Stratyfikacja
(przez
socjologię
nazywana
"stratyfikacją społeczną"), czyli "uwarstwienie
społeczne" - pojęcie wyrażające fakt, że wszelkie
społeczeństwa
można
wyobrazić
sobie
jako
składające się z poziomów pozostających ze sobą w
relacjach
nadrzędności
i
podporządkowania.
Inaczej: jest to hierarchiczne zróżnicowanie
społeczeństwa w warstwach (grupach) ze względu
na dochody, majątek, władzę, pełnione funkcje,
ocenę społeczną (prestiż), sposób życia i in.
Stratyfikacja mierzona jest zwykle dostępnością do
pięciu podstawowych zasobów społecznych, jakimi
są: władza, pieniądze, prestiż, wykształcenie,
zdrowie. Oznacza, że każde społeczeństwo ma
pewien system rang: jedne warstwy stoją wyżej,
inne zaś niżej. Ich suma stanowi system
stratyfikacyjny danego społeczeństwa. Historia zna
cztery
podstawowe
systemy
stratyfikacji
społeczeństw:
niewolnictwo,
system
kastowy,
system stanowy i system klasowy.
Wówczas gdy wyróżnianie określonych
warstw według przyjętych kryteriów lub
cech ma postać uporządkowania pionowego
(hierarchiczną), co powoduje że jedne
wyróżnione kategorie będą umieszczone
wyżej, a inne niżej - wówczas mamy do
czynienia z uwarstwieniem społecznym
(stratyfikacją).
Przykład hierarchicznego uporządkowania wg
różnych cech:
Bogaci
Ludzie sukcesu
Intelektualiści
Zamożni
Zaradni
życiowo
Sprawni
umysłowo
Niezamoż
ni
Niezaradni
życiowo
Mało sprawni
umysłowo
Biedni
Klienci pomocy
społecznej
„Niedorozwinięci
”
Niektóre podziały są bardziej sztywne, inne
mniej, np. przynależność do kasty, w której
pozycja
społeczna
jednostki
jest
dziedziczna, trudno zmienić, natomiast w
nowoczesnym społeczeństwie przynależność
społeczna zależy zazwyczaj od posiadanych
przez jednostkę umiejętności, zdolności,
zawodowych kwalifikacji oraz determinacji
w dążeniu do osiągnięcia zamierzonego
celu.
Stratyfikacja
społeczna
powoduje
strukturalne społeczne nierówności.
Termin „strukturalne” oznacza, że
stratyfikacja
jest
pochodną
określonych wzorów kompozycji lub
uporządkowania
struktury
społecznej.
Nierówności
społeczne
nie
są
spowodowane
różnicami
biologicznymi
(np. przez płeć lub rasę).
Sposoby
uporządkowania
(wzory
uporządkowania) struktury są społecznie
usankcjonowane i wbudowane w systemy
postaw,
wartości
i
przekonań
ludzi
tworzących społeczeństwo, będąc w danym
społeczeństwie
normą
(czymś
„normalnym” lub „naturalnym”); inaczej:
nierówności
społeczne
są
pochodną
obowiązujących norm społecznych.
Stratyfikacja
społeczna
jest
także
uzależniona
od
sposobu
podziału
w
społeczeństwie
dóbr
i
wartości,
uznawanych przez większość społeczeństwa
w formie normy społecznej za szczególnie
cenne lub pożądane („dobra rzadkie”), np.
lepiej wykształceni zarabiają więcej niż
niewykształceni, bogaci żyją lepiej niż
biedni.
Normy społeczne dotyczące stratyfikacji są
przekazywane
w
trakcie
procesu
socjalizacji. Każde pokolenie „uczy się” o
obowiązujących normach podziału między
ludźmi, o tym że są one „odpowiednie” lub
„nieodpowiednie”.
System stratyfikacji społecznej powiązany jest ściśle z
innymi aspektami społeczeństwa.
Istniejące
uporządkowanie
stratyfikacyjne
jest
uwarunkowane przez, i samo oddziałuje, na politykę,
rodzinę, gospodarkę, wychowanie, wykształcenie czy
religijność.
Zatem:
pozycja
danej
jednostki
lub
warstwy
społecznej
w
systemie
stratyfikacji
społecznej
(„położenie społeczne”, status), odpowiedni – wyższy,
średni lub niższy, zależy od powszechności i trwałości
uznawanego w danym społeczeństwie systemu
wartości.
Socjologia
wyróżnia
kilka
koncepcji
naukowych
zależności
pomiędzy
poszczególnymi
elementami
struktury
społecznej. Oto niektóre z nich:
1.
