background image

Stephen  Greenblatt Kultura 
 
 

Antropolog Edward B. Tylor twierdzi, że kultura to złożona całość, w skład której 

wchodzą wiedza, wierzenia, sztuka, wartości moralne, prawa, zwyczaje oraz wszelkie inne 
umiejętności i nawyki nabywane przez człowieka jako członka danego społeczeństwa". 
Pojęcie to odwołuje się do dwóch przeciwieństw:  
 

- ograniczenia  

 

- zmienności  
 

Badania  literackie,  odnoszące  się  do  kultury  używają  narzędzi  takich  jak 

pochwała  i  nagna  do  wyznaczania  granic  kulturowych.  Analiza  kulturowa  może  się  wiele 
nauczyć od szczegółowej immanentnej analizy tekstów literackich, ponieważ nie należą one 
do  kultury  jedynie  poprzez  odwoływanie  się  do  świata  zewnętrznego,  ale  ich  kulturowości.  
Analiza taka polega na wchłonięciu i przyswojeniu społecznych wartości i kontekstów. Świat 
jest  pełen  tekstów,  z  których  większość  staje  się  całkowicie  niezrozumiała  po  wyrwaniu  z 
kontekstu  zewnętrznego.  Aby  odtworzyć  ich  znaczenie  i,  choć  częściowo,  je  zrozumieć, 
musimy  odtworzyć  sytuację,  w  jakiej  powstały.  Dzieła  sztuki  natomiast  zawierają  w  sobie, 
pośrednio lub bezpośrednio, wiele z tej sytuacji i dzięki temu, że w nich przetrwała, same są 
w stanie przetrwać zmianę warunków, które doprowadziły do ich powstania. 

Analiza kulturowa nie jest analizą zewnętrzną, będącą przeciwieństwem immanentnej 

analizy  dzieła  sztuki.  Analiza  kulturowa  nie  jest  służebnicą  badań  literackich,  a  w  szeroko 
rozumianych naukach humanistycznych to badania literackie służą zrozumieniu kultury. 
 
 

Kultura jest systemem ograniczeń! 

 
 

Funkcjonowanie tego systemu widać wyraźnie w dziełach takich jak: Oda 

horacjańska Marvella, czyli w dziełach potępiających nudziarstwo cnotliwych obywateli czy 
wojskowych żołnierzy. W innym tekście: Jak wam się podoba Szekspira Orlando twierdzi, że 
cały tekst formułuje wzorcowe zachowania - począwszy od nauki zalotów, a skończywszy na 
obyczajach pasterskich.  
 
 

Sztuka odgrywa bardzo ważną wolę w przekazywaniu kultury! 

 
 

Stanowi jeden ze sposobów przekazywania wzorców kulturowych z pokolenia na 

pokolenie. My jako społeczność musi potrafić uchwycić sposób, w jaki wielowątkowa kultura 
wytworzyła splot wzorców, porządek moralny, zbiór zasad etycznych służących do obrony 
przed anarchią, buntem i chaosem.  
 

Omawianie  Królowej  wieszczek  w  kontekście  zbioru  ograniczeń  narzucanych  przez 

kulturę jest niewystarczające dlatego, że w poemacie, w którym rycerze i damy przemierzają 
baśniową  krainę,  wielki  nacisk  położony  został  na  ruch  i  zmienność.  Powracamy  do 
paradoksu- stwierdzenia, że: 

 
 kultura  funkcjonuje  jako  struktura  ograniczeń,  to  jednocześnie  funkcjonuje 

także jako regulator i gwarancja zmiany. 

 
 W rzeczy samej granice kulturowe bez uwzględnienia ruchu i zmian pozostają pustym 

słowem,  ponieważ  można  je  wytyczać  tylko  na  drodze  improwizacji,  eksperymentu  i 
wymiany.  

W  wyniku  najprzeróżniejszych  okoliczności,  prowadzących  do  rozbieżnych 

rezultatów,  powstaje  struktura  improwizacji,  zespół  wzorów  uwzględniających  istnienie 

background image

różnych  wariantów,  by  zaspokoić  oczekiwania  członków  danej  kultury.  Dzieła  w  rodzaju 
Wielkich nadziei Karola Dickensa lub Middlemarch George'a Eliota trafnie analizują twórczą 
umiejętność przystosowywania się i poczucie ironii losu. 

Przez  ukazanie  dostosowywania  się  do  norm  kulturowych  jako  społecznej, 

emocjonalnej i intelektualnej edukacji, powieści te określają własne miejsce w kulturze, jako 
że  dzieła  sztuki  same  są  narzędziami  edukacji.  Dickens  tworzył  przemyślane  przeróbki 
melodramatycznej  szmiry  swych  czasów,  Szekspir  zapożyczył  większość  fabuł  i  wielu 
bohaterów  z  popularnych  opowieści  i  powszechnie  wykorzystywanych  jako  źródła,  pism 
historycznych,  a  Spenser  przeniósł  na  grunt  własnej  kultury  historie  opowiedziane,  przez 
włoskich poetów Ariosta i Tassa. 

 
Kultura  stanowi  szczególną  sieć  negocjacji  służących  wymianie  dóbr 

materialnych, idei, a także - poprzez instytucje niewolnictwa, adopcji bądź małżeństwa - 
ludzi. 

 Antropologów  szczególnie  interesuje  kulturowy  system  pokrewieństw  -  koncepcja 

związków  rodzinnych,  zakaz  kojarzenia  pewnych  par,  reguły  rządzące  małżeństwem  -  oraz 
jego przekazy słowne - mity, baśnie ludowe, święte przypowieści.  

 
Każda kultura posiada ogólny zbiór symboli złożony z niezliczonej ilości znaków 

wywołujących ludzkie pożądanie, strach czy agresję.  

 
Wielkie  dzieła  sztuki  nie  grają  bowiem  w  obiegu  kultury  roli  obojętnych 

przekaźników. Coś dzieje się z przedmiotami, wierzeniami i praktykami, gdy zostaną ukazane, 
odtworzone  i  przedstawione  w  dziełach  literackich,  często  coś  nieprzewidywalnego  i 
niepokojącego. To „coś" świadczy o potędze sztuki, jak i o zakorzenieniu kultury w historii. 
W  naszych  czasach  większość  studentów  literatury  najwyższym  podziwem  obdarza  dzieła, 
które  sytuują  się  na  pograniczu  tego,  co  w  danym  czasie  i  miejscu  może  być  powiedziane, 
które dobijają się do granic własnej kultury. 

Szekspir  postanowił  wykorzystać  żywe  wśród  współczesnych  zainteresowanie 

podbojem  Nowego  Świata.  Dramat  Burza  zawiera  wiele  szczegółów  zaczerpniętych  z  pism 
awanturników  i  kolonizatorów,  szczegółów  umiejętnie  przeniesionych  na  tajemniczą 
śródziemnomorską  wyspę  i  przeplecionych  z  motywami  z  Eneidy  Wergiliusza.  Szekspir 
czerpie  także  z  innych  gatunków  teatralnych,  takich  jak  dworska  maska  i  tragikomedia 
pastoralna, a także ze sztuki białej magii.