Sokrates, Platon, Arystoteles

Platon

Poprzednicy: Sokrates i pitagorejczycy, zakładający, że istotą

rzeczy jest abstrakcja – cnota, liczba; więc nie konkret ale
abstrakt,



uwzględniał i zmienność zjawisk jak Heraklit i stałość bytu jak
Parmenides, od orfików i pitagorejczyków przejął ideę
nieśmiertelnej duszy i jej wcieleń .



Poszczególne rzeczy, ich wielość,  różnorodność   odsyłają  nas
do  czegoś  co może  je  łączyć,  co wnosi  jedność w  świat
wielości  zjawisk. Do idei.   Do form.  Znamy   rzeczy piękne,  i
zawsze są   konkretne.  Ale  czym jest samo piękno?



Trwałość - Rzeczy piękne są zmienne i zniszczalne, ale idea
piękna wieczna.



Idee nie są nam dane bezpośrednio.



Ale idee są podstawą rzeczywistości, są   najbardziej
rzeczywiste. Idealne, bezcielesne, wieczne, są wzorcami
poszczególnych konkretnych rzeczy. Jest ich tyle ile konkretnych
rzeczy/istnień/ istot  może mieć  wspólny mianownik,  czyli
wspólną  formę.



Świat idei jest hierarchiczny (podobnie jak świat społeczny), na
szczycie jest idea

Dobra.

Idee



Podstawą wszystkich widzialnych, materialnych rzeczy

które pojawiają się, trwają i znikają są wieczne doskonałe

i niezniszczalne idee.

Idee są jakby wzorcami rzeczy. Są idealnymi,

doskonałymi perfekcyjnymi  wzorcami rzeczy. ( Jak wzorzec
metra w  Sevr ,  jest jedynym doskonałym  metrem.  Inne
miary są już   tylko przybliżeniami.)

Każdy gatunek musi mieć swoją ideę. Jest jedna idea

człowieka  dla  gatunku ludzi,  jedna idea konia  dla  gatunku
koni,  jedna  dla  gatunku  psa, etc. Podobnie  są   działania
sprawiedliwe,  kodeksy,  sądy i sędziowie. Ale jest  jedna
idea sprawiedliwości.

Idee są pierwotne. Od nich pochodzą konkretne rzeczy. Jak

od pojęcia parzystości liczby parzyste ( a może odwrotnie?)

Demiurg, jaskinia

Platon przedstawia swoją filozofię w przypowieściach, w obrazach.

Demiurg, bóg rzemieślnik tworzy konkretne rzeczy niejako

odlewając je według ich form (forma i idea są zamienne), jego
materiałem jest jednak MATERIA,  wszechsubstancja, bierna,
podatna na odkształcenia, niedoskonała, dlatego poszczególne
rzeczy  nigdy  nie są  tak doskonałe  jak ich pierwowzór –
forma/idea. Materia  jest związana z tym , co indywidualne, forma,
z tym co ogólne

Jaskinia – przypowieść Platona o ludzkim sposobie poznawania.

Ludzie siedzą   jakby przykuci w ciemnej jaskini i widzą  na ścianie
jaskini tylko odbicia  form, idei. Biorą  je jednak  za rzeczywistość.
Takie jest poznanie zmysłowe -  niedokładne, zwodnicze,
nieprecyzyjne. Ponieważ właściwym  organem  poznania jest
dusza, która może pamiętać  formy, z tego okresu kiedy  się   nie
wcieliła w kolejne  ciało i przebywała  w „ niebie idei”.

. Pierwszy raz pojawiła się silna opozycja: dusza –
materia

•Wszechświat, planety też mają dusze, bo mają w sobie
źródło samoistnego ruchu.

