Farmakologia leków 

stosowanych 

w chorobach afektywnych

dr hab. farm. Przemysław Mikołajczak 

Katedra i Zakład Farmakologii

Uniwersytet Medyczny

im. K.Marcinkowskiego

w Poznaniu

Choroby afektywne

• Nastrój jest  to  ogólny  ton  emocji  odczuwany  przez 

dłuŜszy czas, obejmujący stany od smutku do szczęścia.

• Choroby  afektywne  charakteryzują  się  występowaniem 

zaburzeń  nastroju  w  postaci  jego  obniŜenia  (depresji) 
lub  podwyŜszenia  (manii),  którym  w  cięŜkich 
przypadkach towarzyszą objawy psychotyczne.

• Wśród chorób afektywnych wyróŜnia się zaburzenia:

–jednobiegunowe

(depresyjne),

–dwubiegunowe

(maniakalno-depresyjne).

Depresja

•

ObniŜony nastrój

•

Poczucie: 

- bezradności,

- beznadziejności,

- bezwartościowości

•

Anhedonia

Mania

•

Mania wielkości

•

Nadaktywność

•

Roztargnienie

•

Nieadekwatne 

zachowanie

•

WzmoŜony apetyt

•

Zaburzenia samooceny

• Dystymia - dawniej  nazywana  depresją  nerwicową. 

Objawy  nie  są  tak  cięŜkie  jak  w  depresji  endogennej 

(stany subdepresyjne).

• Podwójna  depresja - na  dystymię nakłada  się  faza 

depresji  endogennej.

Inne rodzaje depresji

• Depresja  poporodowa

-

jest  cięŜką  depresją, 

rozpoczynającą  się  w  krótkim  czasie  po  porodzie, 

zwykle  w  ciągu  30  dni.  Najczęściej  występuje  u 

kobiet  predysponowanych  do  niej. 

Choroba  stanowi 

zagroŜenie zarówno dla matki jak i dla dziecka!

• Zaburzenia  psychiczne  w  przebiegu  obrzęku 

śluzowatego - niedoczynność gruczołu tarczowego.

• Depresja na podłoŜu somatycznym - depresja jest wtórna 

w stosunku do przyczyn somatycznych.

– Zaburzenia hormonalne: niedoczynność tarczycy, 

nadczynność przytarczyc, choroba Cushinga, cukrzyca,

– Leki: leki przeciwnadciśnieniowe, analgetyki, 

cytostatyki, barbiturany, sterydy, neuroleptyki.

– Choroby OUN: choroba Parkinsona, guzy mózgu, 

padaczka,

• Depresja  u  dzieci - często  manifestuje  się 

ucieczkami 

z 

domu, 

fobiami 

szkolnymi, 

naduŜywaniem 

substancji 

psychoaktywnych, 

zdarzają się zachowania samobójcze.

• Depresja  atypowa - taka  postać  depresji,  która 

nie  spełnia  kryteriów  zaburzeń  afektywnych 

opisanych w klasyfikacji tych chorób.

• DuŜa depresja jest rozpowszechnionym zaburzeniem,

• Wskaźniki rozpowszechnienia depresji wynoszą od 5.2% 

do 17.1%

• U kobiet depresja występuje dwukrotnie częściej niŜ u 

męŜczyzn,

• Dziewczęta i chłopcy w okresie adolescencji chorują 

równie często na depresję.

• Częstość w populacji ogólnej 10-15%.

• Najczęstsza choroba przewlekła w populacji ogólnej. 

• Występują międzykulturowe róŜnice w 

rozpowszechnieniu depresji

Depresja - epidemiologia

Depresja a śmiertelność

• 15%

pacjentów z depresją ginie śmiercią 

samobójczą.

• Rocznie 

820 000

zgonów na świecie jest 

spowodowanych samobójstwami.

• Depresja pogarsza rokowanie w chorobach 

somatycznych.

(wg. Andrzeja Czernikiewicza)

Depresja a śmiertelność cd.

