Teorie bezpieczeństwa
gospodarczego i
kulturowego
dr hab. Jarosław Gryz
Teorie bezpieczeństwa
gospodarczego i
kulturowego
dr hab. Jarosław Gryz
Układ wystąpienia
• Założenia
• Neoliberalizm po zimnej wojnie
– Francis Fukuyama
– Scott Burchill
• Koncepcje: państwa, wojny, handlu, praw
człowieka, bezpieczeństwa
– Teoria współzależności
– Teoria reżimów międzynarodowych
• Determinanty rozwoju teorii
• Podsumowanie
Założenia
• Dążenia do ograniczenia roli rządu
• Uwolnienie od wpływu państwa,
prześladowań i przesądów
• Wsparcie dla wolności politycznej,
gospodarczej, konstytucyjnie
gwarantowanych praw
• Wolna rywalizacja jednostek w
społeczeństwie obywatelskim
• Kapitalizm rynkowy narzędziem
wspierania dobrobytu poprzez efektywny
rozdział zasobów wewnątrz społeczeństwa
Utowarowienie ziemi i pracy w XVIII
w.
Założenia
• Liberalna, indywidualistyczna koncepcja
człowieka jako konsumenta dóbr, który
nieustannie pragnie i zawłaszcza
• Koncepcja człowieka który korzysta ze swych
niepowtarzalnych atrybutów lub możliwości
Spór między:
• Rynkową wizją ludzkości jako konsumentów
maksymalizujących swoją użyteczność
• Etyczną wizją ludzkości dążącej do realizacji
swojego potencjału
Neoliberalizm po zimnej wojnie:
Francis Fukuyama
• Liberalna demokracja nie ma żadnego
konkurenta ideologicznego
• Kres zimnej wojny:
– punkt zwrotny ideologicznej ewolucji ludzkości
– finalna forma ludzkich rządów
– tryumf „idealnego państwa” i szczególnej
ekonomii politycznej – „liberalnego kapitalizmu”
– Nic nie może już być ulepszone
– Nie będzie kolejnego postępu w rozwoju zasad i
instytucji
– „(…) istnieje fundamentalny proces, który
dyktuje wspólny wzór dla wszystkich
społeczeństw…”
Neoliberalizm po zimnej wojnie:
Francis Fukuyama
• Rozwój polityczny i gospodarczy zawsze
kończy się liberalno – demokratyczną org.
• Zachód jest prekursorem prawd
moralnych i politycznych
• Rozwój kapitalizmu napotyka niewielki
lub żaden opór
• Postęp ludzkości może być mierzony
eliminacją światowego konfliktu i
przyjęciem zasad legitymizacji
– Doyle: „(…) Liberalne demokracje są
niepowtarzalne w ich wystrzeganiu się użycia
siły w relacjach z innymi”
Koncepcje: Scott Burchill
Podejście wewnątrzpaństwowe:
• Poszczególne państwa, posiadające
legitymizację liberalno demokratyczną
tworzą wzór, który reszta świata będzie
naśladować
• Wspólne normy legitymizują działania
wielkich potęg
• Przeniesienie zasad liberalno –
demokratycznych do sfery stosunków
międzynarodowych tworzy perspektywę
dla pokojowego świata
Koncepcje: Scott Burchill
Wojna i pokój:
• Pokój naturalnym stanem stosunków (E. Kant)
• Wojna nie jest efektem szczególnej cechy ludzkiej
natury, lecz militarystów i przemysłowców
• Wojna narzędziem zniewolenia
• Antidotum: demokracja i wolny handel
• Kwestie otwarte:
– Prowadzenie wojen przez państwa liberalne
– Legitymizacja wewnętrzna do prowadzenia wojen
– Wojny państw liberalnych / demokratycznych
– Konflikt z państwami autorytarnymi
– Kwestie samoobrony
Koncepcje: Scott Burchill
Wojna i pokój:
• Interwencjonizm w obronie praw człowieka
• Wojna jest niemoralna i odpychająca,
„racjonalnie nie do pomyślenia”
• Koniec wojen między potęgami prowadzi do
osłabienia ich politycznych granic
• Kwestie otwarte:
– Wojna jest nadal skutecznym narzędziem
prowadzenia dyplomacji w stosunkach mnar.
