SOCJALIZM „UTOPIJNY” 

I „NAUKOWY”

Pierwsze koncepcje socjalistyczne. 

Karol Marks (1818-1883). 

Włodzimierz Lenin (1870-1924).

ZAJĘCIA IX – dr I. Barwicka-
Tylek

SOCJALIZM – ogólne założenia

• rewolucja przemysłowa – pozytywne skutki ekonomiczne, 

ale kontrowersyjne efekty społeczne (nędza robotników);

• liberalizm stwarza iluzję, że najważniejszy dla jednostki 

jest posiadany kapitał; podczas gdy faktycznie liczą się 
konkretne DOBRA wytwarzane w procesie PRACY

a potrzebuje ich każdy – nie 
wystarcza formalna równość 
szans, ale należy rozszerzyć tę 
zasadę na faktyczną równość 
społeczną.

najważniejszy w społeczeństwie 
proces organizacji produkcji i 
DYSTRYBUCJI dóbr (prymat 
sfery ekonomicznej) – postulat 
SPRAWIEDLIWOŚCI 
SPOŁECZNEJ

• źródłem zła jest przede wszystkim PRYWATNA 
WŁASNOŚĆ ŚRODKÓW PRODUKCJI, 
usankcjonowana w prawie liberalnego państwa 
(wniosek: sam instytucja państwa jest co 
najmniej podejrzana, jeśli nie wroga wobec 
zdecydowanej większości społeczeństwa);  

SOCJALIZM – ogólne założenia 

c.d.

•  konfliktowy obraz nowoczesnego społeczeństwa: 

KLASY – grupy o odmiennej pozycji społecznej – 
mimo formalnej równości wobec prawa – i innych 
interesach ekonomicznych (por. definicję „stanu” 
społecznego);

• recepta: ograniczenie prawa własności prywatnej 

(środków produkcji!) – do jego zniesienia włącznie 
 

SPOŁECZEŃSTWO SOCJALISTYCZNE – łac. sociare = łączyć, jednoczyć

wspólnota organiczna;

kolektywizm – przeciwieństwo liberalnego 
indywidualizmu;

harmonia społeczna, etos pracy;

najczęściej punktem dojścia społeczeństwo 
bezpaństwowe (państwo utożsamiane z aparatem 
przymusu).

SOCJALIZM „UTOPIJNY”

• pogardliwy epitet nadany przez Marksa 

socjalistom I poł. XIX w. dla podkreślenia, 

że głoszone przez nich koncepcje stanowiły 

przypadkową kompilację wymyślonych 

projektów idealnego społeczeństwa;

• C.-H. de Saint-Simon – prekursor socjologii. 

Budowa społeczeństwa industrialnego na 

drodze pokojowych reform:

– władza w rękach wytwórców: przemysłowców, 

bankierów i uczonych, planujących proces 

produkcji 

i dystrybucji dóbr;

– podstawą moralną chrześcijańska miłość bliźniego;

– zachowanie prawa własności, ale zależnego od 

zdolności i pracowitości (zniesienie dziedziczenia).

SOCJALIZM „UTOPIJNY”

• R. Owen – poprawa warunków pracy, higieny, 

edukacja robotników prowadzi do wzrostu 

wydajności. Eksperyment: New Harmony (USA) 

– wspólnota bez własności prywatnej, religii 

i instytucji małżeństwa (po kilku latach 

upadła);

• Ch. Fourier – wykorzystanie różnic 

indywidualnych do budowy wspólnego dobra:

– falanster – samowystarczalna wspólnota rolniczo-

przemysłowa, w której funkcja społeczna pełniona 

przez jednostkę zgadza się z jej talentami i 

upodobaniami (810 typów charakterów);

– zwolennik równouprawnienia kobiet (wg niektórych 

inicjator feminizmu), zniesienia instytucji rodziny 

i wprowadzenia całkowitej swobody seksualnej.

K. Marks – założenia ogólne

• dzieła: Kapitał t. I, Rękopisy ekonomiczno-

filozoficzne; wspólnie z F. Engelsem:  Manifest 

komunistyczny, Ideologia niemiecka;

• materializm historyczny: połączenie 

dialektyki G.W.F. Hegla (konieczny rozwój 

wolności, twórcza rola sprzeczności i konfliktów) 

i materializmu 

L. Feuerbacha (przywrócenie właściwej rangi 

człowieczeństwu przez zniesienie alienacji – 

m.in. likwidacja religii);

• wpływ pozytywizmu (dążenie do „naukowości” – 

poszukiwanie prostych praw wyjaśniających 

proces dziejowy) i darwinizmu.

