Microsoft Word - 3.Zasady ustroju politycznego państwa.docx

Zasady ustroju politycznego państwa – dr A. Bień-Kacała (2010/11)

Program:
- Część ogólna
- Konstytucja jako akt regulujący naczelne zasady
- Pojęcie i systematyka zasad (szczegółowe omówienie zasad)
-  dobro  wspólne,  zasada  suwerenności,  pomocniczości,  reprezentacja  polityczna,  pluralizm  polit.,  zasada
praworządności (zasady konstytucyjne ustrojowe), szczególna zasada - władztwa daninowego
- Nie ma podręcznika – trza na wykład chodzić :P
-  Normy  pierwszego  rozdziału  konstytucji  RP  – Krystian  Complak, wyd.  Wrocław  2007  – w  podstawowym  zakresie
można traktować to jako podręcznik
- podręczniki prawa konstytucyjnego (zasady ustroju i państwa) – podstawa podstaw

Konstytucja
-  ustawa  zasadnicza,  najważniejszy  akt  (szczególna  moc  prawna),  wszystkie  inne  akty  musza  być  z  nią  zgodne,
posiada  najwyższa  moc  prawna  (silę  derogującą  akty  z  nią  niezgodne,  do  derogacji  nie  dochodzi  automatycznie,
wszystko zależy od kontroli konstytucyjności aktów prawnych) w państwie
-  a  prawo  europejskie?  (regulacje  ponadnarodowe  będą  wymagały  dostosowania  konstytucji  do  obowiązującego
prawa).
- TK: wykładnia obopólnie przyjazna – wykładać konstytucję zgodnie z prawem europejskim i vice versa, jeśli się nie
da  to  powstaje  nieusuwalna  niezgodność.  Wtedy  albo  zmiana  konstytucji,  albo  renegocjować  postanowienia
traktatów (uzyskanie jakiegoś wyłączenia w stosowaniu regulacji europejskich, w ostateczności wystąpienie z UE)
-  szczególna  forma  konstytucji  –  szczególna  nazwa  (konstytucja  jest  szczególną  ustawą,  tylko  jedną  ustawę  w
państwie nazywamy konstytucją),
-  polilegalny  system  konstytucyjny  –  tam  też  jest  jedna  konstytucja  (Francja,  Czechy)  –  mogą  być  tez  inne  akty
normatywne, które będą określały najważniejsze organy państwowe, w Polsce nie ma polilegalizmu.
-  szczególny  sposób  uchwalania  i  zmiany  konstytucji  (akt  sztywny),  udział  suwerena  w  tej  procedurze  –  np.
referendum, art. 235
- wybór konstytuanty – organu, który uchwal konstytucję
- konstytucja uchwalana przez parlament bez późniejszego przyjmowania w referendum
-  szczególna  treść  konstytucji  –  zakres  regulacji  (szerokość  regulacji):  wszystkie  kwestie  ustrojowe,  szczegółowość
regulacji (jej głębokość), konstytucja nie reguluje wszystkich kwestii szczegółowo (podstawowe najważniejsze normy
prawne, w wielu sytuacjach odsyła do ustawy), zawiera pewne normy o wyższym poziomie abstrakcyjności od norm
ustawowych,  jest  to  związane  z  tym,  że  konstytucja  jest  tylko  jedna,  musi  być  zastosowana  do  wszystkich  gałęzi
prawa w państwie, musimy ją stosować bez względu na rodzaj prawa (karne, cywilne, administracyjne, etc, np. art.
77, art. 79)
- art. 32, 33 – czy są potrzebne?
- przejaw funkcji wychowawczej – uświadomienie o równouprawnieniu
- ustala reguły na podstawie których funkcjonuje państwo.
-  akt  powszechnie  obowiązujący  –  potencjalnym  adresatem  są  wszyscy  obywatele,  system  prawa  powszechnie
obowiązującego  jest  zamknięty  (ratyfikowane  umowy  międzynarodowe  za  uprzednią  zgodą  wyrażona  w  ustawie,
prawo  europejskie  –  art.  91  par.  3,  np.  rozporządzenia  UE;  ustawy,  rozporządzenia  z  mocą  ustawy  (szczególna
sytuacja  –  stan  wojenny  i  gdy  sejm  nie  może  działać,  prezydent  gwarant  ciągłości  władzy),  rozporządzenia  (akty
wykonawcze do ustaw, materia regulaminowa – ustawa nie może regulować regulaminów sejmu/senatu – art. 112,
123,  art.  124,  art.  25  ust.  5,  wydawane  przez  organy  wprost  określone  w  konstytucji  –  kompetencja  ogólna  w
konkretnym  upoważnieniu  ustawowym,  które  musi  być  szczegółowe  –  wyraźnie  wskazany  organ,  przedmiot
rozporządzenia,  oraz  wytyczne  co  do  treści  aktu,  rozporządzenie  nie  jest  aktem  samoistnym),  akty  prawa
miejscowego (nie ma wskazania jakie konkretne podmioty będą je stanowiły, brak określonej formy – art. 94) – inne
źródła  prawa  powszechnie  obowiązujące  –  np.  układy  zbiorowe  prawa  i  inne  porozumienia  (art.  59,  potencjalnie
mogą być traktowane jako źródła prawa – jest w tej kwestii spór w doktrynie prawa pracy), regulamin sejmu i senatu
–  czemu  powszechnie  obowiązujący?  –  sposób  wykonania  konstytucyjnych  obowiązków  organów  państwa  wobec
sejmu,
-  prezydent  zwołuje  pierwsze  posiedzenie  sejmu,  marszałek  senior  –  wskazywany  przez  prezydenta  –  wybiera
spośród najstarszych wiekiem posłów – obowiązek akcesoryjny prezydenta określony w regulaminie sejmu
- art. 61 ust 4
- regulamin sejmu/senatu – ma dwojaki charakter powszechnie obowiązujący i wewnętrzny

