Radziecka szkoła montażu filmowego. Ogólne założenia i przedstawiciele
Koncepcja „Kino-oko” Dżigi Wiertowa 
Omówić efekt Kuleszowa i jego konsekwencje.

 
Porewolucyjna rzeczywistość sprzyjała rozwojowi kina w Rosji. Bolszewicy szybko 

zauważyli w kinie potencjał w postaci masowego narzędzia propagandy. Również 

tworząca się nowa artystyczna rzeczywistość w porewolucyjnej Rosji mająca swoje 

odbicie w futuryzmie głoszącym odrzucenie dotychczasowego dziedzictwa kulturowego i 

zbudowanie od podstaw nowej sztuki, sztuki proletariatu, miała znaczny wpływ na rozwój 

sztuki filmowej. Największy rozkwit radzieckiego kina przypada na lata 20 XX wieku, wtedy 

to pojawiają się filmowcy nowatorzy, którzy odkrywają nowe możliwości filmów w 

dziedzinie montażu, konstrukcji dramaturgicznej, gry aktorskiej, oświetlenia i scenografii.

Pionierem nowych technik filmowych był Lew Kuleszow.  Zakładał on wprowadzenie 

nowych metod w zakresie montażu, gry aktorskiej i produkcji filmowej. Jako teoretyk wydał 

książkę „Sztuka kina”. Kuleszow uważał, że montaż stwarza nieograniczone możliwości 

zmiany miejsca i czasu akcji oraz rytmicznej organizacji filmu. Porównywał kino do języka, 

uważał, że kadr to znak, który dopiero w zestawieniu niesie pewne znaczenie. Głośnym 

doświadczeniem Kuleszowa był tzw. efekt Kuleszowa – zestawił on zbliżone zdjęcie 

twarzy aktora (Iwan Mozżuchin) na przemian z z ujęciem talerza dymiącej zupy, zmarłego 

dziecka w trumnie oraz odpoczywającej kobiety. Dzięki temu na zmontowanej taśmie 

twarz aktora wyrażała różne uczucia. Był przeciwny teatralizacji i psychologizowaniu w 

grze aktorskiej, według niego niego aktor jest jedynie „modelem”, który powinien się 

podporządkowywać woli reżysera. Wspólnie z uczniami zrealizował dwa filmy 

eksperymentalne: komedię „Niezwykłe przygody Mr Westa w kraju bolszewików” (1924) 

oraz dramat przygodowy „Promień śmierci” (1925). Ostatni film mimo starannego 

warsztatu montażowego nie wywołał dużego zainteresowania. Kolejny film „Według 

prawa” (1926) poprzez wyraziste portrety psychologiczne bohaterów odniósł sukces. Jest 

uznawany za największe osiągnięcie kinematograficzne Kuleszowa. Opowiadał on o życiu 

poszukiwaczy złota na Alasce, był wynikiem inspiracji nowelą Jacka Londona.

 Kolejnym znaczącym nowatorem był Dziga Wiertow (właśc. Denis Kaufman) 

reżyser, teoretyk filmu, twórca rosyjskiego filmu dokumentalnego i publicystycznego, 

wprowadził wiele innowacji w zakresie montażu, kompozycji, ustawienia kamery i zdjęć 

trikowych. Założył grupę „Kino-Oko”, której program głosił w różnych manifestach. Uważał, 

że obiektyw kamery jest okiem lepszym niż oko ludzkie, oraz że dzieło filmowe powstaje 

dopiero w procesie montażu. Odrzucał filmy fabularne. Do największych osiągnięć 

Wiertowa zalicza się publicystyczne filmy Naprzód, Rady! (1926) oraz Szósta część 

świata (1926). Człowiek z kamerą (1929) był to poemat na cześć wszechpotęgi operatora 

filmowego, była to również próba stworzenia filmu o języku filmowym. Wiertow przeszedł 

do historii jako twórca filmu dokumentalnego oraz utalentowany artysta poszukujący 

nowych metod montażowych i zdjęciowych.