K. Marks – opis społeczeństwa

SPOŁECZEŃSTW
O:

BAZA 
MATERIALNA

SIŁY WYTWÓRCZE (praca, surowce, 
środki produkcji – narzędzia, fabryki, 
technologie itp.)

prywatna 

własność środków 

produkcji

jedni posiadają, 
drudzy nie - dominują 
zawsze 
2 KLASY – ich 
interesy 
w konflikcie – WALKA 
KLAS „motorem” 
dziejów

STOSUNKI PRODUKCJI – relacje 
między ludźmi powstałe na bazie 
określonych sił wytwórczych

NADBUDOWA

PIERWSZE „PRAWO” 
ROZWOJU SPOŁECZNEGO: 
określone stosunki produkcji 

są wynikiem rozwoju sił 
wytwórczych

państwo, religia, prawo, 
kultura – „utrzymywane” przez 
klasę posiadającą, co czyni z tych 
instytucji narzędzia przemocy; 
panowania nad klasą 
nieposiadającą

DRUGIE „PRAWO” ROZWOJU 
SPOŁECZNEGO:
nadbudowa jest wytworem 
bazy: „byt określa 
świadomość”

rozwój sił wytwórczych pociąga za sobą (z opóźnieniem) zmianę stosunków 

społecznych oraz form organizacji państwowej – historia to następstwo 

jakościowo odmiennych 

FORMACJI SPOŁECZNO-EKONOMICZNYCH

K. Marks – kapitalizm i socjalizm 

ewentualne 
„przyspieszenie” historii 
wymaga ostrożności – 
stadium przejściowe:

DYKTATURA 
PROLETARIATU

przejęcie instytucji państwa 
(aparatu przymusu) przez 
robotników;

władza jednej klasy, 
której celem będzie 
likwidacja podziału 
klasowego, czyli 
„zniesienie siebie jako 
klasy”

FORMACJE SPOŁECZNO-
EKONOMICZNE 

(europejskie – odrębna 

formacja „azjatycka”)

HISTORIA – POSTĘP WOLNOŚCI

KONIEC HISTORII

(„królestwo 
wolności”)

zniesienie własności 
prywatnej

brak podziału 
klasowego

brak instytucji 
państwa

niewolnicz
a

feudaliz
m

kapitaliz
m

SOCJALIZM

?

historyczne sprzeczności 
rozwoju:
-  zysk nie rośnie w 
nieskończoność (wolna 
konkurencja – spadek cen);

- wyzysk proletariatu - wzrost 
świadomości alienacji, integracja 
środowisk robotniczych wokół 
programu rewolucyjnego

upadek kapitalizmu jest 
kwestią czasu, ale można 
go przyspieszyć – 
REWOLUCJA 
PROLETARIACKA – tam, 
gdzie ta formacja jest 
najbardziej rozwinięta: 
Anglia, Niemcy.

W. Lenin – „korekta” marksizmu

KAPITALIZM

SOCJALIZM

„skok w bok”  - 

(1. „pomyłka” tow. 

Marksa)

 

IMPERIALIZM:

- ceny (i zyski) nie spadają 
(monopole, nowe rynki zbytu);

- reformy społeczne – poprawa 
sytuacji robotników, co zniechęca 
ich do rewolucji.

rewolucja niezbędna, bo nie 
jesteśmy w stanie przewidzieć, co 
stanie się dalej, ale: 

(2. „pomyłka” 

tow. Marksa)

 

- nie można jej wywołać tam, gdzie 
imperializm rozwinięty, bo nie 
znamy dokładnie warunków 
działania

TEORIA „NAJSŁABSZEGO OGNIWA”:

- rewolucja w Rosji (feudalizm/kapitalizm);

- nie może być proletariacka (bo nie ma 
proletariatu), 
więc: awangarda proletariatu (zawodowi 
rewolucjoniści);

- wyeksponowanie stadium przejściowego – 
dyktatura (reprezentantów) proletariatu (partii).

powstanie pierwszego państwa 
socjalistycznego jako wstęp do 
ogólnoeuropejskiej rewolucji – 
INTERNACJONALIZM 

(na przeszkodzie 

Polska: bitwa warszawska 1920)

PYTANIA POD ROZWAGĘ 

• Marks dumnie uważał swą teorię za 

„naukową”, odwołując się do rozumienia 

naukowości przez pozytywizm (nakazujący 

mówienie tylko o tym, co dostępne 

empirycznie, czyli o „faktach”). Spójrz na 

marksowski opis socjalizmu – czy jest w nim 

coś charakterystycznego, co uprawniałoby 

tego myśliciela do tak mocnego odcięcia się 

od projektów „utopijnych”?    

• Czy dostrzegasz jakieś istotne różnice między 

traktowaniem koncepcji politycznych jako 

części myśli filozoficznej, a postrzeganiem ich 

jako nauki, na wzór nauk przyrodniczych?