AUTODESTRUKCJA

I WROGOŚĆ WOBEC SAMEGO 

SIEBIE

JAKO UNIWERSALNY TEMAT 

PRACY 

PSYCHOTERAPEUTYCZNEJ

   

 

Rozpoznawanie autodestrukcji i 

wrogości wobec samego siebie

wykonywanie przez człowieka czynności 

ukierunkowanych na uszkodzenie własnej osoby lub 

prowadzących pośrednio do powstawania 

przewidywalnych szkód osobistych

 przykłady czynności autodestrukcyjnych  - 

myśli i próby samobójcze, 
negatywne myślenie na swój temat nasycone wrogością lub 

pogardą, 
zaniedbywania samoobrony przed zagrożeniami, 
powtarzające się i nieuzasadnione ryzykowanie własnego 

zdrowia i życia, 
poniżanie siebie i odmawianie sobie praw, 
przepowiadanie sobie katastroficznych i niszczących 

wydarzeń, 
prowokowanie negatywnych i uszkadzających reakcji 

otoczenia.

Odróżnianie autodestrukcji od krytycznej 

samoświadomości i uzasadnionego poczucia winy

Koncepcje wyjaśniające



uwewnętrznienie negatywnego stosunku i 

wrogiego postępowania osób znaczących 
wobec własnej osoby

karanie się za zabronione myśli, pragnienia i 

czyny

skierowanie przeciwko samemu sobie gniewu 

zaadresowanego do innych ludzi

wyuczenie się negatywnego myślenia o sobie – 

pułapki samokrytyki i samo usprawiedliwiania

geneza – doświadczenia traumatyczne i złe 

traktowanie przez innych

System JA

powstawanie Ja i jego rola w 

funkcjonowaniu osoby

struktura treści i wewnętrzna organizacja
J A  jako wewnętrzny spektakl – teksty i 

obrazy

 Bezgłośna mowa wewnętrzna i 

autosugestia

 Schematy samookreślania –narracja 

osobista

Krytyk Wewnętrzny  i OKW 

Okrutny Krytyk Wewnętrzny

Surowe i wrogie ocenianie postępowania, 

pragnień, cech i całej osoby

Postulowanie różnych form karania i 

przepowiadanie negatywnych i groźnych 

wydarzeń

Uporczywe przypominanie negatywnych 

czynów i wydarzeń

Negowanie osobistych praw – do miłości, 

szacunku, życia, szczęścia

Odtrącanie, ośmieszanie, poniżanie, 

pogardzanie

Dręczenie tekstami i obrazami

Wybór autodestrukcyjnych tekstów i 

obrazów

a) Wprowadzenie modelu poznawczego
b) Przygotowanie tekstów i obrazów

Co źle robię
Co złego zrobiłem
Jakie mam złe pragnienia
Jakie mam złe cechy
Co złego może mi się wydarzyć
Do czego nie mam prawa

   

c) Wybór negatywnych tekstów i obrazów
d) Dokonanie oceny każdego z nich w skali 

od 1 do 5 ze względu na siłę 

negatywności przekazu i ze względu na 

jego wagę i znaczenie

Dialog obronny

Wybór kolejno tekstów negatywnych i pisanie 

kilku przeciwstawnych tekstów polemicznych 

lub usprawiedliwiających

Poszukiwanie pozytywnych tekstów na ten sam 

temat

Trenowanie myślenia nowym tekstem oraz 

cichego dialogu polemizującego z tekstem OKW

Praca w dwójkach – partner w roli OKW i 

trenowanie polemiki przy pomocy nowych 

tekstów i nowych strategii odpierania 

okrutnych zarzutów

Sprawdzanie efektów - rozpoznawanie tekstów 

mocno zakotwiczonych i mało podatnych na 

bezpośrednią zmianę

Praca nad obrazami

Wybór obrazów (wyobrażenie, wspomnienie 

itp.) przedstawiających negatywną i 

szkodliwa sytuację lub wydarzenie

Przygotowanie scenariusza nowej wersji tej 

sytuacji, pozytywnej wersji tego 

wydarzenia, z nowym i pozytywnym 

zakończeniem

 Próby wyobrażania tej nowej wersji, 

opowiadanie 
sobie i drugiej osobie

Sprawdzanie efektów – rozpoznawanie 

obrazów mocno zakotwiczonych i mało 

podatnych na bezpośrednią zmianę

Wyciąganie kotwic

Wybór opornego na zmianę tekstu i poszukiwanie 

specyficznych doświadczeń osobistych, w których 

został zakotwiczony

Przeszukiwanie przeszłości

• Osoby, które o tobie mówiły lub myślały tym tekstem
• Sytuacje w których pacjent  zaczął tak myśleć o sobie