Jednym z największych twórców kina niemego był Sergiusz Eisenstein – reżyser, 

scenarzysta i teoretyk filmowy. Karierę swoją zaczął jako reżyser teatralny. Już tej 

dziedzinie wprowadzał swoje innowacje. Uważał on, że teatr powinien być „agitatrakcyjny” 

oraz dynamiczny i ekscentryczny, a zadaniem reżysera jest ukierunkowanie widza w 

określonym kierunku. Wprowadził pojęcie montażu atrakcyjnego, który polegał na łączeniu 

ze sobą kolejnych atrakcji czyli ujęć o silnym ładunku emocjonalnym lub wyraźnej 

wymowie estetycznej w celu wzbudzeniu u odbiorcy reakcji emocjonalnych.  Stosował 

również montaż intelektualny oparty na zderzeniu dwóch obrazów tworzących trzecie 

pojęcie abstrakcyjne, np.  obraz oka i wody oznacza płacz. Pierwszym filmem Eisensteina 

był „Strajk” (1924) opowiadał on historię robotnika, który niesłusznie oskarżony o kradzież 

popełnia samobójstwo co powoduje wybuch niezadowolenia, krwawo stłumionego przez 

policję. Był to pierwszy film skonstruowany w oparciu o zasadę „montażu atrakcji” czyli 

zderzeń efektownych obrazów tworzących napięcie. Zastosował w tym filmie również . 

Widoczny jest również montaż przeciwieństw: scena masakry robotników przez policję 

sąsiadują z migawkami uboju bydła w rzeźni. Eksperymenty formalne były adresowane do 

wykształconego widza, który mógł docenić jego nowatorstwo sztuki filmowej. Przeciętni 

widzowie nie zaakceptowali tego filmu, ponieważ był on dla nich niezrozumiały, natomiast 

prasa i krytycy nie szczędzili pochwał Eisensteinowi. W wyniku sukcesu „Strajku” 

powierzono reżyserowi nakręcenie filmu jubileuszowego z okazji dwudziestolecia rewolucji 

1905 roku. Była to geneza powstania „Pancernika Potiomkina” (1925).

  Fabuła filmu oparta była na prawdziwych zdarzeniach. Zobrazowany został bunt 

marynarzy   okrętu   pancernego   „Książę   Potiomkin   Taurydzki”   Dramaturgia   „Pancernika 

Potiomkina” została oparta na kompozycji greckiej tragedii w pięciu aktach (I ekspozycja, II 

zawiązanie   akcji,   III   kulminacja,   IV   katastrofa,   V   rozwiązanie).   Reżyser   zastosował 

„montaż atrakcji”. Kompozycja dzieła jest pełna harmonii i precyzji, mistrzowski montaż, 

kontrastowość kadrów – wszystko to świadczy o nieprzemijającej wartości tego dzieła. 

„Pancernik   Potiomkin”   otrzymał   na   paryskiej   wystawie   sztuki   najwyższą   nagrodę   a 

Amerykańska Akademia Filmowa uznała go za najlepszy film roku. Do dziś jest nazywany 

arcydziełem kina światowego.

Kolejnym   zadaniem   postawionym   przez   Eisensteinem   było   stworzenie   filmu 

poświęconego   dziesięcioleciu   rewolucji   październikowej.   Powstał   film   „Październik” 

opisujący wydarzenia  z  czasów  rewolucji.  Do  najlepszych  scen  należą  sceny  masowe 

ukazujące kluczowe momenty rewolucji. Jednak film był niezwykle podobny do „Strajku”, 

nie dorównał on artyzmowi „Pancernika Potiomkina”.

Nowatorskie poszukiwania Eisensteina były inspiracją do dalszych eksperymentów. 

Kontynuatorem ich był uczeń Kuleszowa – Wsiewołod Pudowkin reżyser i teoretyk filmu. 

Pudowkin stosował w swoich filmach tzw. montaż konstruktywny, który miał nie tyle co 

prowadzić   akcję,   a   ją   komentować.   Poprzez   taki  montaż   dążył   do  pokazania  ukrytych 

sensów   fabuły   i   nie   ujawnianych   stanów   psychicznych   bohatera.   Na   początku   kariery 

współpracował ze swoim nauczycielem. Samodzielna działalność za owocowała filmem 

„Gorączka   szachowa”   (1925),   opowiadał   on   o   pierwszym   międzynarodowym   turnieju 

szachowym.   Następnym   obrazem   była   „Mechanika   mózgu”   (1269)   ilustrująca   teorię 

Pawłowa o odruchach warunkowych. Jednak   najwybitniejszym dziełem Pudowkina był 

film   „Matka”   (1926),   oparty   na   adaptacji       powieści   Gorkiego.     Ogólnym   założeniem 

reżysera było prawdziwe odtworzenie stanów wewnętrznych bohaterów. Pudowkin szukał 

również maksymalnej wiarygodności ujęć.