Wykład VIII
Psychopatologia rozwoju –
czynniki ryzyka, wybrane
zaburzenia
Klasyfikacje stosowane w psychopatologii
rozwojowej
Wykład VIII
Psychopatologia rozwoju –
czynniki ryzyka, wybrane
zaburzenia
Klasyfikacje stosowane w psychopatologii
rozwojowej
Studium lęku
(Meyer,2003)
Hans
(Freud, 1909)
Albert
(Watson, 1917)
Peter
(Jones, 1924)
Image006.jpg
Mały Albert
„Depresja i lęk są głównymi
przyczynami, z powodu których
dorośli szukają pomocy
psychologicznej, jednak nie
dzieje się tak w przypadku
dzieci. Większość trudności, na
jakie napotykają osoby
zawodowo zajmujące się
zdrowiem psychicznym, wiąże
się z problemami o objawach
uzewnętrznionych w postaci
niedostatecznie kontrolowanych
zachowań”.
(str. 63)
(Kendall, 2004)
Zaburzenia u dzieci
według DSM-IV
• Zaburzenia diagnozowane po raz pierwszy
w niemowlęctwie, dzieciństwie,
adolescencji
• Upośledzenie umysłowe
• Zaburzenia uczenia się
• Zaburzenia umiejętności motorycznych
• Zaburzenia komunikowania się
• Uogólnione zaburzenia rozwoju
• Deficyty uwagi i destrukcyjne zaburzenia
zachowania
Zaburzenia u dzieci
według DSM-IV
(Wciórka, 2008)
• Zaburzenia odżywiania, jedzenia w
niemowlęctwie i wczesnym dzieciństwie
• Tiki
• Zaburzenia wydalania
• Inne zaburzenia w niemowlęctwie, dzieciństwie
lub adolescencji (separacyjne, więzi, mutyzm)
• Inne okoliczności mogące być przedmiotem
uwagi klinicznej (problemy w relacjach,
problemy związane z nadużyciem lub
zaniedbaniem; sytuacje dodatkowe obciążające)
System klasyfikacji
zaburzeń dzieci do 3 rż.
DC: 0-3 (1994)
(Kmita 2007)
Osie diagnostyczne:
I – Diagnoza podstawowa
II – Klasyfikacja relacji
III – diagnoza medyczna i rozwojowa
IV – psychospołeczne źródła stresu
V – funkcjonowanie emocjonalne i społeczne
Założenia DC:0-3
• Proces diagnozy i oceny funkcjonowania dziecka
powinien obejmować następujące obszary:
• -zachowanie dziecka, w tym, ewentualne objawy
zaburzeń
-przebieg rozwoju dziecka- uwzględniając
funkcjonowanie dotyczące sprawności ruchowej,
emocji, mowy, funkcji poznawczych, kontaktów z
innymi osobami w rodzinie i poza nią, itp.
-funkcjonowanie rodziny i miejsce rodziny w
społeczności
Założenia DC: 0-3
- osoby rodziców ( ich osobowość, stan
emocjonalny, indywidualny rozwój, itp.)
- wzorce interakcji dziecka z osobami
znaczącymi (rodzice, inne bliskie osoby)
- cechy konstytucjonalne i dojrzałość dziecka
- charakterystyczne dla dziecka
funkcjonowanie w zakresie sfery uczuciowej,
mowy, funkcji poznawczych i motorycznych,
odbioru i przetwarzania bodźców, itd.
