S. Jodłowski

ORZECZENIE

Funkcja orzeczenia- ukazanie zachowania się lub właściwości przedmiotu w toku czasowym.

Rodzaje orzeczenia

• Proste:

• Słowne (czasownikowe)- wyrażone formą czasownika, np. Pies zaszczekał.

• Złożone:

• Słowno-imienne- złożone z czasownikowego łącznika (np. są) i z imiennego orzecznika (np. niedojrzałe), np. Te pomidory są niedojrzałe.

• Szeregowe- np. Zbyszek był spocony i umazany czarną farbą.

!!! Bilety sprzedaje i kasuje kierowca. Kierowca sprzedaje i kasuje bilety.- orzeczenia szeregowe.

Kierowca sprzedaje bilety i kasuje je.- wypowiedzenie złożone, dwa kompleksy predykcyjne.

Forma orzeczenia słownego w wypowiedzeniu dwuczłonowym

• Wypowiedzenie dwuczłonowe- zawiera podmiot i orzeczenie.

• Czasownik pełniący rolę orzeczenia pozostaje z podmiotem mianownikowym w związku zgody pod względem liczby i rodzaju, np. Matka Pawła zorientowała się. Mnie się wszystko sprzykrzyło. Sami poszliście obliczać.

• Orzeczenie przybiera formę osoby 3 w rodzaju nijakim z podmiotem w dopełniaczu, np. Kilka kropel deszczu spadło w Warszawie. Wszędzie brakowało ludzi.

• Czasem spotykamy w roli orzeczenia bezokolicznik, np. Proszę samemu zamknąć = Sam zamknij.

Orzeczenie słowno-imienne

Formy orzecznika:

• Rzeczownik, zaimek rzeczowny- forma w Narzędniku lub potocznie w Mianowniku, np. Płock jest miastem jego przeznaczenia. Kim był Julian Sorel? Ojciec ów był mason, demokrata i dawny major napoleoński.

• Przymiotnik, zaimek przymiotny, liczebnik, imiesłów bierny- np. Mam jest łatwowierna. Dziś praktyka jest inna. Listów było dwa. Był spocony i umazany.

• Przysłówek, wyrażenie przyimkowe- np. Adamowi dość było patrzeć na nią. Wiatr jest ze wschodu.

• Nierozerwalne skupienie wyrazowe- np. Ojciec był cichy i pokornego serca.

Rodzaje łącznika:

• Forma czasownika być (jest ono słowem posiłkowym, nie jest samodzielnym czasownikiem, pełni funkcję łącznika- włącza zakres podmiotu w zakres orzeczenia), np. Ona jest rozwódką. Byłabyś wtedy szczęśliwa. (Jako samodzielny czasownik w funkcji orzeczenia słownego- np. Jesteście jeszcze w domu?).

• Czasownik służyć za- bo to synonim wyrażeń być czymś, stanowić coś, np. Za mundur służyły siwe od prania kombinezony.

• Czasowniki zostać, stać się, stawać się, np. On został porucznikiem. On stałby się Pani ideałem. Dnie zrobiły się piękne.

• Czasowniki okazać się, okazywać się- np. Pokój okazał się zamknięty. W praktyce okazywał się tolerancyjny.

• Czasowniki wydawać się, wydać się, czuć się, poczuć się- np. Wydało mu się to dziwne. Czuł się rozbitym, starym. Nagle poczuł się samotny.

• Czasowniki nazywać się, zwać się- np. Moja matka nazywa się z domu Stulska. Ja zowie się Maćko z Bogdańca. Ta odmiana wapienia zwie się marmurem.

• Łącznik to, oto, jest to- z orzecznikiem w Mianowniku lub bezokolicznikiem, np. Kaskader jest to człowiek, którego zawód polega na spadaniu. Jedyna przyjemność Wikty to stanąć pod bramą i popatrzeć na świat.

Te czasowniki są różnymi wariantami znaków przysądzania subiektowi danej cechy czy funkcji. Przedmiotem przysądzania są: stan realny, nabywanie cech czy funkcji, przejawienie się cechy, percepcja cechy, nazywanie osoby lub przedmiotu.

Forma orzeczenia przy kilku podmiotach:

• Spójnik i- mnoga, np. Hrabia i Telimena poglądali w górę.

• Spójnik z:

• Mnoga- traktowanie wszystkich członów wyrażenia jako podmiotów, np. Pan Wojski z Tadeuszem idą pod las.

