40Ajpg

40Ajpg



I

40_________Cześć 1. POJĘCIA 1 KATEGORIE

podział na dziesięć okresów i sugerował bardziej świecki mechanizm postępu, który miał? się odbywać za sprawą ciągłego rozwoju wiedzy i nauki. Giambatiista Vico (1663—1744)1 obwieścił narodziny „Nauki nowej”, która miała szukać koniecznych regularności ukrytych-w historii ludzkości. Ostatecznie Immanuel Kant (1724-1804) wprowadził sugestywne kry-v lerium postępu: znaczenie i kierunek historii zostają odsunięte na bek przez kryterium wzrostu indywidualnej wolności połączonej z rozwojem moralności, która ogranicza korzystanie ze’ swobody, gdy ta zagraża wolności innych.

Tak oto docieramy do XIX wieku, określanego przez niektórych mianem „wieku postęp pu'\ a przez innych „triumfem idei postępu” (Nisbet. 1980: 170). łdea postępu przenika do. myślenia potocznego, akceptuje ją filozofia, zostaje przejęta przez literaturę, sztukę i naukę. Atmosferze romantycznego optymizmu towarzyszy wiara w rozum i potęgę człowie. ka. Nauka i technologia wydają się nieść obietnicę nieograniczonej ekspansji i rozwoju. Taki klimat intelektualny znajduje odzwierciedlenie na obszarze nowo powstałej socjologii. Wszyscy ojcowie-zalożyciele naszej dyscypliny wyznają jakąś ideę postępu.

Hcnri Saint-Simon (1760--1825) i August Comtc skupili się na rozwoju rozumu i wyobrażali sobie, żc zmiany typowych stylów myślenia przechodzą przez trzy stadia: teologiczne, metafizyczne i pozytywne. Ostatnie to stadium nauki: empirycznej, opartej na faktach wiedzy zdolnej dostarczać wyjaśnień, przewidywań i praktycznych wskazówek („m-votr, pour próvoir, pour prevenir" - „zrozumieć, aby przewidzieć, aby zapobiec”, jak to ujął Comie w słynnym powiedzeniu). Nauka „pozytywna” była traktowana jako ukoronowanie ludzkiej myśli. Herbert Spencer zawarł wzrost i postęp w przyrodzie oraz w społeczeństwie we wspólnym prawie ewolucji. Przewodzić zmianie w obu dziedzinach miała przyjęta przez niego uniwersalna zasada strukturalnego i funkcjonalnego różnicowania się (wzrastającej wewnętrznej złożoności organizacji i działań). Karol Marks (1818-1883) zarysował utopię społeczeństwa komunistycznego. Twierdził, iż będzie to ostateczny etap, jaki za sprawą rozwoju sił wytwórczych (technologii) osiągną wyzyskiwane klasy. Droga do bezklasowc-, go, komunistycznego społeczeństwa wiedzie przez serię rewolucji społecznych. Max We-ber (1S64-1920) zwrócił uwagę na powszechną tendencję do racjonalizacji życia społecznego i organizacji społecznej {kalkulacja, myślenie instrumentalne, nastawienie na skuteczność. odrzucanie emocji i tradycji, bezosobowe, biurokratyczne zarządzanie), widząc w tym główny kierunek zmiany społecznej. £mile Durkheim (1858-1917) wskazał na postępujący podział pracy i towarzyszącą mu integrację społeczeństwa przez „solidarność organiczną”, rodzącą się za sprawą wzajemnie korzystnych, komplementarnych działań i ról członków społeczeństwa.

Jedynie Ferdinar.d Tocnnics (1855-1936) podał w wątpliwość postępową naturę zmiany i jako pierwszy ostrzegał przed ubocznymi efektami rozwoju (Fietcher. 1971, t. 2: 72). Podkreślił zalety wcześniejszej tradycyjnej Gemeinschaft (wspólnoty), w miejsce której pojawiło się charakterystyczne dla nowoczesności, industrializmu i urbanizmu Gesellschcfi (społeczeństwo). Była to zapowiedź powszechnego wiek później rozczarowania postępem. Jednym z jego objawów stało się wtedy poszukiwanie „utraconej wspólnoty”.

W ten sposób kończymy bardzo ogólny szkic początków ewolucji idei postępu. Stopniowo coraz bardziej skomplikosvane i wielowymiarowe, pojęcie to osiągnęło wreszcie współczesne znaczenie.

Zdefiniowanie postępu

W swoim pierwotnym znaczeniu idea postępu jest głęboko osadzona w modelu kierunkowej transformacji, w pewnej wersji progresywizmu. Trudno sobie ją wyobrazić zarówno w ramach teorii organicznych, strukturalno-funkcjonalistycznych, jak i cyklicznych Nie ma sensu mówienie o postępie społeczeństwa, o tym, że się rozwija czy staje się coraz lepsze, jeżeli z założenia postrzega się je jako stabilne, podlegające zaledwie reprodukcji (jak w ortodoksyjnym podejściu strukturalno-funkcjonalnym, gdzie w centrum uwagi znajduje się równowaga systemu społecznego) lub zmieniające się tylko w ramach zamkniętych cykli (powracające po jakimś czasie do punktu wyjścia). Pojęcie postępu ma sens jedynie w połączeniu z ideą transformacji (zmianą s y s t e m u, a nie tylko zmianą w s y s-temie). Podążając za Robertem Nisbetem, zdefiniujemy zatem postęp jako ideę. wedle której Judzkosc powoli, stopniowo i nieprzerwanie przechodzi od pierwotnego ubóstwa kulturowego, ignorancji i poczucia zagubienia na ciągle wyższe poziomy cywilizacyjne. Tendencja ta, mimo chwilowych komplikacji, zarówno utrzymuje się obecnie, jak i będzie się utrzymywała w przyszłości" (Nisbet, 1980: 10).