•Zadaniem duszy jest  poznanie – tylko dusza może
mieć kontakt z ideami. Poza tym dusza  jest istotą
boską, zaziemską  i tylko zamieszkuje  ciało, potem je
opuszcza
(koncepcja nieśmiertelnej duszy pochodzi od orfików i
pitagorejczyków,  ci  przejęli ją  ze wschodu), dusza jest
niematerialna, niezależna od ciała, ciało jest jej
więzieniem, ona sama jest nieśmiertelna (Fedon).
- Przyroda jest celowa, rozumna, jej stwórca Demiurg
uczynił świat  jak najlepszym i wzorował się  na ideach.
Zbudowana z  materii, nieograniczonej, wiecznej,
bezkształtnej,  jest niedoskonała. (Skoro idee i dusze  są
częścią  przyrody  doskonałą,  materia  odpowiada za
niedoskonałość).

PAŃSTWO

•

totalitarna koncepcja państwa,  ascetyczna
komunistyczna wspólnota, nie ma własności ani
prywatności;  rządzą   filozofowie (mądrość),  pilnują
i bronią strażnicy (odwaga), pracują  rzemieślnicy
(panowanie nad sobą) – analogicznie do części
duszy rozumnej, popędliwej, pożądliwej (rozum,
wola, popędy).

•

Dzieci wychowuje się  poza rodziną, obowiązek
rozmnażania się (kobiety 18-40 lat, mężczyźni  do
50, eugenika, cel wspólnoty  dominuje  nad
jednostkami.

•

Państwo realizuje idee państwa, a ta jest
jedność, celowość,

Arystoteles

ze Stagiry, Tracja, 384-322



Wyszedł  od sprzeciwu wobec platońskich idei – nie ma nic
takiego jak odwiecznie  przechowywane w umyśle idee.  W
umyśle  mamy to, czego nabywamy z  biegiem życia i
doświadczeń, przedtem umysł jest  tabula rasa,  niezapisana
tablica .



Wszelka wiedza pochodzi ze zmysłów, ale to, co jest istotne
wydobywa z tego materiału rozum - tak Arystoteles godził

sensualizm i racjonalizm .



Nie ma nic takiego jak idee, są tylko konkretne rzeczy , czyli
substancje.



Substancją

są tylko konkretne rzeczy = forma i materia.

Można  je wyodrębnić tylko intelektualnie, nie  realnie, są
dwoma aspektami substancji.  „ Nie ma  materii bez formy, nie
ma formy  bez materii”.



Forma

– czyli własności ogólne, gatunkowe, definicyjne;

forma jest pierwsza, najważniejsza ( forma a - idee Platona)



Materia

– to, co w substancji nie jest formą , podłoże zjawisk,

jest wiecznym podłożem zjawisk i rzeczy, niewyczerpanym.
Materią dla Arystotelesa jest to, co może przyczynić się do
kształtowania czegoś innego, „materiał na”.

Ani materia ani forma nie istnieją osobno i niezależnie, istnieją

tylko konkretne zespoły formy i materii, substancje. ( zwierzę
rodzi zwierzę, forma decyduje o gatunku, materia jest tym , co
różni).



Cd, materia i forma



Substancja nie realizuje sama w sobie  swojej  pełnej
potencji, lecz jest też  tworzywem dla innych substancji.
Jest  zarazem i formą i materią, formą  wobec tego, co
umożliwiało jej istnienie, materią wobec tego,  czemu
ona  umożliwia istnienie.  Np. gleba jest materią  dla
trawy, która rośnie  aktualizując swoją  potencję, z kolei
trawa daje  glebie możliwość zrealizowania  jej formy  i
potencji  z tego, co daje  trawie możliwość wzrostu. Z
kolei trawa  stanie się materią dla krowy, która jedząc
ją  realizuje

swoją formę gatunkową

, z kolei krowa także

może się   stać materią, np. dla  człowieka  który użyje
jej mięsa i skóry, etc.   W  ten sposób mamy   jakby
nieskończoną   transmisję potencji  i aktualizacji form.

cd. Arystoteles, forma, materia,
przyczyny, zmiana



W tym łańcuchu zmian potrzeba jednak

tej pierwszej   niezmiennej  siły – czystej
aktualności, w której od wieków  forma i
materia, potencja i aktualność  tak się
zespoliły, że nie można  ich oddzielić.