– Fragmentacja państw narodowych, wojny domowe
– Utrzymanie strategicznej stabilności w środowisku
wielobiegunowym – całkowity brak odpowiedzi
Koncepcje: J.S. Mill, D. Ricardo
Handel:
• J.S. Mill: Wolny handel jest środkiem, który
przyniesie koniec wojny – […] to wymiana
handlowa sprawia, że wojna szybko staje
się przestarzała, gdyż umacnia i
zwielokrotnia interesy jednostek, które
działają w naturalnej opozycji do wojny”
• D. Ricardo: Wolny handel łączy poprzez
wspólne więzi interesów i interakcji,
uniwersalne społeczeństwo narodów
cywilizowanego świata”
Koncepcje: Cobden
Handel:
• Cobden: niezmienny w swojej prawdzie
i uniwersalny w stosowaniu
• Nieograniczona wymiana handlowa
wzmacnia więzi transgraniczne i usuwa
lojalność wobec państwa narodowego
• Współzależność może zastąpić narodowe
współzawodnictwo oraz zażegnać
możliwość jednostronnych aktów agresji i
obustronnego odwetu
Koncepcje praw człowieka
Podstawy:
• Magna Charta 1215, Common Law i Bill of Rights 1689 r.
• Deklaracja Niepodległości USA 1776 r.
(wszyscy ludzie stworzeni
są równymi (..) w skład praw wchodzi: życie, wolność i swoboda
ubiegania się o szczęście)
• Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela 1789 r.
(ludzie rodzą się i
pozostają wolnymi i równymi w prawach)
• Grotius – prawo narodów
• Rousseau – kontrakt społeczny
• Locke – powszechna zgoda, granice suwerenności
• Obecnie: istoty ludzkie mają niezbywalne,
fundamentalne prawa, korzyści i ochronę, nie
można ich oddać ani zabrać, są one uniwersalne
bez względu na narodowość, status, płeć i rasę
Koncepcje praw człowieka
Wykładnia w stosunkach międzynarodowych:
1. Prawa dają podstawę do emancypacji,
sprawiedliwości i wolności człowieka
2. Państwa traktujące swoich obywateli
etycznie, pozwalając na udział w procesie
politycznym, będą mniej agresywne na
arenie międzynarodowej
3. Rozwijanie i promowanie moralnych
standardów tworzy powszechny porządek
4. Prawa, instrumenty i instytucje:
–
Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, 1948 r.
–
Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, 1966 r.
–
Międzynarodowy Pakt Praw Ekonomicznych, Społecznych, Kulturowych, 1966 r.
–
Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, Międzynarodowa Organizacja Pracy
Koncepcje bezpieczeństwa zbiorowego
Kolektywne bezpieczeństwo:
• Równowaga sił podlega
instytucjonalizacji
• Legitymizacja przemocy
• Współczesna koncepcja „interlocking
institutions”
Koncepcje: Scott Burchill, R.
Rosecrance
• S. Burchill: Stosunki międzynarodowe nie
muszą być grą o sumie zerowej ponieważ
wiele państw czuje się wystarczająco
bezpiecznie maksymalizując swoje korzyści
bez oglądania się, co gromadzą inne państwa
• R. Rosecrance: Wzrost ekonomicznej
współzależności odpowiada spadkowi
znaczenia i wartości podboju terytorialnego.