Przyjrzyjmy się teraz trochę dokładniej tej definicji, która trafnie oddaje oryginalne znaczenie pojęcia postępu. Dla przejrzystości i precyzji analizy można ją rozbić na kilka głównych składników. (1) Pojęcie nieodwracalnego, liniowego czasu zapewniającego kontynuację przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Postęp to. z definicji, pozytywnie wartościowana różnica między przeszłością a teraźniejszością (postęp dokonany) lub między teraźniejszością a przyszłością (postęp przewidywany). (2) Pojęcie kierunkowego ruchu, w którym żadna z faz się nie powtarza, a każda z nich bardziej niż jakakolwiek wcześniejsza zbliża się do ostatecznego stanu końcowego (stopniowe przybliżenie do ostatecznej realizacji wyznawanych wartości). (3) Idea kumulatywnego procesu, który dokonuje się bądź stopniowo, krok po kroku, bądź na drodze rewolucji poprzez okresowe „skoki" jakościowe. (4) Dające się wyróżnić typowe, „konieczne stadia" (fazy, epoki), przez które prze chodzi proces. (5) Nacisk na „endogenne” (wewnętrzne, immanentne) przyczyny procesu, które rozumie się jako autodynamiczne lub, innymi słowy, rozwijające naturalny potencjał zawarty w społeczeństwie podlegającym zmianie. (6) Postrzeganie procesu jako nieuchronnego, koniecznego, „naturalnego”; nic da się go zatrzymać ani odwrócić. (7) Pojęcie poprawy, rozwoju (por. Granovetter, 1979), ulepszenia, to jest ocenienie każdej kolejnej fazy procesu jako relatywnie lepszej od poprzedniej, aż do ostatniej, końcowej fazy, która ma doprowadzić do całkowitej realizacji preferowanych wartości, takich jak szczęście, dostatek, wolność, sprawiedliwość, równość etc.

Ostatni punkt uświadamia nam, że postęp zawsze odnosi się do jakichś określonych wartości. Nic jest to pojęcie czysto opisowe, abstrakcyjne, obiektywne, ale raczej wartościujące. Ten sam proces może być postrzegany jako postęp albo jako regres, w zależności od przyjętych kryteriów aksjologicznych. Te z kolei różnią się znacznie między jednostkami, grupami, klasami, narodami. To, co za postępowe uważają jedni, inni mogą postrzegać inaczej. Zawsze musimy zadać pytanie: postęp dla kogo i ze względu na co? Postęp absolutny nie istnieje. Zawsze należy określić wartości lub kryteria, do jakich go odnosimy.

Czy to jednak oznacza, żc wybór takich wartości jest sprawą zupełnie subiektywną, konwencjonalną i arbitralną? Nie wolno nam wpaść w pułapkę całkowitego relatywizmu. Warrości są względne w różnym stopniu. Istnieje jeden obszar, na którym znajdziemy takie


Wyszukiwarka

Podobne podstrony:
40Ajpg I 40_________Cześć 1. POJĘCIA 1 KATEGORIE podział na dziesięć okresów i sugerował bardziej św
40Ajpg 40 Część i. pojęcia t kategorie podział na dziesięć okresów i sugerował bardziej świecki mech
36 Część 1. POJĘCIA I KATEGORIE 60-79), podobnie jak reakcja społeczności lokalnych na katastrofy
48I+ 48 Część I. POJĘCIA I KATEGORfH pu, jeżeli odleży się na bok tradycyjne wersje progresywizmu z
22# 22_ _________________Część 1. POJĘCIA I KATEGORtE 5 mach społecznych specyficzne „progi
28) 28_„__Część I. POJĘCIA I KATEGORIE j Forma procesu społecznego i Biorąc pod uwagę pierwsze
28) 28_„__Część I. POJĘCIA I KATEGORIE j Forma procesu społecznego i Biorąc pod uwagę pierwsze
2 (60) ’ ________Część I. POJĘCIA I KATEGORif Tabela 5.1. Weberowska opozycja dwóch typów społeczeńs
34 Część I. POJĘCIA ł KATEGORi; kompozycji. Te pierwsze, zwane .Reprodukcją prostą^ (lub inaczej
42Cjpg 42 Część 1. POJĘCIA I KATEGORIĘ miary postępu, co do których większość ludzi prawdopodobnie s
42Cjpg 42___Część I. POJĘCIA 1 KATEGORIE 8 miary postępu, co do których większość ludzi prawdopodobn
44E 44 Część 1. POJĘCIA I KATEGORIE 5 przyrodzonym. Bóstwa, bogów, opatrzność, los uważano za gwaran
52 Część I. POJĘCIA 1 KATEGORIĄ Jeżeli zaistnieją warunki opisane w typie idealnym postępowej
8 (34) 92_______________Część 1. POJĘCIA I KATEGORĘ Wszystko to przyczynia się do powstania czwartej

więcej podobnych podstron