Arystoteles nazywa ją Nieruchomy

poruszyciel - pierwsza przyczyna, czysta
aktualność, która wprawia w ruch
wszechświat, ale sama zostaje nieruchoma.

Energia i potencja -

forma jest przyczyną i celem

działania.  Ponieważ jest aktywnym składnikiem bytu,
więc   energia, aktywność,  działanie = istota  bytu.
Materia zaś  jest potencją -   siłą i możnością, dyspozycją.

Stawanie się  jest  aktualizowaniem się potencji. ( np.
ziarno zawiera  formę rośliny, rośnięcie  rośliny jest
aktualizowaniem się  jej potencji,  dojrzała  zaś  roślina jest

entelechią,

zaktualizowaną możliwością, osiągnięciem formy

gatunkowej.)
Przyroda  jest celowa, substancjalna, dynamiczna.
Forma  jest siłą  działającą  celowo,  jest  celem i przyczyną.
Męskie nasienie zawiera formę , kobieta dostarcza  materii.
Podobnie z nieśmiertelnym  rozumnym elementem duszy-
przedostaje się wraz ze  spermą  do organizmu.

Ziemia  jest centrum świata, jest nieruchoma  ( Arystoteles
odrzucił hipotezę o ruchu Ziemi)  wokół niej krążą  sfery
gwiezdne, ich ruch  jest podtrzymywany przez bogów.

Forma jest ważniejsza, jest tym, co przesądza , że
ta rzecz jest tą  rzeczą:
forma jest istotą  rzeczy,  formę można poznać,
forma jest pierwiastkiem czynnym w substancji.

Arystoteles, budowa świata



świat jest zbudowany jak piramida,

hierarchicznie. Na samym dole są proste
żywioły: woda ogień, ziemia powietrze, eter.



Dalej przyroda nieożywiona,



Ożywiona , czyli wszystko, co ma duszę



Tu najważniejszy jest człowiek który jako

jedyny realizuje potencję myślenia.

•Świat jest wieczny, przestrzennie ograniczony.  Odbywa się w  nim proces wiecznego
formowania  się  materii, aktualizowania tego, co w niej założone.
Wszechświat więc  stanowi jeden łańcuch  przyczynowo-skutkowy. Wszystkie ogniwa są
tej samej natury, i  mają swoją przyczynę w poprzednim ogniwie, oprócz pierwszego.
Co więc jest pierwszą przyczyną?

•Pierwsza przyczyna

– Nieruchomy poruszyciel

Byt prosty, niezłożony, niematerialny, jest czystą formą bo czystą energią, więc duchowy,
więc jest rozumem – jako cel, który pociąga świat „ jak ukochany pociąga kochającego”.
Jest jeden, konieczny i doskonały.

Świat - niedoskonały przypadkowy, zależny wskazuje na byt  absolutny, doskonały,
  niematerialny, ( idea Platona w innej postaci).
    Tak rozumiany Bóg  jest poruszycielem, ale nie twórcą świata.  Tak powstaje idea boga.

Nie ma, jak u Platona, opozycji

idei i rzeczy

ale

świat - bóg

Zmienna całość – nieruchomy poruszyciel

Etyka Nikomachejska , złoty śodek

Najwyższym dobrem człowieka jest

eudajmonia

– stan rozwoju jego możliwości, osiągnięcie

pogody i spokoju, doskonałość.
Wszyscy Grecy byli eudajmonistami.
Cnoty dzielą się na dianoetyczne( bardziej intelektualne) jak rozsądek, i etyczne –jak odwaga,
szczodrość, „spolegliwość”, etc.

Każda aktywność  ma swoją cnotę :
Na biegunie  miedzy  skąpstwem a rozrzutnością  będzie to szczodrość,
między tchórzostwem a  zuchwałością /napastliwością – odwaga,
między obojętnością  a  afektacją – przyjaźń, etc
zawsze zależnie od  okoliczności.

Aktywność jest drogą do eudajmonii, praktykowanie cnoty, nie sama cnota.

Document Outline