• Na świecie najwięcej samobójstw występuje na 

Litwie (44 osoby/100.000 mieszkańców, gdy w 

Grecji współczynnik ten wynosi 3,6/100.000 osób).

• Drugie miejsce zajmuje Rosja (rocznie 50-60 

tysięcy osób popełnia samobójstwa, w tym 2.8 

tysiąca stanowią dzieci i młodzieŜ w wieku 5-19 lat). 

LPD - skuteczność

• LPD są skuteczne u 65-75% pacjentów z 

depresją

• Właściwą ocenę skuteczności LPD moŜna 

dokonać po 4-6 tygodniach podawania leku we 
właściwej dawce

Etiologia i patogeneza chorób afektywnych

Przyczyny  i  patogeneza  chorób  afektywnych  nie  są  dokładnie 

poznane.  Klinicyści  zajmujący  się  zaburzeniami  afektywnymi 
podkreślają  róŜnorodność  przyczyn  ją  wywołujących  (biologiczne, 
psychospołeczne, somatyczne):

- biologiczne, wśród których wyróŜnia się: 

- czynniki  hormonalne - pierwotnym  elementem  patogenezy  depresji 

jest  zaburzenie  regulacji  osi  limbiczno-podwzgórzowo-przysadkowo-
nadnerczowej (LPPN).  Dysfunkcja  osi  LPPN  u  osób  z  chorobami 
afektywnymi moŜe być warunkowana predyspozycją genetyczną jak i 
przeszłymi  wydarzeniami  stresowymi.  BieŜące  wydarzenia  mogą 
przyczynić się do zapoczątkowania fazy depresyjnej.

W 

depresji 

stwierdzono 

zmniejszenie 

hormonu 

tyreotropowego

(TSH),  wzrostu  (GH),  folikulostymuliny
(FSH), 

luteotropowego

(LH), 

oraz 

testosteronu. 

W  depresji,  jak  i  w  manii  stwierdza 

się 

osłabienie 

aktywności 

układu 

odpornościowego.

- Zmiany neurodegeneracyjne w stresie i depresji – stres i 

zwiększone 

stęŜenie 

glikokokortykosterydów

są 

przyczyną 

uszkodzenia 

neuronów 

hipokampa, 

szczególnie w obszarze CA

3

(udział receptorów 5-HT

2

).

U  chorych  na  schorzenia  pourazowe  i  chorych 

na  depresję  stwierdzono  przy  uŜyciu  metod  PET 

(Positron Emision Tomography) zmniejszenie objętości 

hipokampa.

Długotrwale 

działający 

bodziec 

stresowy 

prowadzi 

do 

zmniejszenia 

ekspresji 

mózgowej 

pochodnego  czynnika  neutrofilnego BDNF  (Brain

Derived Neurotrophic Factor).

- Rola  CRH  (Corticotropin

Relasing

Hormone)  w 

depresji – poznanie  roli  kortykoliberyny (CRH)  moŜe 

prowadzić 

do 

połączenia 

hormonalnych 

i 

biochemicznych  teorii  depresji.  Neuropeptyd

ten 

między  innymi  reguluje  aktywność  hydroksylazy

tyrozynowej,  waŜnego  enzymu  zaangaŜowanego  w 

biosyntezę noradrenaliny. 

- czynniki biochemiczne - aktywność biogennych amin takich 

jak  serotonina,  noradrenalina,  dopamina zmniejsza  się  w 

depresji, a wzrasta w manii. 

W  chorobach  afektywnych  występują  teŜ  zaburzenia 

równowagi 

między 

układami 

adrenergicznym

a 

cholinergicznym

z 

tendencją 

do 

przewagi 

układu 

cholinergicznego w depresji.

W  badaniach  post  mortem stwierdzono,  Ŝe  w  depresji 

wzrasta ilość receptorów α

1

, α

2

i 5-HT

2

(upregulation).

czynniki biochemiczne – cd.