Koncepcja organiczna
(zwana również
funkcjonalno-strukturalną)
-
głoszona
Augusta Comte’a (francuskiego filozofa i
socjologa)
i
Herberta
Spencera
(angielskiego filozofa i socjologa) według
których wszystkie elementy struktury
społeczeństwa są jednakowo ważne, tworzą
całość poprzez wytwarzanie wzajemnych
więzi
i
zależności.
Tak
pojęte
społeczeństwo ma szanse na rozwój i
właściwe funkcjonowanie.
2.
Koncepcja klasowa
- twórcą tej
koncepcji był Karol Marks, według
którego społeczeństwo dzieli się na klasy
właścicieli
środków
produkcji
i
najemnych pracowników.
Według
Marksa
cechą
każdego
społeczeństwa jest nieuchronna walka
pomiędzy
klasą
posiadającą
i
wytwarzającą,
a
pracownikami.
Ten
konflikt jest główną przyczyną zmian
społecznych.
Często koncepcję Marksa nazywa się z
tego
powodu
koncepcją
konfliktów
klasowych.
3.
Koncepcja warstwowa
– jej twórcą której
był
Max
Weber,
uznający
podział
społeczeństwa na warstwy w zależności od
wysokości dochodu, zajmowanej pozycji
społecznej, prestiżu, uznania, czy udziału w
sprawowaniu władzy.
Wg
Webera,
podstawowe
kryteria
stratyfikacji społecznej stanowią: położenie
klasowe, pozycja (status) społeczny, władza.
Przyjmuje się, że przynależność do różnych
warstw daje nierówne szanse życiowe,
dyktuje odmienne sposoby bycia, normy i
nastawienia, postrzeganie przez osobników
własnej sytuacji wobec innych warstw.
Według koncepcji warstwowej społeczeństwo
wyróżnia
warstwy
od
najniższej
do
najwyższej.
Koncepcja interakcyjna
- reprezentowana
m.in.
przez
Herberta
Blumera
(amerykańskiego socjologa), według której
nieistotne
są
elementy
składowe
społeczeństwa, ale interakcje zachodzące
pomiędzy ludźmi podejmującymi wspólne
zadania.
Struktury społeczne nie są stałe.
Wraz z uwarunkowaniami
historycznymi ulegają powolnym
zmianom, zachowując jednak wiele
trwałych elementów, jak np.
rodzina.
POZYCJA (STATUS SPOŁECZNY) JEDNOSTKI
Pozycja jednostki w systemie stratyfikacji społecznej
(status społeczny) jest określona przez stopień w
jakim posiada ona cechy odpowiednio wysoko lub
nisko cenione w danym społeczeństwie, inaczej:
atrybuty wysokiego lub niskiego usytuowania według
obowiązujących w społeczeństwie norm.
Najważniejszymi kryteriami według których ludzie są
oceniani, wartościowani i następnie umieszczani
(„położeni”) na odpowiednim miejscu w systemie
stratyfikacji są: (1) pochodzenie społeczne na które
składa się miejsce zajmowane w stratyfikacji przez
rodziców, pochodzenie rasowe i przynależność
religijna (w społeczeństwach wielorasowych i wielo-
religijnych), (2) wielkość i typ posiadanego bogactwa,
(3) cechy osobiste, takie jak płeć, wiek, uroda,
inteligencja, itp., (4) osobiste osiągnięcia, jak
wykształcenie, typ i rodzaj wykonywanej pracy,
sukcesy zawodowe, (5) ilość i zakres posiadanej
władzy lub możliwości wpływu na innych.
Powyższe kryteria oceniania i ludzi mogą
być zarówno
przypisane
jak
osiągnięte.
Kryteria przypisane dotyczą ludzi
niezależnie od ich woli czy osiągnięć.
Kryteria osiągnięte są całkowicie zależne
od wkładu jednostkowego.
GRUPA STATUSOWA
Gdy pewna ilość jednostek zajmuje w systemie
stratyfikacji społecznej względnie podobną pozycję
pod względem położenia według przypisanych lub
osiągniętych kryteriów, wówczas tworzą oni tzw.
grupę statusową.
Gdy członkowie takiej grupy są sobie równi pod
względem pozycji, wówczas mamy do czynienia z
tzw. współmiernością cech położenia społecznego.
Gdy członkowie takiej grupy różnią się między
sobą pod względem określonych kryteriów,
wówczas
mamy
do
czynienia
z
tzw.
niewspółmiernością cech położenia społecznego.
Przykład
grupy
statusowej:
nauczyciele
akademiccy
Niewspółmierność cech położenia
społecznego
oznacza, że w obrębie tej
samej grupy statusowej jednostki różnią
się pod względem jednej lub kilku
kryteriów położenia, cenionych wyżej lub
niżej wedle hierarchii norm społecznych.
