Osobnicze
uwarunkowania
promocji zdrowia
Tadeusz Kasperczyk
Osobnicze
uwarunkowania
promocji zdrowia
Tadeusz Kasperczyk
Osobnicze uwarunkowania
promocji zdrowia
Motto:
Gdy zabraknie zdrowia
Bogactwo staje się bezużyteczne
(Herofilos)
Osobnicze uwarunkowania
promocji zdrowia
Na wstępie należy podkreślić, że przez „osobnicze
uwarunkowania” należy rozumieć indywidualne podejście do
każdego człowieka. Nie jest to nic nowego, postulat ten był już
sugerowany współczesnym przez ojca medycyny Hipokratesa. [1]
Uzasadnienie tego postulatu nastąpi w dalszej części wykładu.
Celem wykładu jest omówienie roli czwartego obszaru Karty
Ottawskiej
w promocji zdrowia. Obszar ten dotyczy rozwijania
indywidualnych umiejętności dbania o własne zdrowie.
Zestawiono potrzebne wiadomości i umiejętności w jakie człowiek
powinien być wyposażony w aspekcie troski o własne zdrowie i
zdrowie innych.[2]
Pozostałe obszary Karty Ottawskiej to:
Budowanie prozdrowotnej polityki;
Tworzenie środowisk sprzyjających zdrowiu;
Wzmocnienie działań społeczeństwa na rzecz zdrowia;
Reorientacja służby zdrowia.
Osobnicze uwarunkowania
promocji zdrowia
W zakresie wiadomości są to:
Czynniki służące doskonaleniu mechanizmów autoregulacji
(aktywność fizyczna, odnowa psychosomatyczna, sen itp.).
Czynniki mające negatywny wpływ na organizm (używki,
narkotyki, stres, błędy dietetyczne, przemęczenie itp.).
Zachowanie się i postępowanie w sytuacjach zagrażających
zdrowiu (badania kontrolne, bezpieczeństwo i higiena
pracy, nauki i wypoczynku, bezpieczny seks itp.).
Wiadomości dotyczące relacji człowiek – środowisko
(szeroko rozumiane środowisko przyrodnicze, społeczne,
rytmy biologiczne i inne).
Postępowanie w stanie zakłócenia zdrowia i chorobie
(wykorzystanie środków i metod medycyny naturalnej,
parafarmaceutyków itp.).
Osobnicze uwarunkowania
promocji zdrowia
W zakresie kształtowania indywidualnych
umiejętności służących ochronie zdrowia
wyszczególniono następujące umiejętności
praktyczne:
Techniki relaksacji, koncentracji i zasypiania.
Zabiegi odnawiające i hartujące.
Umiejętności diagnostyczne w zakresie
rozpoznawania stanu zdrowia.
Sposoby usuwania bólu i zmęczenia.
Umiejętności kształtowania sylwetki i kondycji
fizycznej.
Techniki mobilizacji.
Osobnicze uwarunkowania
promocji zdrowia
Reasumując, posiadanie wymienionych wiadomości
i umiejętności pozwoli na spełnienie
indywidualnych uwarunkowań promocji zdrowia,
za które uznaje się:
Drogowskazy zdrowotne, czyli filozofię zdrowia.
Umiejętności rozpoznawania wczesnych sygnałów
ostrzegawczych organizmu.
Doskonalenie autosystemów regulacyjnych organizmu.
Ograniczenie wpływu negatywnych czynników
zdrowotnych.
Wykorzystanie metod medycyny naturalnej w ochronie
zdrowia.
Osobnicze uwarunkowania
promocji zdrowia
Warunek 1. Drogowskazy zdrowotne, czyli filozofia zdrowia.
Osobiste umiejętności i zachowania związane ze
zdrowiem wynikają z filozofii zdrowia. Pod pojęciem tym
rozumie się zespół „drogowskazów zdrowotnych” czyli
zwarty zbiór poglądów i przekonań na temat zdrowia i
warunków jego posiadania.
Centralnymi zagadnieniami są tu pojęcia: holizmu
i homeostazy oraz zdrowia i choroby.
Holistyczne podejście do człowieka oznacza traktowanie
go jako całości – jedności złożonej z ciała (soma),
psychiki i ducha. Wszystkie trzy pierwiastki traktuje się
w sposób równorzędny.
Osobnicze uwarunkowania
promocji zdrowia
Homeostaza (z gr. homoios - podobny i stasis –
trwanie) oznacza stan równowagi ustrojowej.
