się, według objawów określonych

procesów rozkładu, na zgniliznę brunatną, białą jednolitą, białą jamkowatą i pleśniową
(szarą).

Zgnilizna brunatna, zwana takŜe destrukcyjną bądź czerwoną, powoduje zmianę barwy

na  ciemniejszą  od  barwy  drewna  zdrowego.  Rozkładowi  ulega  przede  wszystkim  celuloza
(stąd  uŜywane  równieŜ  określenie:  zgnilizna  błonnikowa),  podczas  gdy  lignina  pozostaje
prawie nietknięta. Zniknięcie celulozy i innych węglowodorów z drewna powoduje, Ŝe ściany
komórek  pękają,  co  z  kolei  znajduje  wyraz    w  kurczeniu  się  drewna  i  jego  rozpadzie  na
pryzmatyczne  klocki.  W  końcowej  fazie  rozkładu  tego  typu  drewno  jest  mniej  lub  więcej
brunatne  i  moŜna  je  rozetrzeć  w  palcach  na  proszek.  Strzępki  sprawców  tej  zgnilizny  są
zaopatrzone  w  sprzączki  i  przylegają  zwykle  mocno  do  ścian  komórkowych  zasiedlanych
komórek,  wydzielając  równocześnie  enzymy.  Przenikanie  strzępek  z  komórki  do  komórki
odbywa  się  w  dowolnym  miejscu  ściany  komórkowej  przez  wytrawienie  w  nim  za  pomocą
enzymów mniejszego lub większego otworu. Przerastając przez ścianę strzępka zwęŜa się lub
nie,  co  często  zaleŜy  od  właściwości  gatunkowych  grzyba.  Przykładem  zgnilizny  brunatnej
moŜe  być  rozkład  drewna  powodowany  przez  grzyb  Serpula  lacrymans  (prawdziwy  grzyb
domowy).

Drewno uległe zgniliźnie białej jest jaśniejsze niŜ zdrowe. W tym wypadku rozkładowi

ulegają z reguły równocześnie wszystkie składniki drewna (celuloza, lignina i inne). Drewno
niemal  nie  kurczy  się,  lecz  tylko  mięknie,  traci  wydatnie  na  masie  i  łatwo  ugina  się  pod
naciskiem oraz kruszy się w palcach na włókniste fragmenty. Stosunkowo jasne zabarwienie
produktu  zgnilizny  tłumaczy  się  ogólnie  tym,  Ŝe  udział  celulozy  w  drewnie  jest  zwykle
większy  niŜ  ligniny,  wskutek  czego,  jeŜeli  nawet  grzyb  rozkłada  obydwa  składniki
równomiernie, to w wyniku tego procesu pozostaje w końcowej fazie rozkładu więcej jasnej
celulozy niŜ zabarwionej ligniny. Poza tym w toku procesu rozkładu powstają nieraz barwniki
zabarwiające  produkty  gnicia  (np.  przy  rozkładzie  drewna  liściastego  przez  Tramentes
versicolor).  Typową  zgniliznę  białą  jednolitą  powoduje  m.in.  grzyb  Fomes  fomentarius
(zgnilizna drewna buka).

Zgnilizna biała jamkowata, zwana takŜe korozyjną, pstrą, bądź kieszonkową, odznacza

się ciemnym zabarwieniem poraŜonego drewna oraz występowaniem na tym tle mniej więcej
równomiernie  rozmieszczonych,  jamkowatych  miejsc,  kieszonek,  wypełnionych  czystą  białą
celulozą, których w miarę upływu czasu jest coraz więcej. Rozkład tego typu powodują m.in.
grzyby  Phellinus  pini  (zgnilizna  drewna  sosny)  na  sośnie  i  Stereum  frustulosum    na  dębie.
Pierwszy z nich powoduje takŜe zjawisko zgnilizny pierścieniowej powstającej w następstwie
silniejszego  atakowania  przez  grzyb  drewna  wiosennego  niŜ  letniego,  co  z  kolei  pociąga  za
sobą oddzielenie się od siebie słojów rocznego przyrostu drewna.