FUNKCJONALNE WYJAŚNIENIE
STRATYFIKACJI SPOŁECZNEJ
Prawidłowe funkcjonowanie społeczeństwa
wymaga nie tylko odpowiedniego podziału
pracy, ale również tego by odpowiednie
pozycje społeczne zajmowane były przez
najbardziej zasługujące na to jednostki.
Niektóre pozycje są bardziej ważne z
punktu
widzenia
społeczeństwa
jako
całości,
a
społeczeństwo
ma
prawo
nagradzać je specjalnymi przywilejami po
to, by najlepsze jednostki chciały się o nie
ubiegać.
Stratyfikacja musi zachodzić, ponieważ nie
wszyscy mają jednakowe predyspozycje do
zajmowania określonych pozycji.
Koncepcja klas i stratyfikacji M. Halbwachsa i G.
Gurvitcha
Klasy traktowane są jako pewne zwarte ugrupowania
o charakterze makrostrukturalnym, będące zarazem
produktem różnic kultury właściwej dla poszczególnych
klas.
U M. Halbwachsa klasa powstaje wokół pewnego
wyobrażenia
zbiorowego
lub
wokół
pewnej
reprezentacji
kolektywnej.
Klasy
są
produktem
pewnych
przeżyć,
ustanawiających
hierarchię
społeczną, gdzie wyższa i niższa pozycja jest
wyznaczana przez uprzywilejowane lub upośledzone
uczestnictwo w podstawowej aktywności społecznej.
Klasy panujące ustalają hierarchię wartości, na jej
czele znajdują się wartości rzadkie, do których klasy
wyższe mają uprzywilejowany dostęp.
G.
Gurvitch
określa
klasy
jako
społecznie
partykularne grupy o wielkim zasięgu przestrzennym,
reprezentujące wielość grup podporządkowanych.
KLASA ŚREDNIA
1. Zbiorowość grup i jednostek, które rozpatrywane
łącznie tworzą ośrodek i wzory specyficznego stylu
życia, mentalności, zachowań i poglądów. Emanują
z nich normy i wzory docierające do odległych
kręgów, które rzutują na kształt znaczącej części
społeczeństwa.
2. Proletaryzacja klasy średniej: przechodzenie na
pozycje
klasy
robotniczej,
utrata
pewnych
atrybutów i uzyskanie nowych, np. przez zmianę
dotyczącą ról zawodowych, utrata monopolu na
wiedzę i wykształcenie. Prawdziwsze jest określenie
„polaryzacja
klasy
średniej”,
rozdział
na
specjalistów i pracowników. Nie można jednak
mówić o deklasacji w odniesieniu do całej klasy
średniej.
3. Różnice kulturowe są przyczynami dystansu
między
klasą
średnią
a
klasą
robotniczą.
Podstawowa bariera to rozdział: fizyczni-umysłowi.
Ogranicza się kontakty towarzyskie, zawiera
małżeństwa
homogeniczne,
przeciwdziała
zacieraniu odrębności klasy średniej.
4. Fragmentacja klasy średniej; brak wewnętrznej
spójności; zróżnicowanie płac.
Klasa średnia stanowi zbiorowość odrębnych grup
zawodowych, między którymi utrzymuje się izolacja
społeczna. Kategorie specjalistów i wolnych
zawodów zachowują silną tożsamość grupową
dzięki organizacjom profesjonalnym,
korporacjom
które chronią interesy zawodowe i regulują
zachowania członków organizacji.
5. Klasy średnie w Polsce. Mówimy raczej o
ludziach zajmujących "środkowe pozycje” w
hierarchii społecznej oraz o społeczeństwach klasy
średniej. W czasach komunistycznych "klasy
średnie” dzieliły się na segment niższy -
bezpartyjny i wyższy - upartyjniony. Budowa
kapitalizmu przyczyniła się do wytworzenia "nowej
klasy średniej” - przedsiębiorców.
Od połowy lat 90. stare i nowe klasy średnie
stworzyły nową jakość w strukturze społecznej.
Jedną z dróg dochodzenia do klasy średniej było
dawniej było „kombinowanie”, obecnie – raczej
przedsiębiorczość.
Dawny lumpenproletariat
„bywszyje ludi” ros., byli ludzie, eks-ludzie, tj.
lumpenproletariat, ludzie zdeklasowani, bez pracy i zawodu.
Ludzie zbędni, ludzie luźni…F. Znaniecki . Na wsi
bandosi
lumpenproletaria
t (niem. Lumpenproletariat) społ. najniższa
warstwa społeczna miast złożona z szumowin, ludzi
zdeklasowanych, bez pracy, zawodu itp.