W 

niektórych 

przypadkach 

zachowań 

agresywnych 

oraz 

samobójczych 

stwierdzono 

obniŜenie stęŜenia 5-HIAA (kwasu 5-hydroksy-indolo-

octowego)  metabolitu  serotoniny  w  płynie  mózgowo-

rdzeniowym.

Badania  neurochemiczne łączą 

noradrenalinę (NA)  z 

manią/depresją i serotoninę (5-HT)

z depresją. 

Zmienia  się  stęŜenie  metabolitów  amin  biogennych  w 

surowicy, 

moczu, 

oraz 

w 

płynie 

mózgowo-

rdzeniowym.

- zaburzenia snu - depresję cechuje wydłuŜenie czasu 

całkowitego trwania snu REM, oraz skrócenie IV stadium snu, 

W manii czas trwania snu jest skrócony i obserwuje się 

częste przebudzenia.

czynniki 

genetyczne

-

zarówno 

choroba 

afektywna 

dwubiegunowa, jak i depresja endogenna (jednobiegunowa) 

występują  rodzinnie.  Rolę  czynników  genetycznych  w 

zaburzeniu  dwubiegunowym  poparły  badania  adopcyjne, 

rodzinne i nad bliźniętami:

– Depresja jednobiegunowa ma „słaby do umiarkowanego” 

(np. Kendler, 1997, cyt.: Seligman i in., 2003) komponent 

genetyczny,

– Rola czynników genetycznych w depresji jednobiegunowej 

nie jest tak silna jak w zaburzeniu dwubiegunowym.

Stopień dziedziczenia jest większy w chorobie 

afektywnej dwubiegunowej.

10-13%

Jeden rodzic

choroba jednobiegunowa

Dla drugiego dziecka

40-70%

Jedno z bliźniąt 

jednojajowych

50-70%

Dwoje rodziców

25%

Jeden rodzic

choroba dwubiegunowa

Ryzyko dla dziecka

pokrewieństwo

Rodzaj choroby:

Silny  wpływ  genetyki  na  ryzyko  rozwoju  chorób  psychicznych  nie 
jest dziełem jednego genu. 

Steven E. Heyman

LEKI PRZECIWDEPRESYJNE

Leki te stanowią niejednorodną grupę pod względem budowy 

chemicznej, 

mechanizmów 

działania 

oraz 

właściwości 

psychotropowych (PuŜyński S. 1996).

Mechanizm działania LPD

Podstawowym 

mechanizmem 

działania 

leków 

przeciwdepresyjnych  jest  nasilanie  neurotransmisji w  układach 
noradrenergicznym i serotoninergicznym.

Działanie  leków  pojawiające  się  po  pojedynczych  dawkach 

moŜna określić następująco:

– Hamowanie 

(selektywne 

lub  nieselektywne)  wychwytu 

neuronalnego

monoamin:  serotoniny,  noradrenaliny

i  w 

wyjątkowych przypadkach dopaminy,

– Hamowanie aktywności monoaminooksydaz,
– Blokada niektórych receptorów.

Wpływ na neurotransmisję 

jednorazowego podania LPD 

Wpływ na neurotransmisję 

wielokrotnego podania LPD 

miejsce sinawe

Wpływ na neurotransmisję 

wielokrotnego podania LPD 

jądro szwu

hipokamp

Najczęściej występujące objawy 

niepoŜądane po TLPD

• Wysychanie  błon  śluzowych  jamy  ustnej,  nosa, 

dróg oddechowych,

• zaburzenia akomodacji,

• tachykardia,

• zmiany ciśnienia krwi,

• utrudnione oddawanie moczu,

• zaburzenia erekcji,

• zaburzenia pamięci.