Zgnilizna pleśniowa, czyli szara, powodowana jest przewaŜnie przez inne grzyby niŜ

podstawczaki, mianowicie przez workowce i grzyby niedoskonałe, w warunkach znacznej
wilgotności środowiska, na drewnie podlegającym wpływom czynników atmosferycznych
otwartych przestrzeni [9, s. 307–311].

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zgnilizna drewna sosny

NajwaŜniejszym patogenem sosny, powodującym

zgniliznę  białą  jamkowatą  drewna  jest  Phellinus  pini
(Thore.  Ex  Fr.)  Pilat  –  huba  sosny  (czyreń  sosnowy).
Występuje on w róŜnych gatunkach sosny i modrzewia. Jest
jednym  z  najgroźniejszych  pasoŜytów  spośród  grzybów
wywołujących zgnilizny drewna. Rozkłada twardziel strzały
i  grubych  gałęzi  drzew  w  wieku  powyŜej  40  lat,
a modrzewia  juŜ  od  30  lat.  Grzyb  przenika  w  głąb  tkanek
najczęściej przez miejsca po odłamanych gałęziach w dolnej
części  korony  oraz  przez  głębokie  rany  na  nabiegach
korzeniowych i u podstawy strzał.

Półokrągłe, konsolowate owocniki pojawiają się

w miejscach  infekcji  i  Ŝyją  30–35  lat,  czasem  dłuŜej
(rys.  75).  Pnie  starych  sosen  ulegają  zgniliźnie  najczęściej
w partii  środkowej,  u  niektórych  jednak  drzew  rozkład
drewna  postępuje  od  podstawy  strzały  aŜ  do  wierzchołka.
ZagroŜenie drzewostanów ze strony huby sosny rośnie wraz
z  wiekiem.  Wzrasta  teŜ  stopień  i zasięg  zgnilizny  drewna.
Drzewa  poraŜone  nie  zamierają,  lecz  ich  stabilność  jest
zachwiana, skutkiem czego mogą ulegać złamaniom.

Zgnilizna biała jednolita jodły (Phellinus hattigii (Alla. Et
Schn) Bond.

PoraŜeniu ulega twardziel jodeł, rzadziej innych gatunków drzew iglastych. Na

przekrojach drewna opanowanego przez białą zgniliznę widać ciemne linie. Występowanie tej
zgnilizny na jodłach wiąŜe się dość ściśle z ich wcześniejszym poraŜeniem przez raka jodły
powodowane przez grzyb Melampsorella caryophyllacearum.

Pojawiające się na pniach owocniki sprawcy choroby Phellinus hartigii (Hymenomycetes,

Aphyllophorales,  Mucronoporaceae)  są  wieloletnie,  początkowo  guzowate,  później
kopytowate, bardzo twarde, wielkości do około 30 cm, przyrośnięte do powierzchni pnia całą
nasadą. Ich górna strona jest szeroko bruzdowana, najczęściej nie spękana, szara, z płowym,
zaokrąglonym  brzegiem,  a  hymenofor  wielowarstwowy.  MiąŜsz  ma  grubośc  5–8  cm,
konsystencję  drewnowatą,  zabarwienie  rdzawe,  takie  samo  jak  powierzchni  hymenoforu.
Długość  rurek  wynosi  2–3  mm,  średnica  ich  wylotów  (które  są  koliste  lub  nieco  kanciaste)
0,15–0,25  mm.  Zarodniki  podstawkowe  6–8,5  x  6–7,5  µm.  Za  pośrednictwem  tych
zarodników następuje zakaŜenie drzew przez rany, w wypadku jodeł
– często przez rany rakowate [9, s. 322].

Zgnilizna drewna buka

Na buku zgniliznę drewna powoduje przede wszystkim grzyb

Fomes fomentarius (L. Fr.) Fr. O częstości występowania patogena
ś

wiadczy jego polska nazwa – huba pospolita (hubiak pospolity).

Obecny  jest  przede  wszystkim  w  bukowych  lasach  górskich  i  na
nizinach, często na brzozie, ale takŜe na innych drzewach liściastych,
drzewa  atakowane  są  w  miejscach  zranień  na  nabiegach
korzeniowych,  na  pniach  i  grubych  gałązkach.  Pnie  buków
atakowane  są  często  w  miejscach  odparzeń  kory  spowodowanych
wzmoŜoną  insolacją  po  spadku  zadrzewienia.  Odparzenia  te
powodują zamieranie kory i miazgi.