Czynniki ryzyka
zaburzenia
(Rutter, za Meyer,2003))
• Konflikt między rodzicami: otwarta
wrogość, modelowanie, pobudzenie
• Zaburzenia psychiatryczne rodziców
• Niepowodzenia przywiązania:
• Styl przywiązania
• Krytycyzm i emocje negatywne
• Kary fizyczne i surowość
Czynniki ryzyka
zaburzenia
(Rutter, za Meyer,2003)))
• Ubóstwo
• Wielkość rodziny
• Przestępczość rodziców
• Czynniki wzmacniające –
przenoszenie agresji
• Czynniki konstytucjonalne -
temperament
Problemy kliniczne dzieci
(Obuchowska 2005)
• Zaburzenia emocjonalne (głównie lęk)
• Zaburzenia rozwojowe (zaburzenia
uogólnione min. autyzm i upośledzenie
umysłowe)
• Zaburzenia odżywiania i nawyków
(anoreksja, bulimia, jąkanie, tiki)
• Zaburzenia zachowania (nadaktywność,
zachowania destrukcyjne – cechą wspólną
zaburzenia jest brak samokontroli)
Problemy kliniczne dzieci
a okres rozwoju
(Obuchowska 2005)
• Wczesne dzieciństwo:
• Deprywacja matczyna
• Zerwanie (zakłócenie) więzi
matka – dziecko
• Zaburzenia rozwoju
Depresja poporodowa
•
Częstość występowania: kobiety 10-15%,
mężczyźni 10-30%
•
Pojawia się w ciągu 4-6 tygodni po porodzie,
może się nasilać przez następne 6 miesięcy
•
Poziom depresji zależy w głównej mierze od:
- Depresji partnera
- Nierealistycznych oczekiwań dotyczących okresu
poporodowego
- Braku zadowolenia z relacji małżeńskich, braku
wsparcia
(Bielawska- Batorowicz, 2006)
Depresja po porodzie a
rozwój dziecka
• Trzy drogi negatywnych oddziaływań
depresji matki na rozwój dziecka:
- depresyjna matka dostarcza mniej
stymulacji
- gorzej reaguje na informacje
wysyłane przez dziecko
- jest mniej przewidywalna i
konsekwentna
Depresja po porodzie a
rozwój dziecka
• Depresja poporodowa u matek ma związek z
rozwojem poznawczym dzieci do 3rż
• Wyniki badań efektów depresji poporodowej
na dzieci starsze nie są jednoznaczne
• Depresja poporodowa jest mniej korzystna
dla rozwoju dziecka gdy cierpią na nią oboje
rodzice, utrzymuje się długi czas,
wykształcenie i status materialny matki jest
niski a dziecko jest chłopcem
Wzorce przywiązania
procedura nieznanej sytuacji
Ainsworth,
Crittenden
(Brzezińska,red., 2005,2007)
Responsywność matki czyli jej
dostępność i wrażliwość na
sygnały dziecka jest głównym
czynnikiem determinującym
wzorzec przywiązania
(Bowlby 1988)
Bezpieczny
matka dziecko
• Responsywna
• Wrażliwie i adekwatnie
odpowiada na sygnały
dziecka
• Stabilna i
przewidywalna
• Dostępna
• Bezwarunkowa
• Szybko reaguje na
dyskomfort dziecka
• Jest bezpieczną bazą
dla dziecka
• Pewne siebie,
towarzyskie
• Odważnie eksploruje
otoczenia
• Swobodnie odnosi się
do matki
• Wyróżnia matkę
• Reaguje niepokojem na
jej zniknięcie,
entuzjazmem na powrót
• Utrzymuje kontakt
fizyczny i wzrokowy
ambiwalentny
matka dziecko
• Brak stabilności w
postawie
• Brak spójności
zachowań
• Nieprzewidywalna – w
pewnych sytuacjach
responsywna, w
innych niedostępna
• Często bezradna w
zaspokajaniu potrzeb
dziecka
• Niepewność w
kontakcie z matką
• Silny lęk przed
separacją
• Brak swobodnej
eksploracji
• Lękowe przywieranie
do matki vs opór przed
kontaktem z nią
• Częste ataki złości i
grymaszenia
unikający
• Matka
• daje dziecku
ograniczoną opiekę
bez ryzyka
całkowitego
porzucenia,
aktywne
odrzuceniem więzi,
brak czułości,
tłumiona agresja
• Dziecko
• odkrywa otoczenie
przy małych
powiązaniach z
opiekunem,
przejawia niewielki
dyskomfort przy
separacji, unika lub
ignoruje opiekuna
przy ponownym
spotkaniu
zdezorganizowany
matka dziecko
• Równocześnie źródło
komfortu i lęku
• Zachowania budzące
strach
• Podwójne komunikaty
– zachęcania vs
odrzucanie
• Nieprzewidywalna
• Może być krzywdząca,
zaniedbująca, mieć
doświadczenia własnej
traumy
• Brak spójnego wzorca
przywiązania
• Silny lęk
• Nietypowe zachowania
(dziwne pozy,
zastyganie,
wpatrywanie się)
• Dążenie do kontaktu z
matką vs przerażenie w
kontakcie z nią
• Dezorientacja w sytuacji
kontaktu z matką
Niemowlę po 3,5 roku
• Bezpieczny wzorzec przywiązania –
współpracujące, lubiane, pomysłowe, zdolne
do radzenia sobie, łatwo odzyskujące
równowagę, serdeczne
• Unikający wzorzec przywiązania –
odizolowane emocjonalnie, wrogo
nastawione wobec otoczenia, antyspołeczne,
nadmiernie poszukujące uwagi,
zdystansowane w stosunku do rodzica,
ignorujące próby nawiązania kontaktu
Niemowlę po 3,5 roku
Ambiwalentny wzór przywiązania –
silne napięcie, impulsywność, poszukiwanie
uwagi i brak umiejętności radzenia sobie w
sytuacjach trudnych (bezradność, frustracja). W
relacjach z matką naprzemiennie
serdeczność/wrogość (nieufność), smutek i
strach, sztuczność zachowania
Zdezorganizowany wzorzec przywiązania –
Kontrolowanie rodzica i dominowanie nad nim.
