Słownictwo jako interpretacja świata 

 

Ryszard Tokarski 

 



  Poprzez  język  człowiek  może  nie  tylko  doraźnie  orzekać  o  formach  istnienia 

rzeczywistości,  ale  może  ją  także  wartościować.  W  znacznym  stopniu  dotyczy  to 

słownictwa, leksyki danego języka. 



  Słownictwo  danego  języka  utrwala  pewien  rodzaj  widzenia  rzeczywistości  – 

właściwości przedmiotów, pojęć abstrakcyjnych, zjawisk czy czynności. 



  Język,  jego  część  leksykalna  pozostaje  w  pewnej  relacji  względem  rzeczywistości 

pozajęzykowej.  



  Znaczenie słowa to nie wierne odzwierciedlenie cech odpowiadającego słowu obiektu, 

lecz  świadome  uwydatnienie  jednych  jego  cech,  a  pomniejszanie  lub  wręcz 

wyeliminowanie innych.  



  Semantyka  znaków  językowych  i  zawarty  w  nich  obraz  świata  jest  efektem 

dwojakiego uwarunkowania: 

1.  Realia świata opisywanego przez język 

2.  Interpretacja jako działanie  subiektywne zakłada  wielość  możliwych  spojrzeń 

na otaczający świat. 



  W  języku  ogólnym  wyraz 

zwierzę

 sprowadzony został na niższy poziom taksonomii i 

funkcjonuje jako zastępnik naukowego terminu 

ssak

 



  W języku ogólnym pojawia się obce taksonomii naukowej wartościowanie świata istot 

żywych 



  Nazwy  odnoszące  się  do  świata  zwierząt  niemal  regularnie  wnoszą  wartościowanie 

negatywne, to motywacja tego wartościowania jest znacznie głębsza aniżeli wyłącznie 

poprzez odniesienia do realiów.  



  Język ogólny wyraźnie przeciwstawia człowieka światu zwierząt, wyłącza go z niego. 

Np.  kulturowe  kryterium  dobra  i  zła: 

bądźże  człowiekiem  a  nie  zwierzęciem

, 

nie 

zachowuj się jak zwierzę

. 



  Obrazy świata tworzone przez język nauki i język ogólny są zbudowane odmiennie. 



  Obraz świata zawarty w języku ogólnym, zwany niekiedy naiwnym bądź potocznym, 

uwzględnia  zarówno  obiektywnie  dane  cechy  rzeczywistości,  jak  też  kulturowe 

uwarunkowania rządzące myśleniem i ocenami człowieka 



  Potoczny  obraz  świata  jest  utrwalony  i  odtwarzany  poprzez  język  ogólny  i  dlatego 

każdy język narodowy ma sobie tylko właściwy obraz świata. 



  Obraz naukowy ewoluuje wraz z rozwojem różnorodnych dyscyplin nauki 



  Obraz potoczny ewoluuje wraz z rozwojem języka.  



  Możliwe  jest  wzajemne  oddziaływanie  na  siebie  obrazu  naukowego  i  obrazu 

potocznego. 



  W  nazwach  roślin  ujmuje  się  ich  cechy,  które  z  kolei  dzielą  się  na  trzy  podstawowe 

grupy: 

1.  Charakterystyka środowiska 
2.  Cechy fizyczne 

3.  Właściwości użytkowe 



  U podstaw binarnego  podziału wielu grup (motyl/ćma  – motyl dzienny/motyl nocny) 

leżą  nie  tylko  obiektywne  właściwości  świata  owadów,  ale  także  ogólniejszy  system 

preferencji kulturowych człowieka. 