Rys. 75. Owocnik czyrenia

sosnowego – wskaźnik zgnilizny

białej jamkowatej drewna

[14, s. 81]

Rys. 76. Huba pospolita

– owocownik na pniu

buka [9, s. 325]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Po 2–3 latach od infekcji w zakaŜonym miejscu pojawiają się wieloletnie owocniki,

początkowo półkoliste, później półkrągłe, z czasem przyjmują kopytowaty kształt i znaczne
rozmiary (rys. 76).

Zgnilizny brunatne drzew iglastych

Fomitopsis pinicola (Swartz ex Fr) P. Karsten [=Fomes marginatusI (Fr.) Gill.] jest to

grzyb  głównie saprofityczny,  występujący na pniakach lub ściętym drewnie, niekiedy teŜ na
zamierających  drzewach  iglastych  (na  świerku,  mniej  na  sośnie  i  jodle)  lub  liściastych
(brzozy,  buki,  dęby,  olsze  i  inne).  Jest  szeroko  rozprzestrzeniony  w  Europie  i  Ameryce
Północnej.  Powoduje  szybki  rozkład  drewna  (zgnilizna  brunatna).  Atakowane  drewno
zmienia  kolejno  swe  zabarwienie  na  słabo  Ŝółte  bądź  bladobrunatne,  a  następnie  na
Ŝ

ółtobrunatne bądź czerwonobrunatne, rozpadające się na koniec na kostki. W spękaniach

tworzą się grube płaty grzybni. Zgnilizna obejmuje twardziel i biel.

Grzyb F. Pinicola (Hymenomycetes, Aphyllophorales, Polyporaceae) tworzy owocniki

wieloletnie,  konsolowate  lub  kopytowate,  o  mniej  więcej  płaskiej  stronie  dolnej,  do  50  cm
szerokości,  przeciętnie  jednak  5–25  cm.  Górna  ich  strona  jest  gładka,  strefowana,  barwy
szarej do czarnej, o dość szerokim Ŝółtoczerwonym brzegu (zwłaszcza w okresie aktywnego
przyrostu  owocnika);  miąŜsz  białawy.  Hymenofor  składa  się    z  szeregu  warstw  rurek
o długości  2–8  mm,  których  wyloty  są  okrągłe  (4–5  na  1  mm),  za  młodu  białe  lub  Ŝółtawe,
później  ciemniejsze.  Zarodniki  podstawowe  mają  wymiary  6,5x3–5

m. PoraŜa zarówno

drewno liściaste jak i iglaste [6, 337].

Zgnilizny brunatne drzew liściastych

Piptoporus betulinus (Bull. ex Fr.) P. Karst. [=Polyporus betulinus (Bull) ex Fr.]. Grzyb,

znany jako huba brzozy lub porek brzozowy, występuje tylko
na brzozach, szczególnie na osłabionych. Przyspiesza
zamieranie

starszych

brzóz,

jest

jakby

czynnikiem

ograniczającym  ich  wiek.  Powoduje  najpierw  zgniliznę
brunatną  twardzieli,  skąd  z  kolei  atakuje  osłabiony  biel.
Zgnilizna  rozszerza  się  równieŜ  w  martwych  pniach
i gałęziach.  W  przeciwieństwie  do  skutków  zgnilizny
powodowanej  przez  hubę  pospolitą  (Fomes  fomentarius),
która równieŜ występuje na brzozach, drewno poraŜone przez
P. betulinus moŜna rozetrzeć na proszek. Grzyb ten wytwarza
owocniki  jednoroczne,  które  najpierw  przybierają  postać
kulistą,  rozwijającą  się  potem  w osadzoną  na  krótkim
bocznym

trzonie

konsolę

kształtu

półkulistego

lub

nerkowatego  (rys.  77).  Ich  górna  strona  jest  brudnobiała,
gładka,  miąŜsz  biały,  niemal  korkowaty,  brzeg  zawinięty  w
dół.  Pod  spodem  znajduje  się  jedna  warstwa  białawego  hymenoforu  rurkowatego.  Rurki  są
krótkie, ich wyloty okrągłe, małe (3 lub 4 na 1 mm). Warstwę rurek w starszych owocnikach
moŜna łatwo oddzielić od miąŜszu. Zarodniki podstawowe mają wymiary 4,5–6x1,3–1,5

Zgnilizna drewna dębu. Zgnilizny drewna dębu moŜne powodować kilka rodzajów
grzybów. Spośród nich najbardziej charakterystycznymi sprawcami są Ŝółciak siarkowy
i ozorek dębowy.