Tendencje do odwracania ról – dziecko kontroluje
rodzica i dominuje nad nim, traktuje odrzucająco
(upokarzająco) lub troskliwie (ochraniająco).
Zaburzenia związków uczuciowych mogą stać
się prekursorem indywidualnej psychopatologii
poprzez rolę, jaką odgrywają w ustanowieniu
fundamentalnej regulacji emocji (Stroufe i in.
2000)
• Unikający wzorzec przywiązania – tendencja do
agresji i wyższy poziom zaburzeń zachowania,
skłonność do depresji (dominacja modelu
bezradności)
• Ambiwalentny wzorzec przywiązania – skłonność do
depresji spowodowanej poczuciem wyalienowania
• Zdezorganizowany wzorzec przywiązania –
najsilniejsze korelacje z różnego typu zaburzeniami –
symptomy dysocjacyjne, trudności w funkcjonowaniu
społecznym, niezdolność integrowania różnych
aspektów doświadczeń emocjonalnych i poznawczych
Płodowy zespół alkoholowy
FAS
Anna Małkowska http://www.forumpediatryczne.pl
Morfologia twarzy dziecko zdrowe /
dziecko z FAS/E (www.reunisaf.org)
skrócone szpary powiekowe, opadające
powieki, szerokie rozstawienie oczodołów,
krótkowzroczność, zez,krótki, zadarty nos,
brak rynienki podnosowej, szeroka nasada
nosa, spłaszczona środkowa część twarzy,
nisko osadzone uszy, cienka górna warga,
małożuchwie
W międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD
zespół określony jest symbolem Q 86.0.
Medyczna diagnozę FAS potwierdzają cztery
podstawowe kryteria:
1. Udokumentowane picie alkoholu przez
ciężarną;
2. Przed i po-urodzeniowy deficyt wzrostu, wagi
ciała i obwodu głowy;
3. Uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego,
które wyraża się jako upośledzenie funkcji
fizycznych, intelektualnych i społecznych;
4. Zespół fizycznych anomalii wyrażający się
mniej lub bardziej widocznymi deformacjami
budowy kończyn, twarzy, mięśni i wadami
narządów wewnętrznych.
Zasadnicze trudności szkolne i wychowawcze
związane z uszkodzeniem ośrodkowego układu
nerwowego przez alkohol:
•Zaburzenia zapamiętywania i obniżona
koncentracja uwagi.
•Zaburzenia orientacji przestrzennej (braki
integracji sensomotorycznej w wyniku
zakłóconego przez alkohol sposobu odbierania
bodźców).
•Zaburzenia rytmów biologicznych (sen –
aktywność, problemy w poczuciu czasu)
•Brak zdolności przewidywania i rozumienia
konsekwencji swoich działań.
•Trudności w planowaniu, organizowaniu
,,stanowiska pracy”.
Brak któregoś z objawów nie wyklucza
problemu, ale wskazuje na uszkodzenie
diagnozowane jako:
•Alkoholowy Efekt Płodowy – Fetal Alkohol
Effect (FAE)
•Poalkoholowe zaburzenia układu
nerwowego – Alkohol Related
Neurodevelopmental Disorder (ARND)
•Uszkodzenie płodu spowodowane
alkoholem – Fetal Alkohol Related
Conditions (FARC)
•Wady wrodzone spowodowane alkoholem –
Alkohol Related Birth Defects (ARBD)
Duża grupa dzieci z FAS/FAE rodzi się w
rodzinach z problemem alkoholowym, o
niskim statusie społecznym – ubogich,
uzależnionych od alkoholu, narkotyków i
nikotyny. Te dzieci, które pozostaną ,,przy
rodzicach‘’ bywają narażone na działanie
przemocy, zaniedbania w zakresie wielu
życiowych potrzeb, wzrastają wśród
niekorzystnych wzorców społecznych.