Pojęcie homeostazy wprowadził w 1929 r. Walter
Cannon, na podstawie założeń francuskiego
fizjologa Claude Bernarda z 1857 roku na temat
stabilności środowiska wewnętrznego. Na
środowisko to składają się przykładowo:
temperatura, kwasowość (ph), utlenienie krwi,
stężenie glukozy itp. Homeostaza to wg
Korzeniowskiego [3] zdolność do utrzymania
stałych warunków w komórce żywej (lub w całym
organizmie) bez względu na zakłócenia
zewnętrzne.
Osobnicze uwarunkowania
promocji zdrowia
Aby zrozumieć istotę homeostazy, należy określić jakiego
kontekstu ona dotyczy. Najbardziej znany to aspekt
energetyczny, cholesterolowy czy wolnorodnikowy.
Organizm człowieka składa się z różnych tkanek i
narządów a funkcjonuje dzięki integracji wszystkich
elementów strukturalnych na drodze humoralnej. Dzięki
zdolnościom układu nerwowego do przetwarzania
bodźców, jakie dostarczają zmysły, rodzi się świadomość.
W ten sposób człowiek jawi się nam jako istota złożona z
ciała (z gr. soma), zdolna do przeżywania emocji
(psychika) oraz poprzez zdolność myślenia, uznająca
określone wartości (świat ducha). Takie spojrzenie na
człowieka określamy holistycznym (z gr. holios – całość,
jedność). Tak stworzeni przetwarzamy z różnych źródeł
energię i dostosowujemy się do środowiska.
Osobnicze uwarunkowania promocji
zdrowia
Zdrowie i choroba w oparciu o teorię homeostazy.
Zdrowie to stan równowagi czynnościowej i zdolność jej
przywracania, w sytuacji pojawienia się czynników
zaburzających tę równowagę. Bez konsekwencji pozostaje to
przy odpowiednio dużych zdolnościach adaptacyjnych, co z kolei
ma związek z posiadaną przez człowieka tolerancją [4]. Jeżeli
organizm nie poradzi sobie z tą sytuacją i przekroczone zostaną
granice tolerancji, to pojawią się wtedy objawy zaburzenia
homeostazy.
Tradycyjnie w takiej sytuacji, kiedy organizm walczy z „chorobą”,
wkracza się z leczeniem. Następuje ingerencja w naturalne
mechanizmy obronne organizmu. Leki łagodzą dolegliwości ale
niekoniecznie sprzyjają wyleczeniu. Nasuwa się więc wniosek,
że stan w którym organizm walczy i robi to skutecznie, po czym
nabywa odporność, jest stanem zdrowia, mimo obserwowanych
objawów i dolegliwości. Chorobą nazywać się będzie stan, w
którym organizm nie dysponuje siłami obronnymi by przywrócić
homeostazę, siły obronne organizmu maleją i pojawia się proces
patologiczny (przewlekły).
Osobnicze uwarunkowania
promocji zdrowia
Przeciętnemu człowiekowi trudno dziś zorientować się co
jest dla jego zdrowia dobre, a co złe. Płynące niemal
bezustannie informacje, rady i zalecenia zdrowotne mają
jeden zasadniczy mankament – adresowane są dla
wszystkich a zatem nie uwzględniają cech indywidualnych
co sprawia, że są przez to mało prawdziwe.
Jedni dobrze trawią cukry i tłuszcze, posiadają dobrą
przemianę materii, a inni nie. Jedni śpią w nocy a pracują
w dzień, a drudzy odwrotnie. Tego typu odmienności i
różnic indywidualnych można przytoczyć wiele. Dlatego
postulat kształtowania „filozofii życia” umieszczam jako
naczelny w promocji zdrowia, gdyż dopóki człowiek nie ma
określonych indywidualnych „drogowskazów zdrowotnych”
to nie jest w stanie postępować zgodnie z normami
sformułowanymi przez naukę.
Osobnicze uwarunkowania promocji
zdrowia
Warunek 2. Umiejętności rozpoznawania wczesnych
sygnałów ostrzegawczych organizmu.