Na Ŝywych drzewach liściastych, przewaŜnie na starych dębach, ale takŜe na innych

gatunkach  drzew,  spotkać  moŜna  grzyb  Laetiporus  sulphureus  (Bull.  Fr.)  Murril  –  Ŝółciak
siarkowy,  który  powoduje  brunatną  zgniliznę  drewna.  Charakterystyczne  siarkowoŜółte
owocniki  są  jednoroczne  i  występują  w  dachówkowatych  koloniach  w  miejscach  infekcji  –

Rys. 77. Huba brzozy –

owocownik na brzozie

[9, s. 341]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

najczęściej w miejscach zranień. Pojawiają się od maja do września, gdy juŜ infekcja objęła
całą wewnętrzną część drzewa (rys. 78).

Zgnilizna trwa wiele lat i obejmuje korzenie, pień

i grube gałęzie. PoraŜone drewno przez kilka lat nie
wykazuje objawów choroby, po czym moŜe nagle złamać
się pod cięŜarem korony.

Ozorek pospolity znany jest pod łacińską nazwą

Fistulina  hepatica  (Schaff.)  ex  Fr.  i  występuje  na  starych
dębach,  na  pniakach  oraz  na  martwym  drewnie  tego
gatunku.  Powoduje  brunatną  zgniliznę,  mimo  to  drewno
dębu niewiele traci ze swych własności technicznych.

Ozorek pospolity wytwarza mięsiste, poduszkowate

owocniki barwy czerwonobrązowej. Jest coraz rzadziej
spotykany i ze względu na małą szkodliwość nie stosuje się
jego zwalczania.

Phellinus robustus (P. Karst) Bourd. et Galz poraŜa

pnie  Ŝywych  dębów  powodując  jednolitą  białą  zgniliznę
drewna.  Jest  dość  rzadko  spotykany.  Jako  spokrewniony
z hubą ogniową, wytwarza podobne owocniki, wyróŜnia się
jednak  jaśniejszym,  Ŝółtordzawym  miąŜszem  i  podobną  ciepłą  barwę  górnej  powierzchni.
Jego dolna strona jest silnie wypukła.

Owocniki występują na pniu i na gałązkach, niekiedy po kilka na jednym drzewie

[6, s. 312]

Barwnice drewna

Sprawca: Discula brunneo-tingens Meyer. Jest to jedna z barwic drewna. PoraŜeniu ulega

drewno bielaste sosny zwyczajnej, świerka pospolitego i modrzewia syberyjskiego, w Polsce
przede wszystkim tej pierwszej. Zjawisko jest podobne do sinizny drewna, z tym (m.in.), Ŝe
przebarwienie bielu idzie w kierunku koloru kawowobrunatnego.

Sprawcą jest grzyb Discula brunneo – tangens (Deuteromycotina, Sphaeropsidales),

tworzący  na  powierzchni  poraŜonego  drewna  piknidia  ciemno  zabarwione,  nieregularnych
kształtów,  wielokomorowe,  o  wymiarach  104  mm.  Konidia  są  bezbarwne,  podłuŜne
o wymiarach  5,2x2,5

m, powstające na rozgałęzionych trzonkach konidialnych długości

20–40

m. Optimum temperatury dla tego grzyba wynosi około 30

C, minimum 5–10

Na obszarze Polski wydaje się gatunkiem jednolitym, nie podzielonym na rasy fizjologiczne.
Jednym z rezerwatów tego zarazka mogą być sęki zdrowych sosen, mianowicie ich część
występująca ponad powierzchnię strzały i górna strefa ich części wyrośniętej.