TLPD

zalety i wady

•

•

Skuteczne

Skuteczne

•

•

Znane od lat

Znane od lat

•

•

Tanie

Tanie

•

•

Kardiotoksyczne

Kardiotoksyczne

•

•

Liczne 

Liczne 

przeciwwskazania

przeciwwskazania

•

•

Ryzyko zatrucia

Ryzyko zatrucia

•

•

Objawy uboczne 

Objawy uboczne 

–

–

działanie na receptor 

działanie na receptor 

muskarynowy

muskarynowy

•

•

MoŜliwość złej 

MoŜliwość złej 

współpracym

współpracym

z 

z 

pacjentem 

pacjentem 

(pacjent

(pacjent

-

-

lekarz)

lekarz)

Selektywnośc inhibitorów 5HT / NA in vitro

citalopram

sertalina 

paroksetyna

fluoksamina

fluoksetyna

venlafaksyna

klomipramina

amitryptylina

imipramina

nortryptylina

dezipramina

reboksetyna

maprotylina

5HT

NA

Bech 1999

T1/2 SSRI (h)

37

27

Sertralina

30

17

Paroksetyna

25

19

Fluwoksamina

185

254

Norfluoksetyna

43

48

Fluoksetyna

59

33

Citalopram 

Osoby 

starsze

Osoby 

młodsze

(wg. Andrzeja Czernikiewicza)

Objawy niepoŜądane i powikłania 

stosowania SSRI

• Nudności,

• Wymioty, 

• Biegunka,

• Bóle głowy,

• Zaburzenia snu (bezsenność),

• Lęk, niepokój, podniecenie lękowe (głównie w 

pierwszych dniach), 

• Zespół serotoninowy.

SSRI - OBJAWY UBOCZNE

DYSFUNKCJE SEKSUALNE: WSZYSTKIE 
SSRI Z WYJĄTKIEM FLUWOKSAMINY

HIPONATREMIA: WSZYSTKIE SSRI

ZNACZĄCE INTERAKCJE NA POZIOMIE 
CYP450

SSRI - wspólne cechy

Szeroki indeks 
terapeutyczny

minimalny efekt 
cholinolityczny i 
antyhistaminowy

minimalny wpływ na 
układ krąŜenia

nie obniŜają progu 
drgawkowego

Niewielkie ryzyko 
zmiany fazy choroby 
afektywnej

dobra tolerancja

dobra współpraca

małe ryzyko 
teratogenności

moŜliwy negatywny 

moŜliwy negatywny 

wpływ na funkcje 

wpływ na funkcje 

psychoseksualne

psychoseksualne

Inhibitory monoaminooksydazy

(IMAO)

Nieselektywne: 
phenelzyna, 
trancylpromina

Selektywne MAO-B: 
selegilina (jumex)

Selektywne, odwracalne 
inhibitory MAO A 
(RIMA): moklobemid
(aurorix, mocloxil)

Mechanizm działania I-MAO

MAO-A

5-HT

NA

MAO-B

DA

depresja

Choroba Parkinsona

RIMA

selegilina

(wg. Andrzeja Czernikiewicza)

Inhibitory monoaminooksydazy A

ZALETY

ZALETY

Skuteczne przy terapii depresji 

Skuteczne przy terapii depresji 

atypowej

atypowej

Mała liczba interakcji

Mała liczba interakcji

Bezpieczne w terapii osób w 

Bezpieczne w terapii osób w 

wieku podeszłym

wieku podeszłym

Brak dysfunkcji seksualnych

Brak dysfunkcji seksualnych

Stosowany w 

Stosowany w 

dpresji

dpresji

atypowej 

atypowej 

ze zwiększonym apetytem

ze zwiększonym apetytem

Lek z wyboru w terapii fobii 

Lek z wyboru w terapii fobii 

socjalnej

socjalnej

Dawkowanie 

Dawkowanie 

–

–

300

300

-

-

600 

600 

mg/p.d./BID

mg/p.d./BID

WADY

WADY

Mniej skuteczne w 

Mniej skuteczne w 

terapii depresji 

terapii depresji 

typowej

typowej

moŜliwość interakcji z 

moŜliwość interakcji z 

innymi lekami, 

innymi lekami, 

pokarmem

pokarmem

Objawy niepoŜądane i powikłania 

stosowania nieodwracalnych inhibitorów 

MAO-A i MAO-B

• hipotonia ortostatyczna, która prowadzi do zawrotów 

głowy, zaburzeń równowagi, omdleń, zapaści 
ortostatycznej,

• bezsenność,

• pobudzenie psychoruchowe,

• skurcze mięśniowe, parestezje,

• wzrost ciśnienia tętniczego krwi i przełomy 

nadciśnieniowe,

• Zespół serotoninowy (w niektórych przypadkach 

stanowi 

zagroŜenie Ŝycia!