80% dzieci i młodzieży dotkniętych
FAS/FAE wychowuje się poza rodzinami
biologicznymi – w rodzinach
adopcyjnych i zastępczych oraz w
placówkach opiekuńczo-
wychowawczych
.
Zespół zaburzenia więzi (RAD)
określa ostre i względnie nietypowe zaburzenia więzi,
które dotykają dzieci do piątego roku życia. W
większości przypadków dotyczy to zaburzeń w
nawiązywaniu więzi społecznych.
Genezą RAD jest nieprawidłowy rozwój relacji
pomiędzy dzieckiem a jego opiekunem w pierwszym
okresie życia dziecka.
Może wynikać z zaniedbania, przemocy, nagłego
oddzielenia od opiekunów między wiekiem sześciu
miesięcy i trzech lat, częstych zmian opiekunów lub
braku odzewu ze strony opiekuna na próby
nawiązania komunikacji przez dziecko.
RAD może przyjmować dwie formy:
A) zahamowaną – określa się nią stałą niemożność
zainicjowania lub odpowiedzenia na większość
interakcji społecznych zgodnie z etapem rozwoju
B) niehamowaną – przejawiającą się bezkrytyczną
towarzyskością, przesadną poufałością z
nieznajomymi
Według ICD-10 formę zahamowaną nazywa się
RAD, natomiast formę niehamowaną nazywa się
„niehamowanym zaburzeniem więzi” lub
„DAD”. W DSM-IV obie formy zaliczane są do
zaburzeń RAD.
Symptomy RAD u dzieci
(za:Karpov; za Zachodniopomorską
Fundacją Pomocy Rodzinie),
diagnoza RAD przy
występowaniu ponad połowy symptomów:
1. Czarujące i ujmujące, szczególnie w stosunku do
obcych lub tych, którymi mogą manipulować.
2. Bezkrytycznie czułe, często w stosunku do obcych,
przy braku czułości w stosunku do rodziców (nawet
celowe ranienie ich uczuć)
3. Problem z utrzymaniem kontaktu wzrokowego, z
wyjątkiem sytuacji kiedy są zirytowane lub kłamią
4. Posiadające ogromną potrzebę kontrolowania
wszystkiego i wszystkich, nasilająca się wraz z wiekiem
5. Nadzwyczaj czujne
6. Nadaktywne, ale leniwe w wykonywaniu zadań
7. Kłótliwe, często o nieistotne kwestie
8. Częste wybuchy wściekłości, nawet w trywialnych
sprawach
9. Wymagające lub absorbujące, często w
nieodpowiednim czasie
10. Trudności w rozumieniu zależności
przyczynowo – skutkowych
11. Słabo kontrolujące impulsy,
12. Brak morale zasad moralnych i systemu
wartości,
13. Słaba empatia lub jej brak,
14. Okrucieństwo wobec zwierząt,,
15. Kłamanie bez powodu,
16. Fałszywe zarzuty o nadużycie,
17. Niszczenie własności lub zachowania
autodestrukcyjne,
18. Kradzieże,
19. Bezustanne aktywność werbalna, zadawanie
bezsensownych pytań
20. Nienormalny (dziwny, „kwiecisty”) sposób
mówienia, brak zainteresowania w rozwijaniu
umiejętności komunikowania się
21. Opóźnienia (braki) w przyswajaniu wiedzy,
przy normalnym rozwoju umysłowym
22. Fascynacja ogniem, krwią, bronią, złem,
dokonywanie zwykle złych wyborów
23. Problemy z jedzeniem: albo objadanie się,
albo odmawianie przyjmowania jedzenia
24. Koncentrowanie się na detalach, ale
ignorowanie spraw ważnych
25. Posiadanie niewielu lub nie na długi okres
przyjaciół, tendencja do bycia samotnym
26. Postawa roszczeniowa, egoizm
27. Podbieranie rzeczy bez pozwolenia, nawet
jeśli można je otrzymać po poproszeniu o nie
28. Manipulowanie dorosłymi, nastawianie ludzi
przeciwko sobie
29. „Ciemność w oczach”, kiedy dziecko jest
wściekłe
Uogólnione (całościowe)
zaburzenie rozwoju DSM-
IV
Dziecko spełnia kryteria diagnostyczne
autyzmu, jeśli występuje u niego co najmniej 6
objawów z kategorii wymienionych poniżej, w
tym przynajmniej 2 z kategorii pierwszej i 1 z
dwóch pozostałych kategorii. Początek musi
wystąpić przed ukończeniem 3. roku życia
Pierwsza kategoria
: jakościowe upośledzenie
interakcji społecznych
- wyraźne osłabienie posługiwania się
zachowaniami niewerbalnymi takim jak:
kontakt wzrokowy, mimika twarzy, pozycja ciała
i gesty w celu regulowania interakcji
społecznych
-Brak kształtowania się związków z rówieśnikami,
odpowiednich do etapu rozwoju,
- brak spontanicznej potrzeby dzielenia się z innymi
radościami, zainteresowaniami i osiągnięciami
- brak odzwajemniania emocjonalnego lub społecznego.