Sinizna drewna (Sprawcy: ceratocystis spp. i inne grzyby)

Sinizna drewna występuje na znacznych obszarach Ameryki Północnej, Europy i Azji.

PoraŜa głównie drewno drzew iglastych, rzadziej drzew liściastych, i to najczęściej dopiero
po ich ścięciu. NaleŜy do grupy chorób zwanych barwicami drewna, które w przeciwieństwie
do zgnilizn drewna są związane (lub tylko w nikłym stopniu) z rozkładem substancji
drzewnej.

Choroba wystęruje niemal wyłącznie na drewnie bielastym w postaci smug lub plam

róŜnej wielkości i kształtu, barwy od sinej do niebieskoczarnej, a nawet czarnej. Sinieniu
moŜe takŜe ulegać mechanicznie rozdrobniona masa drzewna. W zaleŜności od tego, czy
zasinienie następuje jeszcze w lesie, czy dopiero po przetarciu surowca, RozróŜnia się siniznę
surowcową i tarcicową. Niekiedy sinizna powstaje tylko wewnątrz tarcicy, której zewnętrzne

Rys. 78. śółciak siarkowaty na

dębie [14, s. 81]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

partie się nie przebarwiają. Sinizna tego typu pojawia się wskutek szybkiego wysuszania
powierzchni drewna, przy zachowaniu dostatecznej wilgotności w jego wnętrzu. Ten typ
sinizny nazywa się wewnętrzną albo ukrytą i występuje najczęściej w następstwie letniego lub
wczesnojesiennego wyrębu drzew.

Zarodniki grzybów siniznowych przenoszone przez prądy powietrzne, krople deszczu,

korniki, człowieka (transport zasinionego drewna) itp. kiełkują tylko w wysokiej wilgotności
względem powietrza i wysokiej ciepłocie. ZakaŜenie następuje jedynie przez odsłonięte
drewno [10, s. 73].

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

Jakie są najgroźniejsze choroby siewek drzew leśnych?

Jakie są objawy najgroźniejszych chorób siewek drzew leśnych?

Na czym polegają szkody powodowane przez osutki sosny?

Jakie są główne choroby aparatu asymilacyjnego drzew leśnych?

Jakie szkody powoduje skrętak sosny?

Jakie objawy wywołuje opieńkowa zgnilizna korzeni?

Na czym polega zagroŜenie hubą korzeni?

Co nazywamy zgnilizną i jak je dzielimy?

Co nazywamy barwnicą drewna?

10.

Jakie znasz zgnilizny drewna?

11.

Jakie znasz barwnice drewna?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Wymień i scharakteryzuj najgroźniejsze choroby siewek drzew leśnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy wykonywaniu ćwiczenia,

wskazać potencjalne przyczyny najgroźniejszych chorób siewek drzew leśnych,

wymienić najgroźniejsze choroby siewek drzew leśnych,

określić zagroŜenie wymienionymi chorobami poszczególnych gatunków siewek,

wskazać główne objawy wymienionych chorób,

określić znaczenie gospodarcze chorób siewek leśnych,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

plansze poglądowe,

−

fotografie z objawami chorób,

−

atlas uszkodzeń drzew leśnych,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Rozpoznaj i scharakteryzuj chorobę sosny, której objawy przedstawione są na rysunku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy
wykonywaniu ćwiczenia,

rozpoznać chorobę, której objawy przedstawia
rysunek,

określić objawy rozpoznanej choroby,

scharakteryzować jej przebieg,

wskazać warunki sprzyjające rozwojowi,

określić znaczenie gospodarcze,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlas uszkodzeń drzew leśnych,

−

plansze (fotografie) z objawami chorób drzew leśnych,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Określ i scharakteryzuj chorobę sosny, której objawami są suchoczuby i brunatnienie

igieł widoczne na rysunku.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy
wykonywaniu ćwiczenia,

rozpoznać chorobę, której objawy przedstawia rysunek,

określić przebieg i objawy rozpoznaje choroby,

wskazać skutki choroby,

określić działania ochronne,

określić znaczenie gospodarcze,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

atlas uszkodzeń drzew leśnych,

−

plansze (fotografie) z objawami chorób drzew leśnych,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Rysunek do ćwiczenia 2 [14, s. 92]