).

TIANEPTYNA cd.

ZALETY

ZALETY

Znaczący efekt 

Znaczący efekt 

przeciwlękowy

przeciwlękowy

Brak niebezpiecznych 

Brak niebezpiecznych 

interakcji

interakcji

Dobrze tolerowana przez 

Dobrze tolerowana przez 

osoby w wieku podeszłym

osoby w wieku podeszłym

Skuteczna w terapii depresji 

Skuteczna w terapii depresji 

alkoholowej

alkoholowej

Dawkowanie 

Dawkowanie 

–

–

2

2

-

-

3 x 12.5 mg

3 x 12.5 mg

WADY

WADY

Mniejsza efektywność 

Mniejsza efektywność 

przeciwdepresyjna w 

przeciwdepresyjna w 

porównaniu z TLPD i 

porównaniu z TLPD i 

SSRI

SSRI

Podstawą leczenia depresji jest monoterapia

W przypadku konieczności zmiany LPD z jednej 

grupy na lek o innym mechanizmie działania naleŜy 
przestrzegać odpowiednich przerw przed podaniem 
kolejnego leku

I-MAO

5 tygodni

Fluoksetyna

SI-5HT

TLPD

3 tygodnie

IMAO

Wenlafaksyna

Mirtazapina

Maprotylina

 2 tygodnie

IMAO

terapia

II lekiem

przerwa między 

kuracją

terapia

I lekiem

Kliniczny podział leków

(wg. P. Mrozikiewicz)

PODOBIEŃSTWO DZIAŁANIA PRZETWORÓW 

Hypericum perforatum DO SYNTETYCZNYCH LPD

1. LEKI HAMUJĄCE SELEKTYWNIE 

WYCHWYTYWANIE ZWROTNE 5-HT 

(SEROTONINY)

setrelina, paroksetyna, fluoksetyna, trazodon

2. LEKI HAMUJĄCE SELEKTYWNIE 

WYCHWYTYWANIE ZWROTNE NA (NORADRENALINY)

reboksetyna wiloksazyna, karbamazepina,

3. LEKI HAMUJĄCE NIESELEKTYWNIE 

WYCHWYTYWANIE ZWROTNE 5-HT, NA 

(TLPD – trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne)

imipramina, klomipramina, amitryptylina, metapramina

4. INHIBITORY MONOAMINOOKSYDAZY (MAO)

NIESELEKTYWNE – trancylpromina, 

SELEKTYWNE – selegilina

Zahamowanie 

wychwytu 

zwrotnego 

przez związki 

czynne 

dziurawca

Zahamowanie 

aktywności 

MAO A i/lub B 

oraz COMT

DZIAŁANIA NIEPOśĄDANE PRZETWORÓW 

Herba Hyperici

1. Zaburzenia gastryczne (8%),
2. Zawroty głowy (4.5%),
3. Uczucie zmęczenia i nadmiernego 

uspokojenia polekowego (4.3%),

4. Suchość w ustach (4.0%),
5. Niepokój (2.6%),
6. Bóle głowy (1.7%) i bezsenność(0.9%).
7. Fototoksyczność (fotouczulenie)

Uwaga! 

NaleŜy pamiętać, Ŝe potencjalnie zagraŜająca Ŝyciu choroba 

jaką jest depresja nie moŜe wchodzić w zakres samoleczenia. 

Stosowanie wyciągu z dziurawca w cięŜkich depresjach 

jest przeciwskazana!!!