Sprawdzenie aktualnej funkcji tego tekstu – co 

dzisiaj lub jutro zależy od utrzymania tego tekstu 

lub od rozstania się nim, z jakimi zachowaniami i 

wyborami życiowymi jest to związane

Techniki wykorzeniania – ogólne informacje

• Dialog z pierwotnym autorem tekstu
• Monodram
• Opowiadanie i eksploracja
• Konfrontacja
• Co by było gdyby – badanie konsekwencji usunięcia OKW

Planowanie dalszej pracy

Planowanie zmian behawioralnych – co 

pacjent mógłby   zrobić lub zmienić, 

gdyby  uwolnił się od 

autodestrukcyjnych tekstów i obrazów

 Określanie ogniskowych obszarów 

funkcjonowania, z którymi związane są 

autodestrukcyjne teksty i obrazy 

 relacje ze znaczącymi osobami, 
 osobiste dążenia i potrzeby, 
 system wartości, 
 relacje z ludźmi i pozycja społeczna, 
 poczucie kompetencji i mocy, życie codzienne itp.)

Dalsza eksploracja obszarów 

ogniskowych

Rozwijanie pozytywnego 

myślenia i stosunku do 

siebie

Rozpoznawanie mocnych stron 

własnej osoby

Rozpoznawanie zewnętrznych 

zasobów – wspierających ludzi i 

okoliczności

Rozwijanie i pielęgnowanie 

wzmacniających samookreśleń i 

wyobrażeń

Trenowanie sporów i odważnych 

dialogów z OKW

1.  Wspólnym bodźcem 

do popełnienia samobójstwa jest nie dający 

się znieść ból psychiczny   

2. 

 

Wspólnym czynnikiem 

stresującym w samobójstwie jest 

frustracja potrzeb psychicznych  

3. 

 

Wspólnym dążeniem

 samobójstw jest znalezienie rozwiązania

4.  Wspólnym celem 

samobójstw jest likwidacja świadomości

5. Wspólną emocją 

w samobójstwach jest poczucie beznadziejności 

i bezradności

6.

 

Wspólną postawą wewnętrzną 

wobec samobójstwa jest 

ambiwalencja

7. Wspólnym stanem poznawczym 

w

 

samobójstwie jest 

„zawężenie” (wzorce myślenia danej osoby są tak zawężone, że 

uniemożliwia to wyjście poza schemat) 

8. Wspólnym aktem interpersonalnym 

jest w samobójstwie 

zakomunikowanie intencji (poinformowanie drugiej osoby, że 

decyzja o samobójstwie jest sensowna)

9. Wspólnym działaniem 

w samobójstwie jest prawo do wyjścia z 

sytuacji według własnej woli lub prawo do autonomicznej decyzji o 

sposobie wyzwolenia się od bólu

10. Wspólna zgodność wewnętrzna 

w samobójstwie dotyczy 

wzorców radzenia sobie z trudnościami w ciągu całego życia

 (decyzja o popełnieniu samobójstwa jest logiczna i harmonizuje ze 

stylem życia i stosowanymi dotychczas strategiami radzenia sobie 

z przeciwnościami)

DYNAMIZM SAMOBÓJSTWA

Dziesięć cech charakterystycznych i wspólnych dla wszystkich 

osób, które targnęły się na życie

1. Klient jasno daje wyraz samobójczym lub zabójczym 

zamiarom.

2. W rodzinie klienta były przypadki samobójstw, gróźb 

wobec innych bądź maltretowania.

3. Klient już próbował popełnić samobójstwo.
4. Klient ułożył sobie konkretny plan.
5. Klient ostatnio stracił kogoś bliskiego – na skutek 

śmierci, rozwodu lub separacji.

6. Rodzina klienta uległa destabilizacji w związku z 

czyimś odejściem, znęcaniem się, czynami 
gwałtownymi lub dlatego, że klient doznał napaści 
seksualnej.

7.     Uwagę klienta całkowicie zaprząta rocznica jakiejś 

wyjątkowo bolesnej straty.

8. Klient jest psychotyczny (mógł odstawić przepisane 

leki).

9. Klient nadużywał bądź nadużywa alkoholu i/lub 

bierze narkotyki.

10. Klient doznał ostatnio fizycznego i/lub psychicznego 

urazu.

CZYNNIKI 

RYZYKA

CZYNNIKI RYZYKA

11. W życiu klienta były epizody nieskutecznego leczenia.
12. Klient mieszka sam i nie utrzymuje kontaktów z ludźmi.
13. Klient jest w depresji lub był ostatnio hospitalizowany z tego 

powodu.

14. Klient rozdaje cenne dla niego rzeczy lub zaczyna porządkować 

sprawy osobiste.