Rysunek do ćwiczenia 3 [2, s. 95]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 4

Określ i scharakteryzuj chorobę korzeni powodowaną przez grzyba, którego owocniki

przedstawia rysunek.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać

informacje,

które

będą

pomocne

przy

wykonywaniu ćwiczenia,

obejrzeć pokaz multimedialny lub film edukacyjny na
temat chorób korzeni drzew leśnych,

rozpoznać chorobę,

scharakteryzować jej przebieg,

określić przyczyny i warunki sprzyjające,

określić symptomy choroby,

określić działania ochronne,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film edukacyjny (slajdy, foliogramy).

−

atlas uszkodzeń drzew leśnych,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 5

Zdefiniuj pojęcie zgnilizny, sklasyfikuj je i podaj przykłady.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

odszukać informacje, które będą pomocne przy wykonywaniu ćwiczenia,

zdefiniować pojęcie zgnilizny,

dokonać klasyfikacji zgnilizn według róŜnych kryteriów,

podać przykłady poszczególnych grup lub typów zgnilizn,

określić objawy i skutki zainfekowania drzewa,

określić znaczenie gospodarcze zgnilizn,

dokonać oceny poprawności wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

plansze z przykładami zgnilizn,

−

owocniki grzybów powodujących zgnilizny,

−

notatnik,

−

ołówek/długopis,

−

literatura z rozdziału 6 Poradnika dla ucznia.

Rysunek do ćwiczenia 4

[14, s. 114]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

wymienić najgroźniejsze choroby siewek drzew leśnych?

wskazać objawy najgroźniejszych chorób siewek drzew leśnych?

określić szkody powodowane przez osutki sosny?

wymienić główne choroby aparatu asymilacyjnego drzew leśnych?

określić szkody powodowane przez skrętaka sosny?

określić objawy opieńkowej zgnilizny korzeni?

określić zagroŜenie hubą korzeni?

zdefiniować pojęcie zgnilizny drewna i dokonać ich podziału?

zdefiniować pojęcie barwnicy drewna?

10)

wymienić zgnilizny drewna?

11)

wymienić barwnice drewna?

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

Instrukcja dla ucznia

Przeczytaj uwaŜnie instrukcję.

Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.

Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.

Test zawiera 20 zadań Do kaŜdego zadania dołączone są cztery moŜliwości odpowiedzi.
Tylko jedna jest prawdziwa.

Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej
rubryce znak X. W przypadku pomyłki naleŜy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem,
a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową.

Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonanego zadania.

Jeśli udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudność, wtedy odłóŜ jego rozwiązanie
na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

Na rozwiązanie testu masz 45 minut.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Szkodniki Ŝerujące na korzeniach drzew noszą nazwę
a)

kambiofagi.

ryzofagi.

ksylofagi.

foliofagi.

Rozpoznawanie pędraków szkodników korzeni jest moŜliwe dzięki
a)

charakterystycznemu ubarwieniu.

charakterystycznym kształtom.

charakterystycznemu rozmieszczeniu włosków, szczecinek i kolców na brzusznej
stronie ostatniego segmentu odwłoka.

charakterystycznemu rozmieszczeniu włosków, szczecinek i kolców na pierwszym
segmencie odwłoka.

Głównymi tępicielami pędraków chrabąszczy są
a)

dŜdŜownice, ryjówki, krety.

ryjówki, krety, dziki, borsuki i inne kręgowce.

dziki, lisy, borsuki i inne kręgowce.

jeŜe, dziki, nietoperze.

W zaleŜności od wieku atakowanych drzew wyróŜnia się szkodliwe owady leśne
a)

drzew młodszych oraz drzew starszych.

szkółek, drzewostanów młodszych oraz drzewostanów starszych.

szkółek, upraw i młodników, drągowin oraz drzewostanów starszych.

sadzonek oraz drzewostanów dojrzałych.

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Całkowity rozwój wałkarza lipczyka (od jaja do postaci doskonałej) trwa zazwyczaj
w Polsce
a)

3 lata, a w określonych warunkach moŜe przedłuŜyć się do 4 lat.