• Pojedyncza- źródło w naturze formalno-gramatycznej lub realnoznaczeniowej, np. Gdy Widmar z chirurgiem wszedł do salonu, wyglądał bardzo źle.

Forma orzeczenia w wypowiedzeniach jednoczłonowych

• Inny charakter orzeczenia, gdy subiekt (desygnat podmiotu) jest konotowany lub domyślny i gdy nie wiąże sięz żadnym desygnatem podmiotowym.

• Wypowiedzenia z subiektem konotowanym- subiekt konotowany przez końcówkę odpowiedniej formy osoby 1 lub 2, np. Nie jadam po restauracjach. Uczesałaś się. Za godzinę mamy autobus. Chodźcie już.

• Wypowiedzenia z subiektem domyślnym:

• z kontekstu, np. Codziennie kupuję „Le Monde”. Przychodzi tu po południu.

• z konsytuacji, np. W przodzie słychać kilka wystrzałów. - Już nas odkryli- szepnął kapral.

• Wypowiedzenia, które się nie wiążą z żadnym desygnatem podmiotowym:

• Orzeczeniem forma czasownikowa na -no, -to- osoby wykonawców czynności nie są oznaczone, np. dano hasło, zaczęto tańczyć.

• Czasownik w 3 os. l. mn. o nieokreślonych wykonawcach czynności, np. Węgiel przywieźli.

• Zaimkowa forma czasownika w 3 os. l. poj. o nieokreślonym wykonawcy czynności, np. W niedzielę zawsze się tu podaje cielęcinę.

• Zaimkowa forma czasownika w 3 os. l. poj. z celownikiem oznaczającym wykonawcę czynności- czynność traktowana jako bezpodmiotowa, np. Tak mi się powiedziało.

• Czasownik być (lub jego synonim) w 3 os. l. poj. r. n. z określnikiem stanu jako orzecznikiem, np. Po pierwszej wojnie było ciężko. Z podporządkowanym orzeczeniu dopełnieniem w postaci celownika, np. Wskutek braku pożywienia było mi coraz zimniej. Mnie daleko było do rozpaczy. Chirurgowi zrobiło się smutno i radośnie jednocześnie. Celowniki mi, mnie, chirurgowi nie są podmiotami, ale dopełnieniami, gdyż oznaczają odbiorcę oddziaływania bezosobowego stanu.

• Czasownik w 3 os. l. poj. oznacza bezpodmiotowo stan, np. Mnie czasem w piersiach boli… Madzi początkowo zrobiło się niedobrze.

• Czasownik w 3 os. l. poj. oznacza bezpodmiotowo pewne zjawisko, proces, zdarzenie, np. Błyska się ciągle. Zmierzchało i mżył deszcz. W tym domu naprawdę straszy. Zakołysało całą chałupą.

• Czasowniki niefleksyjne:

• Wyrazy zleksykalizowane o funkcji predykatywnej bezosobowej: trzeba, można, wolno, warto, nie podobna, nie sposób, widać, słychać, znać czuć itp.

• Wyrazy o funkcji impresywnej (pobudzającej): precz, fora, hajda, wara, huzia.

• Wyrazy oznaczające czynności o charakterze momentalnym, np. ciach, bęc, brzdęk.

• Rzeczowniki w funkcji predykatywnej: szkoda żal, strach, wstyd, dziw, (nie) dziwota, pora, czas, brak- pełnią funkcję predykatywną same lub w połączeniu z formą czasowników być, robić się w 3 os. l. poj. r. n. jako łącznikiem, np. Pora już na mnie. Dziś jest mi wstyd. Także rzeczowniki prawda (Prawda, pan nikomu o tym nie powie?) oraz mowa (O wilku mowa…).

Stylistyczny charakter konstrukcji jednoczłonowych

• Omówienie polskich wypowiedzeń jednoczłonowych- H. Koneczna, Funkcje zdań.

• W jednoczłonowej strukturze wypowiedzeń wyraża się specyficzna postawa poznawcza.

• Zasypało śniegiem, powiało chłodem:

• Podają niemal tylko przebieg zjawisk w czasie.

• Człowiek je wypowiadający nie widzi i nie domyśla się wykonawcy czynności czy źródła zjawisk lub stanów, nie stosuje w wypowiedzeniach podmiotu, znajomość świata opiera na własnych postrzeżeniach zmysłowych, nie analizuje ich bliżej, postrzeżenia na temat przebiegu zjawisk i stanów ujmuje w wypowiedzeniach bez ukazania ich źródła czy podłoża.