Druga kategoria
: jakościowe zaburzenia w
porozumiewaniu się:
-opóźnienie lub całkowity brak rozwoju mowy u osób ze
zdolnością do mówienia,
- wyraźne osłabienie zdolności nawiązywania lub
podtrzymywania rozmowy z innymi występujące u osób z
zachowaną zdolnością do mówienia
- stereotypowe i powtarzające się posługiwanie językiem
lub język specyficzny
- brak zróżnicowanych, typowych zabaw symbolicznych
lub społecznych zabaw naśladowczych właściwych dla
wieku
Trzecia kategoria
; ograniczone, sztywne,
powtarzające się i stereotypowe wzorce
zachowań, zainteresowań i aktywności
-pochłonięcie jednym lub większą liczbą
stereotypowych zachowań i ograniczonych
zainteresowań, nieprawidłowe zarówno pod
względem intensywności, jak i stopnia
koncentracji,
- wyraźne kompulsywne przywiązanie do
specyficznych, niefunkcjonalnych rytuałów lub
rytualnych czynności,
- stereotypie i powtarzające się manieryzmy
ruchowe (machanie rękami, palcami, złożone
ruchy całego ciała
Jakościowe
zaburzenie
interakcji
społecznych
Jakościowe
zaburzenie
komunikacji
werbalnej i
niewerbalnej
Znacząco
ograniczon
y repertuar
aktywności
i
zaintereso
wań
W porównaniu z ogólnym poziomem
rozwojuOznaki behawioralne
opóźnione
przyswajanie
języka, brak
mowy, brak
adekwatnych do
wieku zabaw
symbolicznych
brak relacji
osobistych; nikła
gestykulacja i
ograniczony
kontakt wzrokowy
brak relacji
osobistych;
nikła
gestykulacja i
ograniczony
kontakt
wzrokowy
Autyzm - triada
zaburzeń
Frith,
2008
Zaburzenie funkcjonowania
społecznego – niezdolność do
zaangażowania w dwustronne
interakcje
(Frith, 2008, za Wing, Gould, 1979)
wycofan
ie
biernoś
ć
osobliw
ość
Iloraz inteligencji
Niski Wysoki
Wycofanie społeczne, złożone,
sztywne wzorce
stereotypie ruchowe
zachowań, rytuały
(Frith, 2008)
Rozpowszechnienie
Wing, Potter, 2002, Kadesjo i in. 1999, Frith, 2008
• Zaburzenia ze spektrum autystycznego
60/ 10tys. przypadków
• Autyzm
8-30/10 tys. przypadków
• Zespół Aspergera
36-48/10 tys. przypadków
1% populacji, niezależnie od czynników
społecznych, kulturowych, geograficznych
Problemy kliniczne dzieci
a okres rozwoju
(Obuchowska 2005)
• Średnie dzieciństwo
• Zaburzenia odżywiania
• Zaburzenia wydalnicze
• Zaburzenia snu
• Zaburzenia komunikacji
• Wczesnodziecięca masturbacja
• LĘK
Problemy kliniczne dzieci
a okres rozwoju
(Obuchowska 2005)
• Wiek szkolny:
• Nadpobudliwość ruchowa
• Trudności w uczeniu się
• Lęki szkolne
• Zaburzenia zachowania typu
destrukcyjnego
Zespół uogólnionego lęku
(GAD)
Nierealistyczny, nadmierny niepokój i lęk, które
nie są związane z żadną konkretną sytuacją czy
zewnętrznym stresem.