2 lata, a w określonych warunkach moŜe przedłuŜyć się do 3 lat.

1 rok, a w określonych warunkach moŜe przedłuŜyć się do 2 lat.

4 lata, a w określonych warunkach moŜe przedłuŜyć się do 5 lat.

Kontrolę stopnia zagroŜenia lasu przez pędraki chrabąszczy, guniaka czerwczyka
i wałkarza lipczyka przeprowadza się między innymi w celu
a)

ustalenia ich wielkości.

ustalenia ich wielkości i liczby.

ustalenia głębokości na której przebywają.

ustalenia liczby, rodzaju i wieku szkodników Ŝerujących na korzeniach.

Przedstawiony na rysunku owad to
a)

chrabąszcz kasztanowiec.

ogrodnica niszczylistka.

wałkarz lipczyk.

chrabąszcz majowy.

Do najgroźniejszych szkodników pierwotnych drzew iglastych naleŜą
a)

strzygonia choinówka, barczatka sosnówka, szczotecznica szarawka.

brudnica mniszka, strzygonia choinówka, kuprówka rudnica.

brudnica mniszka, poproch cetyniak, barczatka sosnówka.

barczatka sosnówka, brudnica nieparka, strzygonia choinówka.

Brudnica mniszka jest motylem, którego tylne skrzydła są
a)

brunatnoszare.

barwy ceglastej z charakterystycznymi białawymi plamkami.

barwy czekoladowej.

barwy jasnozielonej.

10.

Przedstawiony na rysunku motyl to
a)

zawisak borowiec.

barczatka sosnówka.

poproch cetyniak.

brudnica mniszka.

11.

Gąsienice poprocha cetyniaka Ŝerują
a)

na młodych igłach sosny i uszkadzają pączki.

na starych igłach sosny i najczęściej nie uszkadzają pączków ani kory młodych
pędów.

na korze młodych pędów sosny.

na starych igłach sosny i uszkadzają bardzo często korę młodych pędów.

12.

Pod grubą korą strzały w okresie letnim sosnę zasiedlają
a)

przypłaszczek granatek, smolik sosnowiec, kornik sześciozębny.

smolik drągowinowiec, Ŝerdzianka sosnówka, kornik otrozębny.

przypłaszczek granatek, smolik drągowinowiec, kornik drukarz.

erdzianka sosnówka, kornik drukarz, tycz cieśla.

[4, t. VII]

[17, s. 46]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

13.

Rysunek przedstawia Ŝerowisko
a)

rytownika dwuzębnego.

kornika drukarza.

kornika sześciozębnego.

smolika drągowinowca.

14.

Smolik sosnowiec to chrząszcz
a)

długości 6,0–9,0 mm o wydłuŜonym ciele, ciemnobrunatny lub rdzawy, z czterema
kropkami na przedpleczu, na pokrywach dwie ukośne, zwykle przerywane Ŝółte
przepaski.

długości 5,0–15,0 mm o spłaszczonym ciele, ciemnozielony lub seledynowy,
z czterema kropkami na przedpleczu, na pokrywach dwie ukośne, zwykle
przerywane Ŝółte przepaski.

długości 10,0–20,0 mm o wydłuŜonym ciele, ciemnobrunatny lub rdzawy, z
czterema kropkami na przedpleczu, na pokrywach dwie ukośne, zwykle przerywane
czerwone przepaski.

długości 15,0 mm o wydłuŜonym ciele, ciemnobrunatny lub granatowy, z trzema
kropkami na przedpleczu, na pokrywach dwie ukośne, zwykle przerywane białe
przepaski.

15.

Ogłodek dębowiec na starszych dębach zasiedla głównie
a)

pnie drzew w dolnej części, powodując ich wysychanie.

młode gałązki, powodując ich uszkodzenie.

gałęzie i konary w górnej części korony, powodując ich usychanie.

uszkodzone przez wiatr gałęzie, powodując ich usychanie.

14.

Zaatakowane przez opiętka zielonego drzewa charakteryzują się
a)

zahamowanym wzrostem, późnym rozwojem pędów, więdnięciem liści, pękaniem
kory i jej płatowym odstawaniem.

gwałtownym więdnięciem liści, opadaniem ich i pękaniem kory.

przyspieszonym wzrostem, szybszym rozwojem pędów i więdnięciem liści.

wyłącznie pękaniem kory i jej płatowym odstawaniem na całej długości pnia.