• Konstrukcje te wzięły początek z języka postrzeżeniowego. Dziś jako środki stylistyczne.

• Zasypał śnieg, powiał chłód:

• Zawierają rezultat analizowania doznań i postrzeżeń, szukania przyczyny czy sprawcy zjawisk.

• Mówiący wyznacza ich nazwom równorzędną rolę z nazwami czynności i stanów.

• Stylistyczny model języka pojęciowego.

• Każdy z nas przerzuca się ciągle od języka postrzeżeniowego do języka pojęciowego.

• Język naukowy- dąży do ścisłości i unika konstrukcji jednoczłonowych. Wzrost użycia dwuczłonowych konstrukcji ze stroną bierną w orzeczeniu, np.,. jestem zdenerwowany, jestem przekonany. „Karierę” robi czasownik „mieć”, np. mam wrażenie, mam przekonanie, mam przeświadczenie.

• Język potoczny- zakorzenione konstrukcje jednoczłonowe, utrwalone w świadomości piszących jako szczególna norma stylu potocznego, konstrukcje z narzędnikiem, np. czym tak śmierdzi? wystarczyłoby jednego skinienia palcem. powiało wonią. (W obiektywnym języku pojęciowym podmiot mianownikowy, np. co tak śmierdzi? wystarczyłoby jedno skinienie palcem, powiała woń.

• W wypowiedzeniach jednoczłonowych wyraża się bezosobowe ujmowanie stanów, zjawisk, procesów, niekiedy zupełnie bez konkretnych czynności, np. wtedy to niespodzianie zastukało w okno., zabiło porucznika, zalało wodą łąki, poharatało mnie zdrowo.

• Dla niektórych konstrukcji możemy łatwo znaleźć wykonawcę czynności, dla innych nie.

• Wiało od niego śniegiem i mrozem- charakter abstrakcyjny, wniknięcie w podstawę treściową konstrukcji wymaga wyodrębnienia desygnatu sprawczego. Nie można zmienić na Śnieg wiał od niego.

• Konstrukcje typu: od ziemi ciągnęło chłodem- bardziej obrazowe, treść bardziej oczywista, zjawiskowa. Są wytworem języka postrzeżeniowego i dają efekt żywy, bezpośredni, nadając mowie zabarwienie stylistyczne, np. zapachniało powszednim wieczorem.

• Rzadsze bezosobowe określenia zapachów przykrych, np. Czujesz, jak śmierdzi wojną?

Wypowiedzenia niewerbalne

• Wypowiedzenie niewerbalne- nie zawierające orzeczenia czasownikowego.

• Dopatrujemy się elipsy, pełnowartościowego czasownika lub łącznika.

• Czasownik może być pominięty sam lub z innymi składnikami- elipsa zachodzi wtedy, gdy dany składnik jest wiadomy z kontekstu lub z konsytuacji.

• Brak orzeczenia czasownikowego- elipsa orzeczenia prowadzi do znacznej redukcji składników wypowiedzenia.

• Zachowanie podmiotu, najczęściej z okolicznikiem, np. Chleb na dole, synku. Kiedy pogrzeb?

• Zachowanie przydawki, np. Co to za warsztat?- zapytał. Stolarski.

• Zachowanie samych okoliczników, np. Nastąpił tylko pojedynczy strzał. Z bardzo bliska.

• Zachowanie dopełnienia, np. Co czytasz? „Starą baśń”.

• Wprowadzenie ekwiwalentu orzeczenia słownego, np. Ja wtedy w wielki wrzask… Dzieci w płacz!

• Brak łącznika- istotnym składnikiem, który się zwykle zachowuje, jest orzecznik, np. Tak, to prawda. Nie sztuka umarłych, sztuk grzebać żywych. Sale już mocno zrujnowane. Bardzo mi zimno.

• Doprowadzenie redukcji do wypowiedzenia nominatywnego, np. A kto to ten młody człowiek? Mydełek, jak by tata powiedział.

• Przykłady zachowania pozakonstrukcyjnej obudowy wypowiedzenia, np. <Ale nie dużo tego przysyłają.> Tylko dla lepszych gości. <Wszystko jest zbadane,> sny również.

• Wartość stylistyczna wypowiedzeń niewerbalnych- wypowiedzenia niewerbalne właściwe są dla:

• mowy potocznej,

• stylu emocjonalnego,

• krótkich ogłoszeń,

• napisów ostrzegawczych,

• nagłówkom prasowym.

1