  Nazwy  ćmy  ewokują  brzydotę,  smutek,  pewną  tajemniczość  (

zasmutki,  próchnice, 

garbatki, strzygonie

) 



  Nazwy  motyla  dziennego  z  kolei  eksponują  barwę,  bądź  odwołują  się  do  nazw, 

których  desygnatom  kulturowo  przypisuje  się  piękno  (

pawik,  apollo,  cytrynek, 

perłowiec

) 



  Zależność  semantycznej  leksyki  zarówno  od  czynników  zewnętrznych,  jak  od 

wpływów kulturowych widoczna jest również w zakresie ilościowego rozwoju zasobu 

słownikowego polszczyzny. 



  Klasyczna  zasada  definiowania  –  poprzez 

genus  proximum 

i 

differentia  specifica

  – 

może być stosowana do większości wyrazów ze względu na jej wartości poznawcze, 

ze  względu  na  jej  związek  z  właściwą  człowiekowi  tendencją  do  porządkowania 

świata poprzez język.  



 

Genus  proximum 

łączy  przez  termin  nadrzędny  elementy  w  istocie  różne,  ale 

wykazujące jakąś cechę wspólną.  



 

Differentia  specifica 

to  cechy  szczegółowe;  podtrzymując  podobieństwo,  różnicują 

wewnętrznie grupę leksykalną. 



  Słownictwo  należące  do  tej  samej  grupy  leksykalnej  nie  tylko  realizuje  podobny 

model  definicji  semantycznej,  ale  także  hierarchia  poszczególnych  składników 

definicyjnych  nie  jest  przypadkowa,  lecz  podporządkowana  sposobowi  myślenia  o 

rzeczywistości.  



  Dopiero  określenie  funkcji  pozwala  ocenić  właściwości  fizyczne  przedmiotu,  jego 

kształt, wielkość, barwę itp.  



  Istnieje  w  języku  wiele  słów,  które  będąc  nośnikami  konkretnych  treści 

realnoznaczeniowych, są równocześnie szczególnie predestynowane do łączenia z tą 

treścią elementów emocjonalnych i wartościujących: 

1.  Słownictwo odnoszące się do najważniejszych sfer życia ludzkiego (

ojczyzna, 

demokracja,  miłość,  prawda,  honor

).  Różne  osoby  mogą  przypisywać  tym 

słowom  odmienne  treści  realnoznaczeniowe.  Treść  realnoznaczeniowa  w 

szczególnych  użyciach  językowych,  zwłaszcza  w  językach  propagandy  , 

przestaje być najważniejsza, a słowo wskutek obecnej w nim oceny staje się 

składnikiem sloganów propagandowych.  

2.  Słownictwo  odnoszące  się  do  zwykłych  czynności,  nazw  istot  żywych,  ludzi  i 

zwierząt,  nazw  przedmiotów  konkretnych,  w  tym  przedmiotów  codziennego 

użytku. Powstają z nich konstrukcje metaforyczne, wartościujące, szerzące się 

w  języku  dzięki  swojej  lapidarności.  W  większości  metafory  słownikowe  są 

faktami już zleksykalizowanymi, reprodukowanymi z pamięci bez konieczności 

każdorazowego odtwarzania istniejących w nich motywacji metaforycznych. 



  Dzięki  dwutematycznej  budowie  metafora  poetycka  ujawnia  często  nowe, 

niejednokrotnie  bardzo  subiektywne  wyobrażenia  o  istocie  metaforyzowanego 

elementu, nowe aspekty istnienia czegoś.  



  Aby  mógł  zaistnieć  proces  metaforyczny,  użytkownik  języka  musi  dostrzec  jakieś 

podobieństwo między dwoma różnymi elementami.  



  Istotą metafory poetyckiej jest jej dwutematowość, natomiast metafora słownikowa, 

często jednowyrazowa jest dwutematyczności pozbawiona.  