 15,. Klient wykazuje radykalną zmianę charakterystycznych dla 

siebie  

 zachowań lub nastrojów. Popada w apatię, wycofuje się z życia,  

zaczyna się izolować, staje się drażliwy, ma ataki paniki lub 
lęku albo prezentuje zmiany swoich przyzwyczajeń związanych 
z kontaktami społecznymi, pracą, snem, jedzeniem lub nauką.

16. Klient doświadcza dojmującego uczucia bezradności i/lub 

beznadziejności.

17. Uwagę klienta pochłaniają głównie zaburzające spokój 

wspomnienia napaści fizycznej, emocjonalnej lub seksualnej.

18. Klient prezentuje wysokie nasilenie jednej lub kilku emocji – 

takich jak gniew, agresja, samotność, wrogość, rozpacz lub 
rozczarowanie, co nie należy do jego zwykłego obrazu 
emocjonalnego.

19. Klient znalazł się wobec zagrożenia poważną stratą finansową.
20. Klient przejawia myślenie z pogranicza urojeń prześladowczych

CZYNNIKI RYZYKA

21. Klient nie radzi sobie ze swoją orientacją 

seksualną.

22. Klientka jest w niezaplanowanej ciąży.

23. Klient ma za sobą pobyty w areszcie lub 

ucieczki stamtąd.

24.  Idea depresji i tematy z nią związane, 

śmiercią lub samobójstwem pojawiają się 

w rozmowach, tekstach klienta, w doborze 

jego lektur, pracach artystycznych i 

rysunkach.

25. Klient oświadcza lub sugeruje, że kiedy 

odejdzie, to nikomu nie będzie go 

brakowało.

26. Klient doświadcza przewlekłego lub 

ostrego stresu w związku z ważnymi 

problemami

1. Tworzenie atmosfery zrozumienia i zaufania w celu nawiązania 

więzi terapeutycznej i dostarczenia klientowi motywacji do życia. 

2. Trzeba próbować przywrócić mu nadzieję i zmniejszyć jego 

poczucia bezradności – należy bezzwłocznie omówić ból klienta i 

starać się go złagodzić. 

3. Prowadzący interwencję powinien szukać komunikatów ukrytych 

w samobójczych zachowaniach, próbując ustalić, co i komu mają 

one zakomunikować. 

4. W wielu przypadkach konieczne jest zawarcie z klientem 

kontraktu typu „zostaję przy życiu”, co przywraca klientowi grunt 

pod nogami. 

5.   Kontraktów przeciw samobójstwu nie należy klientom narzucać. 

Powinny one być wspólnie wypracowane przez niego i 

prowadzącego interwencję.

6.   Zorientowanie się w jego ambiwalentnych odczuciach; może on 

dążyć do autodestrukcji i jednocześnie chcieć  żyć 

7.   Oprócz interwencji skoncentrowanej na łagodzeniu dysforii i 

lęku, redukowaniu poczucia beznadziejności, eliminowaniu 

bezpośrednich czynników stresujących oraz ustaleniu 

racjonalnego sposobu rozwiązywania problemów – należy 

rozważyć wraz z klientem nieracjonalność zachowań 

samobójczych  

.  

Wskazówki - interwencje kryzysowe

CZEGO NIE NALEŻY ROBIĆ

1. Nie pouczaj, nie obwiniaj i nie praw klientom kazań

2. Nie krytykuj klientów ani ich wyborów lub zachowań

3. Nie dyskutuj argumentów za samobójstwem i przeciw 

niemu

4. Nie daj się zwieść oświadczeniom klienta, że kryzys już 

minął

5. Nie zaprzeczaj samobójczym pomysłom klienta

6. Nie prowokuj klienta w nadziei na zbawienne skutki szoku

7. Nie pozostawiaj klienta samemu sobie, bez opieki i bez 

kontaktu

8. Nie diagnozuj i nie analizuj zachowania klienta podczas 

ostrej fazy kryzysu i nie przedstawiaj mu wtedy swojej 

diagnozy

9. Nie bądź pasywny. Nie reaguj zbyt silnie. Zachowuj spokój

CZEGO NIE NALEŻY ROBIĆ

10.Nie trzymaj w tajemnicy zagrożenia 

swego klienta samobójstwem (nie 

wpadaj w pułapkę poufności)

11.Nie skupiaj się na ubocznych wątkach 

spraw lub osób

12.Nie podnoś nigdy żadnych walorów 

samobójstwa – bohaterskich, 

męczeńskich, religijnych czy 

widowiskowych, słowem nie gloryfikuj 

jakiegokolwiek samobójstwa z 

przeszłości lub czasów współczesnych

13.Nie zapominaj o tym, żeby zawsze być 

dostępnym dla klienta

14.Nie kończ interwencji przed 

uzyskaniem jakiegoś pozytywnego 

zobowiązania

15.Nie zapomnij sprawdzić, co się dalej 

dzieje z klientem