W nowoczesnym świecie korzyści z handlu
i współpracy między państwami
przewyższają zyski z rywalizacji militarnej i
kontroli terytorium
Koncepcje: R. Rosecrance
• R. Rosecrance: W latach 70. XX w. elity państw
zaczęły postrzegać, że bogactwo określa udział
państwa w rynku produktów przetworzonych
i usług – skończył się era niezależnego
i samodzielnego państwa
• Państwa nie mogą działać agresywnie bez
ryzyka, że pozostali członkowie społeczności
międzynarodowej zastosują kary ekonomiczne
• Nie ma sensu grożenia partnerom handlowym,
których rynki i inwestycje kapitałowe są istotne
dla rozwoju gospodarczego
Wykładnia Edwarda Halletta Carra:
„[…] Podobno absolutne i uniwersalne zasady
(pokój, harmonia interesów, zbiorowe
bezpieczeństwo, wolny handel) nie były naprawdę
zasadami, ale nieświadomym odbiciem polityki
państwowej bazującej na określonej interpretacji
interesu narodowego w określonym czasie.”
– Doświadczenia Wielkiej Brytanii podstawą do budowy
pokoju międzynarodowego dla wszystkich państw
„Uniwersalne pryncypia stanowią część doktryny
harmonii interesów, centralnego filaru
internacjonalizmu, która w rzeczywistości znaczy
niewiele więcej niż samolubne i partykularne
interesy elit „usatysfakcjonowanych potęg”.
Teoria współzależności
„[…] doktryna harmonii interesów (…) jest
naturalnym założeniem dobrze prosperującej
i uprzywilejowanej klasy, której
członkowie mają dominujący głos w
społeczności i tym samym przejawiają
naturalną skłonność do identyfikacji jej
interesów z własnymi. Z racji tej identyfikacji
ktokolwiek zagraża interesom grupy
dominującej, ściąga na siebie odium jako
ten, kto stanowi zagrożenie dla rzekomo
wspólnego interesu całej społeczności,
jednocześnie zaś uważa się, że atakuje swoje
własne wyższe interesy.
Wykładnia Edwarda Halletta Carra
„Doktryna harmonii interesów służy w ten
sposób jako pomysłowy środek moralny
stworzony, w jak najlepszej wierze, przez
grupy uprzywilejowane po to, by
usprawiedliwiać i utrzymywać ich dominującą
pozycję. […] Od kiedy kapitalizm
przemysłowy i system klasowy stały się
rozpoznawalną strukturą społeczną, doktryna
harmonii interesów (…) stała się ideologią
grupy dominującej, zainteresowanej
utrzymaniem swojej przewagi poprzez
zapewnienie o identyczności jej interesów z
tymi, które są interesami wspólnoty. ”
Wykładnia E. H. Carra
„Dokładnie tak, jak klasa rządząca w
społeczeństwie modli się o pokój wewnętrzny,
z gwarancjami dla jej bezpieczeństwa i
przewagi oraz potępieniem walki klasowe,
która może jej zagrozić, tak pokój
międzynarodowy staje się żywotnym
interesem przeważających potęg. Dla
państwa, które pragnie skorygowania swoich
granic lub potęgi, ekonomicznej lub
strategicznej, „międzynarodowy pokój” jest
przytłaczającą tyranią dającą uniwersalną
harmonię. Jest to slogan tych graczy, którzy są
wystarczająco silni, aby wymusić swoją wolę
na podporządkowanych im społeczeństwach.”
Wykładnia E. H. Carra
• Próba uchronienia istniejącego ładu
politycznego i ekonomicznego przez klasy
rządzące i dominujące państwa to dążenie
do realizacji idei, że każdy konflikt
międzynarodowy jest niepotrzebny,
niemoralny
• W systemie międzynarodowym nie ma
naturalnej harmonii interesów między
państwami, jest tylko tymczasowe i
przejściowe odzwierciedlenie określonej
konfiguracji globalnej potęgi.
• Wojna może być w rzeczywistości jedynym
sposobem kalibracji potęgi w systemie
międzynarodowym
Wykładnia E. H. Carra
Wykładnia E. H. Carra
Casus Wielkiej Brytanii (gospodarka leseferystyczna)
– Ideologia rządzących elit dominujących gospodarczo
państw
– To co dobre dla tych państw dobre dla wszystkich
• Nie ma podstaw, ani naturalnej zgodności
interesów, jest tylko asymetryczna potęga
• Dążenie do potęgi przyjęło postać interesu
narodowego, pojęcia zdefiniowanego jako cele
polityki zagranicznej państwa, rozumianego jako
potęga strategiczna.