  Gdy  zaistnieje  potrzeba  stworzenia  nazwy  dla  jakiegoś  nowego  fragmentu 

rzeczywistości  pozajęzykowej,  użytkownik  polszczyzny  ma  do  dyspozycji  trzy 

najważniejsze możliwości: 

1.  Może posłużyć się nową jednostką leksykalną, zbudowaną zgodnie z regułami 

gramatycznymi  i  semantycznymi  języka  z  elementów  już  w  języku 

istniejących (neologizmy słowotwórcze i frazeologiczne) 

2.  Przyjąć  nazwę  języka  obcego  i  wprowadzić  ją  do  rodzimego  systemu 

leksykalnego (zapożyczenia) 

3.  Posłużyć  się  słowem  już  w  języku  istniejącym,  nadając  mu  nowe  znaczenie 

(neosemantyzmy) 



  Początkowo  żywy  związek  między  znaczeniem  podstawowym  i  znaczeniem 

przenośnym  z  czasem  może  ulec  zatarciu  do  tego  stopnia,  że  w  codziennym 

posługiwaniu  się  językiem  nie  będzie  już  aktualizowany,  a  relacja  podobieństwa, 

będąca  jego  podstawą  ujawniona  może  być  w  specjalistycznych  analizach 
filologicznych. 



  Metafora  wykorzystuje  relację  podobieństwa,  metonimia  oparta  jest  na  bardzo 

regularnych  szeregach  czasowej  lub  przestrzennej  przyległości,  styczności, 

przedmiotów,  zjawisk  itp.  (

zjeść  dwa  talerze,  wypić  dwie  szklanki,  bank,  czerwone 

berety

) 



  Każdy akt metaforyczny i metonimiczny jest zarazem ilustracją ogólniejszej tendencji 

językowej,  odnoszącej  nowe  kategorie  do  tego,  co  w  systemie  językowym  dane  i 

nazwane zostało już wcześniej. 



  Większa  część  naszego  codziennego  systemu  pojęciowego  ma  naturę  metafor, 

myślimy  i  działamy  mniej  lub  bardziej  automatycznie  zgodnie  z  tym  metaforycznym 

systemem pojęciowym.  



  Ostatecznym  kryterium  porządkującym  metaforyczne  widzenie  świata  w  języku  jest 

człowiek i jego doświadczenia w kontaktach ze światem.  



  W interpretowaniu świata przez słownictwo dużą rolę odgrywa relacja podobieństwa.  



  Ferdinand  de  Saussure:  wartość  dowolnej  figury  szachowej,  np.  konika,  zależy  nie 

tylko  od  pozycji  tej  figury  na  szachownicy.  Każdy  ruch  figury  zmienia  nie  tylko  jej 

położenie, lecz także typ zależności między wszystkimi innymi figurami w grze.  



  Słownictwo  danego  języka  stanowi  zwarty  system  wzajemnie  ze  sobą  powiązanych 

leksemów.  Ten  całościowy  system  rozpada  się  na  mniejsze  zespoły  słowne,  zwane 

p o l a m i   s e m a n t y c z n y m i ,   które  z  kolei  są  zbiorami  słów  wzajemnie 

wyznaczających swoje granice znaczeniowe. Każda zmiana leksykalna w obrębie pola 

np.  usunięcie  słowa  lub  wprowadzenie  nowego,  musi  spowodować  semantyczne 

przekształcenia elementów pozostałych – w formie znaczeniowej ekspansji, zwężenia 

znaczeniowego  lub  eliminacji  z  danego  pola.  Kształt  poszczególnych  pól 

semantycznych,  tj.  ich  zasób  słownikowy  i  wewnętrzne  relacje  między  jednostkami, 

jest  skorelowany  z  istniejącymi  ponad  językiem  polami  językowymi,  które  pokazują 

swoiste dla  danej  kultury  czy dla danego  języka  sposoby  ujmowania  rzeczywistości. 

W  tym  sensie  pola  semantyczne  stają  się  empiryczne  danymi  świadectwami 

właściwego dla danego społeczeństwa językowego rozumienia i ujmowania świata.  