Istnieje wiele rodzajów sygnałów ostrzegawczych
świadczących o zakłóceniach zdrowotnych i być może
toczącym się już w organizmie procesie chorobowym. W
tekstach poświęconych Ajurwedzie proces chorobowy ma 6
faz – stopni rozwoju [4]. Pierwsze trzy (bezobjawowe) są
niedostrzegalne i trudno je powiązać czy to z ciałem czy
umysłem. Trzy ostatnie mają zewnętrzne symptomy, które
mogą być odkryte zarówno przez pacjenta jak i przez
lekarza. Każde stadium przedstawia utratę równowagi lecz
objawy zmieniają się w miarę kontynuowania procesu
chorobowego.
Osobnicze uwarunkowania
promocji zdrowia
W Ajurwedzie rozpoczyna się to akumulacją (pierwsze
stadium), a kończy rozprzężeniem (stadium szóste). Z
punktu widzenia zapobiegania (profilaktyki) chorobie,
istotne byłoby uchwycenie zmian na etapie
bezobjawowym – czy to jest możliwe? Na pytanie to
należy odpowiedzieć pozytywnie – tak, istnieją takie
możliwości, tylko należy znaleźć sposoby rozpoznawania
tych subtelnych zmian. Nagłe wystąpienie choroby jest
niezwykle rzadkie i poprzedzają je objawy tyle, że nie
zostają one właściwie (lub w porę) przez człowieka
rozpoznane.
Lekarze i specjaliści od promocji zdrowia powinni skupić
większą uwagę na metodach diagnostyki tych właśnie
bezobjawowych etapów choroby. Duże usługi w tym
względzie daje wiedza z obszaru tradycyjnej medycyny
chińskiej: irydologii, refleksoterapii czy medytacji.
Osobnicze uwarunkowania promocji
zdrowia
Warunek 3. Doskonalenie autosystemów regulacyjnych organizmu.
Za najlepszy sposób doskonalenia autosystemów regulacyjnych uznaje
się aktywność ruchową czyli trening zdrowotny.
Aktywność ruchowa jest czynnikiem modelującym w sposób
najbardziej korzystny stan morfologiczny i funkcjonalny organizmu, a
także kształtuje cechy psychiczne. Poprzez ćwiczenia fizyczne
jesteśmy w stanie kierunkowo wpływać na dowolny system organizmu,
a tym samym i na ogólny poziom sprawności ustrojowej.
Mięśnie, do których przede wszystkim kierowane są ćwiczenia,
nie zużywają się poprzez pracę – wręcz przeciwnie, pozostając bez
pracy są mniej wartościowe (słabe). Spadek poziomu przemian
energetycznych w mięśniach, stanowiących 40% masy ciała, rzutuje
odpowiednio na czynności innych narządów i układów. Organizm
człowieka dysponuje mechanizmami unieszkodliwiającymi obce ciała
biologiczne, które mogłyby naruszyć stałość środowiska
wewnętrznego. Tymi mechanizmami są reakcje odpornościowe.
Stanowią one jeden z najważniejszych elementów obrony organizmu
przed działaniem czynników chorobotwórczych. Wysiłki fizyczne
wpływają w sposób istotny na aktywność czynników odpornościowych
[5].
Warunek 4. Ograniczenie wpływu negatywnych czynników
zdrowotnych.
Do negatywnych czynników zagrażających zdrowiu zaliczamy zarówno
te, które człowiek sam dobrowolnie wybiera jak np. palenie papierosów,
picie w nadmiarze kawy czy herbaty, alkoholu, i te, które mniej lub
wcale od niego nie zależą tj. zanieczyszczenie powietrza, hałas,
szkodliwe promieniowanie, niezdrowa żywność i wiele innych.
Przejściowe zaburzenia równowagi powinny być w miarę możliwości
wyrównane środkami naturalnymi np. parafarmaceutykami czy
refleksoterapią. Sięganie często i bezkrytycznie po leki przynosi
niekiedy więcej strat niż korzyści zdrowotnych
. Leki syntetyczne
działają na zasadzie wzmocnienia lub osłabienia określonych
mechanizmów – czynności ustroju. Z tego względu mają charakter
objawowy a nie przyczynowy. Leki to interwencja natury chemicznej.
Ludzie powtarzają zachowania sprawiające im przyjemność lub
łagodzące dolegliwości, co stanowi istotę mechanizmu uzależnienia.
Uzależnienie (dotyczy to nie tylko leku, ale i także alkoholu, palenia
itp.) rodzi prawie zawsze negatywne skutki, gdyż sprawia, że nie szuka
się innych sposobów rozwiązania problemów, a tym samym ogranicza
się autosystemy regulujące organizmu. Tymczasem ruch, masaże,
odpowiednia dieta, sauna znakomicie służą doskonaleniu
mechanizmów adaptacyjno-regulacyjnych i poprawiają znacznie
odporność ustroju.