• Państwa narodowe, które wyrzekły się dążenia do
potęgi, w zasadzie zagrażają swemu
bezpieczeństwu
Wykładnia Edwarda H. Carra
• Kolektywne bezpieczeństwo to metoda
przekazania przeważającej potęgi w ręce państw
zwycięskich, czyli instytucjonalizacji status quo
• Pokojowa zmiana pojawia się wraz z
dopasowaniem do nowego rozkładu potęgi: czyli
zmianą sojuszy strategicznych tworzonych przez
państwa
• Pokój tworzą: dyplomacja, negocjacje,
kompromis, rozpoznanie różnych interesów
zwolenników status quo i potęg
rewizjonistycznych
• Altruizm jest iluzją
Wykładnia E. H. Carra
• Państwo nie jest finalną formą ewolucji
wspólnoty politycznej
• Naród nie jest ostatecznym rodzajem jednostki
grupowej, jaką może stworzyć ludzkość
• Pojawią się inne jednostki, nie związane
terytorialnie takie jak: religie, klasy społeczne,
ugrupowania oparte na więzi etnicznej
• Państwa narodowe mogą przejść burzliwy
okres integracji i dezintegracji w poszukiwaniu
„optymalnego rozmiaru”
• W ww. procesie idea suwerenności może stać
się dużo bardziej niejasna i niewyraźna
Teoria współzależności
• D. Mitrany: współpracę między państwami
można początkowo osiągnąć w obszarach
technicznych, w których jest ona dla obu
stron korzystna
• S. Burchill: Prawdopodobieństwo konfliktu
między państwami można zredukować
tworząc wspólnotę interesów w zakresie
współpracy gospodarczej i handlowej
państw jednego obszaru geograficznego
Teoria współzależności
• R.O. Keohane, J.S. Nye: podporządkowanie
zasadom instytucji nie tylko zniechęca do
dążenia do wąsko pojmowanych interesów
narodowych, ale także osłabia znaczenie i
wydźwięk suwerenności państwowej
• M. Wight, H. Bull: anarchię łagodzą reżimy i
współpraca instytucjonalna, która podnosi na
wyższy poziom regularność i przewidywalność w
stosunkach międzynarodowych
• Reżimy wpływają na zachowanie państwa
poprzez formalizowanie oczekiwań każdej
strony na drodze porozumienia tam, gdzie
istnieją wspólne interesy. Instytucje przejmują
wówczas rolę narzucania nawyków współpracy,
monitorują zgodność i karzą zdrajców.
Teoria reżimów
międzynarodowych
Stephen Krasner:
układ wyraźnych lub domniemanych ukrytych
zasad (principles), norm (norms), reguł (rules) i
procedur decyzyjnych (decision-making
procedures):
1. kształtujących oczekiwania aktorów,
2. ułatwiających osiągnięcie konsensusu.