Stała gotowość do reagowania na sygnały
zagrażające
Związany z występowaniem symptomów
fizycznych (niepokój, drażliwość, trudności w
koncentracji, napięcie mięśniowe, zaburzenia snu
Diagnozowany, jeśli występuje minimum przez 6
miesięcy, przez większość dni
Lękowe zaburzenie separacyjne
(SAD)
DSM IV
(Kendall, 2004)
• Lękowe zaburzenie separacyjne to
niewłaściwy dla danego etapu rozwoju
nadmierny lęk związany z
oddzieleniem od domu lub od osób, do
których dziecko jest przywiązane. Jest
to jedno z zaburzeń specyficznych dla
wieku dziecięcego i diagnozowane jest
w przypadku osób poniżej 18 roku
życia.
Fobia szkolna
Lęk, unikanie ograniczające
się do środowiska szkolnego
Różnicowanie SAD i fobii –
zachowanie w szkole w
towarzystwie opiekuna/
osoby obdarzonej zaufaniem
Problemy kliniczne dzieci
a okres rozwoju
(Obuchowska 2005)
• Adolescencja:
• Lęki
• Zaburzenia odżywiania
• Uzależnienia
• Zachowania destrukcyjne i
autodestrukcyjne
• Depresja
Współczynnik ryzyka zachorowania
na dużą depresję
(Hammen, 2004)
Przedziały
wiekowe:
0-4,
5-9,
10-14,
15-19
0
5
10
15
20
25
30
35
40
m
k
Współwystępowanie
depresji u dzieci z innymi
zaburzeniami
• u 43% adolescentów, u których
rozpoznano depresję zdiagnozowano co
najmniej jedno współwystępujące
zaburzenie
• najczęstsze:
• zaburzenia lękowe (18%)
• zaburzenia związane z nadużywaniem
substancji psychoaktywnych (14%)
• zachowania niszczycielskie (8%)
(Kendall,
2004)
Interakcje dziecko o
zaburzonym rozwoju-rodzice
(Pisula, 2003)
• Dzieci:
Mniej aktywni
uczestnicy interakcji
niż dzieci o
prawidłowym rozwoju;
rzadziej inicjują
interakcje; rzadziej
akceptują propozycje i
współdziałają;
odpowiedzi są mniej
nagradzające, częściej
okazują emocje
negatywne
Rodzice: prezentują wzorzec
większego kontrolowania
dzieci, częstszego
wydawania poleceń,
dążenie do tego, by dzieci
stały się uległe
Matki: częściej inicjują
interakcje z dzieckiem,
wydając jednocześnie
więcej nakazów
Ojcowie: upośledzenie dziecka
ma mniejszy wpływ na
relacje z dzieckiem
(Levy-Shiff)
Responsywność matek
• Polega na dostrzeganiu sygnałów
płynących od dzieci, ich właściwym
interpretowaniu i reagowaniu w
natychmiastowy i adekwatny
sposób.
• Wraz z wiekiem dziecka maleje
ilość jego kontaktów z matką ale
wzrasta responsywność matek
Dyrektywność matek
•
Polega na tendencji do kierowania
zachowaniami dziecka i do kontrolowania
jego zachowania
•
Matki dzieci o zaburzonym rozwoju są wobec
nich bardziej dyrektywne
•
Dyrektywność może być konsekwencją:
frustracji pasywnością dziecka, reakcją na
brak aktywności, strategią adaptacyjną
wymuszającą kontakt z dzieckiem, tendencji
do ochraniania i kontrolowania dziecka,
zamiaru zmiany dziecka
Hipotetyczny mechanizm powodujący nasilenie
dyrektywności matki i jej konsekwencje dla
aktywności dziecka
Zachowanie dziecka mało uległe,
niezgodne z oczekiwaniami matki ->
Wzrost dyrektywności matki ->
Zachowanie zgodne z oczekiwaniami
matki i bardziej uległe ->
Wzmacnianie przez matkę uległych
zachowań dziecka ->
Wzrost zależności dziecka od aktywności
partnera, ogólne zmniejszenie własnej
aktywności i zaangażowania
Prawdopodobne, że gorszy rozwój dziecka,
związany z jego biernością powoduje
dyrektywne zachowanie matki
Nie ulega wątpliwości, że wzmożona
dyrektywność może sprzyjać
utrwaleniu pasywności dziecka,
hamować jego aktywność,
uniemożliwiać zdobywanie
doświadczeń
(Pisula, 2003)