To głownie miał na myśli Hipokrates formułując słynną zasadę
medycyny „Primum non nocere”
Osobnicze uwarunkowania promocji
zdrowia
Warunek 5. Wykorzystanie metod medycyny naturalnej w ochronie
zdrowia.
Przez medycynę naturalną (niekiedy określaną jako naturopatię)
rozumie się wykorzystywanie środków i metod opierających się na
siłach natury i człowieka. Za szczególnie przydatne w ochronie
zdrowia uznaje się: TMe, refleksologię, homeopatię, chiropraktykę,
bioenergie )DT), metody psychoterapeutyczne i przyrodolecznicze.
Poszczególne metody są szeroko opisywane w literaturze a tutaj
jedynie kilka opinii czy refleksji na ich temat.
Metody te za podstawę działania uznają następujące zasady:
- po pierwsze: uznają zasadę „primum non nocere”,
- po drugie: uznają, że natura ma potencjał leczenia,
- po trzecie: uważają, że leczenie powinno obejmować cały organizm,
- po czwarte: należy określić i leczyć przyczynę (a nie objawy),
- po piąte: profilaktyka jest równie ważna jak leczenie,
- po szóste: lekarze powinni być nauczycielami
Osobnicze uwarunkowania
promocji zdrowia
Należy wspomnieć jeszcze zdanie o homeopatii i jej twórcy
Samuelu Hahnemanie (ur. 1755 w Miśni k. Drezna). Twórca
homeopatii (homeo - podobny, pathos - cierpienie) czyli
leczenia podobnego przez podobne zasługuje na większą
uwagę współczesnych niż ma to miejsce. W 1790 r.
zażywając korę chinową (stosowaną w leczeniu malarii)
zachorował na malarię. Po zaprzestaniu zażywania chininy
objawy ustąpiły. Wysunął stąd wniosek, że ta sama
substancja stosowana w niewielkich dawkach u chorych
może ich wyleczyć [6].
Nie miejsce tu i pora na omówienie szczegółowe homeopatii.
Jeśli o niej mowa to:
po pierwsze - dla podbudowania tezy, że organizm człowieka
posiada ogromne zdolności uzdrawiania (samego siebie),
których medycy orientacji alopatycznej nie doceniają.
Po drugie – życiorys twórcy homeopatii ukazuje jak w
soczewce historię medycyny od czasów Hipokratesa (460-
377 p.n.e.) i Galena do końca XVIII wieku.
Osobnicze uwarunkowania
promocji zdrowia
A dodam, że historia to ważna nauka. Kto nie posiada
wiedzy historycznej, ten nie może się określić
profesjonalistą w danej dziedzinie.
Dla tych z Państwa, dla których argumenty o zaletach
metod naturalnych nie były wystarczające, podam opinię o
metodach konwencjonalnych:
Raport Biura Oceny Technologii USA (z 1990 r.) zawiera
stwierdzenie, że ponad 80% praktyk medycyny
konwencjonalnej nie ma odpowiednich podstaw w
badaniach naukowych. Dr R.Smith – redaktor „British
Medical Journal” przebadał 21 powszechnie stosowanych
konwencjonalnych metod leczenia i doszedł do wniosku, że
podstawy naukowe 17 z nich są marne a nawet żadne [7].
Obserwujemy następujące zjawisko: od metod
alternatywnych żądamy dowodów naukowych, podczas gdy
w przypadku metod konwencjonalnych o to nie pytamy.
Osobnicze uwarunkowania
promocji zdrowia
Zakończenie
Czasy współczesne, obok dobrodziejstw cywilizacyjnych,
niosą także zagrożenia zdrowotne. Wynikają one głównie ze
zmęczenia, stresu, skażenia środowiska naturalnego, urazów
itp.
Aby uniknąć negatywnych skutków postępu cywilizacyjnego
potrzebna jest edukacja zdrowotna, a więc odpowiednie
wychowanie młodego pokolenia dla potrzeb ochrony
zdrowia.
W systemie oświaty w Polsce powinno się więcej uwagi
poświęcić programowi edukacji zdrowotnej na wszystkich
szczeblach nauki – od przedszkola po studia wyższe.
Krakowska Wyższa Szkoła Promocji Zdrowia powinna
upatrywać w tym swoją olbrzymią szansę rozwoju.