15.

Jednym z objawów pleśnienia siewek dębów jest
a)

więdnięcie i Ŝółknięcie wszystkich liści.

opadanie liści.

blednięcie i zasychanie liści zaczynając od szczytu pędu.

biały nalot na szyi korzeniowej siewki.

18.

Plamistość na igłach drzew iglastych, głównie sosny i przedwczesne masowe opadanie
wiosną lub jesienią igliwia, to objawy
a)

zgorzeli igieł sosny.

kędzierzawki sosny.

wielopędowości sosny.

osutki sosny.

[4, t. VIV]

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ………………………………………………………........................................

Rozpoznawanie szkodliwych owadów i chorób drzew leśnych

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

Razem:

„

Projekt finansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

Bilczyński S.: Szkodniki wtórne drzew iglastych. PWRiL, Warszawa 1966

Hartman G., Nienhaus F., Butin H.: Barwny atlas uszkodzeń drzew leśnych. Euglen
Ulmer GmbH and Co, Stuttgart 1988

Instrukcja ochrony lasu. Ośrodek Rozwojowo – WdroŜeniowy Lasów Państwowych
w Bedoniu, Warszawa 2004

Kohler W., Schneider Z.: Owady naszych lasów. PWRiL, Warszawa 1966

Kolka A., Rodziewicz A., Dzwonkowski R.: Atlas waŜniejszych szkodników wtórnych
drzew iglastych. IBL, Polskie Towarzystwo Entomologiczne, Warszawa 1989

Łęski O. (red): Poradnik Ochrony lasu. Oficyna Edytorska „Wydawnictwo Świat”,
Warszawa 1994

Malinowski H.: Ochrona szkółek, upraw leśnych i plantacji nasiennych przed owadami
Ŝ

erującymi na korzeniach. Biblioteczka Leśniczego z. 239, Wydawnictwo Świat,

Warszawa 2006

Mała encyklopedia leśna. PWN, Warszawa 1991

Mańka K.: Fitopatologia leśna. PWRiL, Warszawa 1981

10.

Mańka K., Mańka M.: Choroby drzew i krzewów leśnych. Oficyna Edytorska
„Wydawnictwo Świat”, Warszawa 1993

11.

Michalski J., Mazur A,: Korniki. Praktyczny przewodnik dla leśników. Oficyna
Wydawnicza „Wydawnictwo Świat”, Warszawa, 1999

12.

Poradnik leśniczego. Wydawnictwo Świat, Warszawa 1991

13.

Sawczuk A., Sawczuk M.: Ochrona lasu w edukacji leśnej. Poradnik edukacji leśnej
z. 18. Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, Warszawa 2005

14.

Sierota Z.: Choroby lasu. Centrum Informacyjne Lasów Państwowych, Warszawa 2001

15.

Sierpiński Z., Łukomski S.: Ochrona lasu dla techników leśnych. PWRiL, Warszawa
1983

16.

Stocka T.: Choroby grzybowe i nie pasoŜytnicze na szkółkach leśnych. Biblioteczka
leśniczego z. 161, Wydawnictwo Świat, Warszawa 2001

17.

Stocki J.: Drzewa iglaste i owady na nich Ŝerujące. Multico, Oficyna Wydawnicza
Sp. z o.o., Warszawa 2000

18.

Stocki J.: Drzewa liściaste i owady na nich Ŝerujące. Multico, Oficyna Wydawnicza
Sp. z o.o., Warszawa 2001

19.

Szujecki A.: Entomologia leśna t. II. Wydawnictwo SGGW, Warszawa 1995

20.

liwa E.: Przypłaszczek granatek (Phaenops cyanea F.). Oficyna Edytorska

„Wydawnictwo Świat, Warszawa 1994

21.

liwa E.: Ochrona lasu przed czynnikami biotycznymi. Wydawnictwo Świat, Warszawa

1995

Czasopisma:

−

Echa Leśne

−

Głos Lasu

−

Las Polski