– Zasady to przekonania aktorów co do faktów i
przyczynowości;
– Normy to standardy zachowania ujęte w postaci praw i
obowiązków;
– Reguły to warunki dokonywania skutecznych działań;
– Procedury dominujące praktyki realizacji wspólnych
postanowień
Determinanty rozwoju teorii
• Przesunięcie ku globalnej gospodarce
politycznej zorganizowanej według
neoliberalnych wytycznych jest trendem
tak samo istotnym jak rozszerzanie się
strefy pokoju
• Wprowadzenie wolnego handlu i relacji
rynkowych wszystkich członków
społeczeństwa stwarza rywalizację, która
odrzuca nieefektywnych i zmusza
wszystkich do dostosowania się do
nowych warunków
Determinanty rozwoju teorii
• Wewnątrz państw życie społeczne zmienia
się w życie urynkowione, zgodne z
wymogami efektywności produkcji,
międzynarodowym podziałem pracy
• Tylko bogate społeczeństwa wydają się być
zdolne do wykorzystania potęgi rynku i
tylko one o niego walczą
– Tworząc wymienialne waluty, ustalając warunki
wolnego handlu – podważanie supremacji
• Jednym z najważniejszych elementów jest
dostęp do surowców naturalnych
Determinanty rozwoju teorii
• Regiony świata powinny być „otwarte” na
inwestycje, repatriację zysków, dostęp do zasobów
• M. Leffler: W świecie wolnym od barier stawianych
swobodnemu przepływowi dóbr i kapitału (…)
sektor prywatny może służyć jako instrument (…)
projekcji potęgi państwa
• „Wolnohandlowy” imperializm paradoksalnie
wymaga interwencji państwa, by móc sprawnie
funkcjonować
• Wolny handel może prowadzić słabsze państwa do
osłabienia ich gospodarczej suwerenności
równocześnie blokując alternatywne formy rozwoju
gospodarczego
Determinanty rozwoju teorii:
natura „wolnego handlu”
• Teoria „przewagi komparatywnej” –
państwa są niechętne
samowystarczalności ponieważ się
specjalizują w wytwarzaniu dóbr i usług
• A. Smith: „niewidzialna ręka rynku”
kieruje każdego członka społeczeństwa w
każdym państwie ku najbardziej
korzystnej pozycji w gospodarce
światowej
Determinanty rozwoju teorii:
natura „wolnego handlu”
Wątpliwości:
• Jr Cobb: kosmopolityczni dilerzy walutowi oraz
korporacje transnarodowe (…) działają poza
zasięgiem wielu rządów i nie uznają już
społeczności narodowej jako punktu odniesienia dla
swoich działań
• Wysoce mobilne i niestabilne rynki kapitałowe
podważają założenia teorii komparatywnej
przewagi
• W sektorze wytwórczym gospodarki światowej
dominuje wymiana wewnątrzgałęziowa i handel
wewnątrzfirmowy
• Zdolność do kontroli rynku i wpływania na niego
poprzez ustalanie cen transferowych oraz innych
instrumentów
- umiędzynarodowienie produkcji
- mobilność kapitałów
- dominacja
Determinanty rozwoju teorii :
korporacje transnarodowe
• Są coraz bardziej biegłe w wynajdywaniu sposobów
ominięcia granic państwa w poszukiwaniu tańszej
siły roboczej, dostępu do surowców naturalnych
• Niewiele państw może odmówić im swej gościnności
• Nowe centra produkcji tworzone są tam, gdzie
można zmaksymalizować możliwość zysku.
Decyzjami inwestycyjnymi rządzi bezwzględna
dochodowość
• Argument: jest to najlepszy sposób wsparcia
rozwoju krajów rozwijających się, które nie mogłyby
liczyć na profit
No.
2010
2020
2030
2050
1.
USA
Chiny
Chiny
Chiny
2.
Chiny
USA
USA
Indie
3.
Japonia
Indie
Indie
USA
4.
Indie
Japonia
Japonia
Brazylia
5.
Niemcy
Federacja Rosyjska
Brazylia
Japonia
6.
Federacja
Rosyjska
Niemcy
Federacja Rosyjska
Federacja
Rosyjska
7.
Brazylia
Brazylia
Niemcy
Meksyk
8.
Wielka Brytania
Wielka Brytania
Meksyk
Indonesia
9.
Francja
Francja
Francja
Niemcy
10.
Włochy
Meksyk
Wielka Brytania
Wielka Brytania
Source: HM Government, „Let’s choose growth. Why we need reform to unlock Europe’s potential”, 2011
Wg. parytetu siły nabywczej
Dziesięć największych gospodarek
świata
Determinanty rozwoju teorii :
korporacje transnarodowe
Casus UE i NAFTA:
– Wewnątrz bloków gospodarczych znoszenie barier
– Między nimi bariery pozataryfowe (tj. kwoty
importowe, porozumienia dot. ograniczeń)
– Rola subsydiów
• Proliferacja porozumień o wolnym handlu i rola
G8, G20, MFW, Banku Światowego
– Warunkują finansowanie tzw. programów
dostosowawczo – strukturalnych
– Narzucają jednostronne przyjęcie zasad wolnego
rynku
– Uniemożliwianie państwom słabszym rozwój profilu
handlowego
No.