Najniższa, zdeklasowana warstwa społeczeństwa
kapitalistycznego, składająca się z ludzi żyjących w nędzy, bez
zawodu, bezrobotnych lub pracujących jedynie dorywczo, często
zdemoralizowanych i wykolejonych. Wg Marksa
lumpenproletariat ze względu na swoją niestabilność i
podatność na demagogię stanowi raczej siłę konserwatywną,
często wykorzystywaną jako narzędzie sił reakcyjnych i
radykalnych ideologii, niezdolną do wzięcia udziału w rewolucji
robotniczej.
Obecnie
underclass
Wykluczenie społeczne
to brak lub ograniczone
możliwości uczestniczenia, wpływania i korzystania z
podstawowych instytucji publicznych i rynków, które
powinny
być
dostępne
dla
wszystkich,
a
w
szczególności dla osób ubogich. Są to między innymi:
publiczna
edukacja,
ochrona
zdrowia,
wymiar
sprawiedliwości,
zabezpieczenie
społeczne,
pośrednictwo
pracy,
ochrona
pracy,
transport
publiczny
i
publiczny
sektor
mieszkaniowy,
administracja
publiczna,
sektor
pozarządowy
i
organizacje polityczne, rynek pracy, rynek dóbr
konsumpcyjnych, rynek usług telekomunikacyjnych,
bankowych
i
innych,
prywatna
własność
i
przedsiębiorczość.
Przynależność klasowo-warstwowa jako
czynnik warunkujący zachowania jednostkowe
i zbiorowe
im wyższa klasa społ. tym mniejsza
śmiertelność, dłuższa długość życia
im wyższa klasa społ. tym lepsze szanse
dziecka na wysoką pozycję zawodową
inne standardy wychowania dzieci
(najwyższe w kl. Wyższej, śr. – najnowsze
standardy)
dobór partnera życiowego (z kl.- najczęściej,
późniejszy wiek zawierania związków małżeńskich,
większa liczba kobiet niezamężnych – wyższe klasy)
niestabilność rodziny
Funkcjonalna teoria stratyfikacji
Tę teorię reprezentują Parsons, Moore, Davies.
Została ona opisana w pracy W. Wesołowskiego.
We wszystkich społeczeństwach istnieje
hierarchiczne zróżnicowanie społeczeństwa
wyodrębniające te pozycje społeczne, które są
najważniejsze i te, które wymagały największego
przystosowania (długotrwałość i wyrzeczenia
muszą być nagrodzone) i zdolności
(niezastępowalność).
Każe społeczeństwo wytwarza swój własny system
stratyfikacji, które różnią się rozpiętością i
dostępnością społ., zakresem szans (otwarte,
zamknięte), stopniem solidności warstwowej
(mniej lub bardziej zorganizowane i wyraziste).
Teoria ta zakłada milcząco, że szanse wszystkich
ludzi są jednakowe, a tak nie jest.
Funkcjonalna teoria stratyfikacji Talcotta Parsonsa
• ustalenie funkcji systemu i podsystemów oraz stosunków
między podsystemami
• nowoczesne społeczeństwo składa się z wielu podsystemów:
• podsystem zawodowy – uwarunkowany podziałem pracy i
specjalizacją czynności; jednostki pełnią określone role społeczne
i zajmują związane z nimi pozycje na szczeblach hierarchii
struktury (systemu)
Hierarchia jest oparta na kwalifikacjach i kompetencjach oraz
scentralizowana i ze zróżnicowanymi statusami z punktu widzenia
przywództwa.
Pozycje są związane z czynnościami oraz nagrodami (dochód, sława,
prestiż).
Jest to układ instrumentalny, powiązany z systemem pokrewieństwa –
status obejmuje nie tylko jednostkę, ale całą rodzinę.
Powoduje to różnicowanie całych rodzin -
grupy rodzinne znajdujące się na tych samych pozycjach wytwarzają
podkulturę
nowoczesne społeczeństwo uwarstwione jest od upper class do low class
• podsystem wzajemnej wymiany dóbr i usług
• podsystem własności
Instrumentalny układ społeczny wygląda następująco:
Zawód – wymiana – własność
Th. Lensky – u podstaw rozdziału przywilejów
pozytywnych i negatywnych w społeczeństwie leży
zróżnicowany dostęp do władzy, należy zwrócić
uwagę na rolę krystalizacji statusu społ. (w
pewnych kręgach jesteśmy wszyscy jednakowo
uprzywilejowani).
-
im większa niespójność czynników statusu,
tym bardziej jednostka postrzega swój status jako
niepewny
-
niespójność czynników statusu jest
odbierana przez ludzi jako kara (dążymy do
zmiany tego stanu rzeczy)
-
redukowanie napięć
W. Wesołowski pojmował funkcjonalną teorię strat.
jako przezwyciężanie podziałów klasowych sprzed
wojny.