  Hallig  i  Wartburg  –  uniwersum  pojęciowe  podzielone  zostało  na  trzy  duże  strefy: 

„człowiek”,  „wszechświat”,  „człowiek  i  wszechświat”,  te  z  kolei  dzielą  się  na  coraz 

szczegółowsze aż do systematycznego uporządkowania całego słownictwa.  



  Analiza  semantyczna  –  analiza  słów,  które  stykają  się  na  linii  tekstu,  są  ze  sobą 

powiązane składniowo.  



  Analiza związków paradygmatycznych – wykorzystuje zasadę współzależności słów do 

tej  samej  klasy  znaczeniowej  na  podstawie  łączącego  je  semantycznego 

podobieństwa,  a  wywodzona  od  badań  J.  Triera,  obejmowała  zwykle  grupy 

leksykalne składające się z jednostek należących do jednej kategorii części mowy. 



  Pole semantyczne – uporządkowana grupa wyrazów powiązanych przynależnością do 

wspólnej  kategorii  znaczeniowej.  Granice  i  skład  językowy  wyznaczany  jest  przez 

znaczeniowe aspekty samego języka i językową świadomość jego użytkowników. 



  O  płynności  granic  decyduje  również  wieloznaczność  słowa  i  jego  kontekstowo 

realizowane cechy semantyczne – konotacje znaczeniowe.  



  Kryterium uporządkowania zbioru – w obrębie pola wyróżniamy relacje znaczeniowe: 

synonimię,  antonimię,  komplementarność,  konwencję,  hiponimię,  semantyczną 

niezgodność, partytywność itd.  



  Hiponimia  uwydatnia  tę  istotną  właściwość  języka  naturalnego,  która  dąży  do 

włączenia każdej nazwy do klasy semantycznie szerszej, a zarazem otwiera możliwość 

wydzielenia szczegółowych podklas jej znaczenia  



  Synonimia  jest  wyznacznikiem  przede  wszystkim  języka  naturalnego,  a  unikają  jej 

języki  sztuczne.  Wprowadza  ona  głównie  zróżnicowanie  stylistyczne  i  ekspresywne, 

eksponujące emocjonalny stosunek użytkowników języka do wypowiadanych treści. 



  Nie  każdy  fakt  językowy  jest  czytelnym  świadectwem  ogólniejszych  technik 

językowego kategoryzowania i wartościowania świata.  



  Dwie, występujące na dwóch poziomach interpretacyjnych, motywacje metafory: 

1.  Semantyczna  –  relacje  znaczeniowego  podobieństwa  między  znaczeniem 

podstawowym i metaforycznym 

2.  Semantyczno-kulturowa – pokazuje ogólniejsze prawa myślenia o świecie. 



  Językowy obraz świata – zbiór prawidłowości zawartych w kategorialnych związkach 

gramatycznych  (fleksyjnych,  słowotwórczych,  składniowych)  oraz  semantycznych 

strukturach  leksyki,  pokazujących  swoiste  dla  danego  języka  sposoby  widzenia 

poszczególnych  składników  świata  oraz  ogólniejsze  rozumienie  organizacji  świata, 

panujących w nim hierarchii i akceptowanych przez społeczność językową wartości.  



  Ujawniana  w  języku  przynależność  do  europejskiego  kręgu  kulturowego  nie  jest 

równoznaczna  z  akceptowaniem  wszystkiego,  co  może  być  kojarzone  z 

europejskością.  Językowa  ksenofobia  ujawnia  negatywne  konotacje  związane  z 

wieloma nazwami etnicznymi.  



  Metaforyzowane  mogą  być  nazwy  innowierców  lub  tych,  których  przekonania 

religijne są niepełne, powierzchowne. 



  Użytkownik  języka  preferuje  cywilizację,  zwłaszcza  europejską,  uwydatnia  zalety 

polskości, akceptuje normy religii chrześcijańskiej i przestrzega ich.