Państwo
2010
Klasyfikacj
a
Partnerzy handlowi
1.
USA
14.66 bln USD
1
Kanada, Chiny, Meksyk,
Japonia, Niemcy
2.
Chiny
10.09
2
3.
Japonia
4.31
3
4.
Indie
4.06
4
5.
Niemcy
2.94
5
6.
Federacja
Rosyjska
2.223
6
7.
Brazylia
2.172
9
8.
Wielka Brytania
2.173
8
9.
Francja
2.145
10
10.
Włochy
1.774
7
-
UE
14.82
-
Polska
721.3
CIA World Factbook 2011
Wg. GDP / PKB
Dziesięć największych gospodarek
świata
Determinanty rozwoju teorii:
rola światowych organizacji
gospodarczych
• Społeczeństwa rozwijające się przyjmują projekt
wolnego rynku (nazywany consensusem
waszyngtońskim), tj.:
• Otwarcie swoich gospodarek dla inwestycji zagranicznych
• Deregulacja finansowa
• Redukcja deficytu budżetowego i wydatków rządu
• Prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych
• Zniesienie protekcji i subsydiów
• Zorientowanie gospodarki zorientowanej na eksport
• Ryzyko odmowy pomocy, finansowania
• Efekt:
– utrata suwerenności gospodarczej
– zastąpienie suwerenności państwa suwerennością
kapitału
Determinanty rozwoju teorii:
suwerenność a inwestycje zagraniczne
Upadek systemu z Bretton Woods, lata 70. XX w.
• Kredyty (obligacje, pożyczki), inwestycje
(bezpośrednie inwestycje zagraniczne), pieniądze
(wymiana gospodarcza) przepływają swobodniej
niż towary
– Wolumen wymiany dewizowej 1.5 bln USD dziennie
– Wolumen wymiany handlowej 60 razy mniejszy
– 100 korporacji o aktywach 4.6 bln USD
– Brokerzy – „dżokeje ekranów”
• Rola relacji między koniunkturą gospodarczą w
państwie a światowym rynkiem walutowym
• Ocena „gościnności” państwa dla kapitału
– Opinie agencji ratingowych (Moody’s, Standard &
Poors)
Determinanty rozwoju teorii: Scott
Burchill
„Rynki finansowe zdominowane przez potężne banki
i instytucje finansowe, towarzystwa
ubezpieczeniowe, brokerów i spekulantów,
funkcjonują tylko w celu pomnażania swego
bogactwa. Nie ma żadnego zewnętrznego
imperatywu, nakazującego im działać w imieniu
interesów biednych, bezdomnych, chorych lub tych,
którzy są pozbawieni podstawowych praw człowieka
przez własne rządy. Są to nieistotne czynniki, dopóki
nie naruszą w istotny sposób „stabilności”
gospodarczej państwa przyjmującego. Państwa,
które w imię wolnego handlu i wymiany cedują
swoją gospodarczą suwerenność na tych globalnych
graczy, narażają się na niebezpieczeństwo
ustanowienia prywatnych interesów handlowych
podstawowym celem swej polityki”
Determinanty rozwoju teorii
• Efekt ujednolicenia rozwoju gospodarczego
we wszystkich państwach określają:
– Dochodowa lokalizacja kapitału
– Priorytety: efektywność i zyski
– Subsydialność i ochrona
– Najmniejszy wspólny mianownik: redukcja
regulacji płac, warunków pracy, standardów
• Globalizacja wynikiem przemyślanej
interwencji państw kapitalistycznych
• Suwerenność scedowana na posiadaczy
akcji, zarządy, maklerów
Podsumowanie
• Międzynadowe stosunki gospodarcze
stanowią globalne środowisko strategiczne
• Państwa nie są zdolne do ochrony przed
zmianami na globalnym rynku
– wiedza
– technologia
• Państwo podupada, demokracja się
rozszerza, handel międzynarodowy niemal
nieskrępowany. Jedynie wojny poza
centrami gospodarczymi są wyzwaniem