-  prawo  wewnętrznie  obowiązujące  –  nie ma  zamkniętego  katalogu  organów, formy  (zarządzenia  (czasem  będzie
ono czynnością materialną – akt jednorazowy, bo dotyczy tylko jednego referendum, wiec musimy wykluczyć prawo
obowiązujące  wewnętrznie,  bo  nie  jest  to  akt  powtarzalny  –  postanowienie  prezydenta)  dla  organów
monokratycznych i uchwały dla organów kolegialnych
-  prawo  obowiązujące  wewnętrznie  nie  może  być  podstawą  decyzji  wobec  obywateli  –  art.  93  model  aktu  prawa
wewnętrznego, zakłada się otwarty charakter tych źródeł prawa

- system prawa w Polsce ma charakter dychotomiczny – prawo powszechnie obowiązujące lub wewnętrznie

Parlament – bikameralizm (dwuizbowy), ale nie funkcjonuje on jako organ – mamy dwa niezależne organy pastwa –
Sejmu  i  Senat  (w  Czechach  występuje  on  jako  organ,  składający  się  z  dwóch  izb),  Zgromadzenie  Narodowe  jest
odrębnym organem od sejmu i senatu, posiada własne kompetencje

Sejm uchwala ustawy (tylko), senat tylko uczestnicy w procedurze ustawodawczej, art. 120

- ustalanie kompetencji prawotwórczych

***
Multicentryczność systemu źródeł prawa
- kwestia umów międzynarodowych i prawa UE, niepowodzeniem zakończą się próby wtłaczania na siłę wszystkich
umów i praw UE
- ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie (mają pierwszeństwo przed ustawami)
- ratyfikowane, takie w stosunku do których nie była wymagana zgoda wyrażona w ustawie (nie mają pierwszeństwa
przed ustawami, art. 87, art. 188 pkt. 3
-  niewymagające  ratyfikacji  (art.  146  ust  4  pkt.  10)  –  tzw.  umowy  rządowe  i  resortowe,  dość  często  występują  w
działaniu organów administracji. Czy mogą one w ogóle stanowić źródło prawa w Polsce? Konstytucja nie odpowiada
na to pytanie. Sugeruje się, że mogą one stanowić prawo wewnętrzne (np. pomoc świadczona przez organy na rzecz
innych  świadczeń  przyznawanych  naszym  obywatelom),  jednak  nie  można  jej  zaliczyć  na  zewnątrz,  bo  ma  tzw.
refleks zewnętrzny – jest wpływ na losy jednostki – art. 9 (zasada przychylności wobec prawa międzynarodowego)

Multicentryczność
- prawo krajowe, jest jego hierarchia
-  są  funkcjonujące  obok  źródła  prawa  określające  obowiązki  i  kompetencje  organów  państwa,  jeśli  chce  my  je
przetworzyć  na  normy  krajowe,  będzie  potrzebna  ustawa  (podobnie  jest  w  przypadku  prawa  europejskiego  –
dyrektywy, akty niewiążące)
-  żaden  przepis  konstytucji  nie  mówi  o  statusie  prawa  europejskiego  w  dychotomicznym  systemie  źródeł  prawa,
wywodzone z rangi umów międzynarodowych.

W  ramach  hierarchicznej  struktury  mówimy  o  nadrzędności  konstytucji.  Niekiedy  prawo  europejskie  będzie
wywoływało zmiany w konstytucji (chociaż nie jest to jedyny sposób rozwiązania problemu kolizji –wystąpienie z UE,
renegocjacja postanowień prawa UE)

Zasada stabilności konstytucji
-  konstytucja  ustala  podstawowe  zasady  ustrojowe  państwa,  więc  tworzy  się  konstytucje  jako  akt  sztywny  –  o
utrudnionym trybie zmian
-  nie można  powiedzieć,  że  cecha  konstytucji  jest  niezmienność,  należy  mówić  tylko  o  stabilności,  która ma  służyć
ochronie podstawowych reguł dot. tworzenia podstaw ustrojowych
-  konstytucja  diametralnie  zmieniała  się  tylko  wtedy,  gdy  dochodziło  do  zmian  ustrojowych  (np.  konstytucja
marcowa, a kwietniowa, konstytucja PRL – zwierzchnictwo sejmu) – wtedy dochodzi najpierw do rewizji konstytucji,
czy tez wydania „Malej Konstytucji”) 17 października 1997 – weszła w życie obecna konstytucja
-  wielość  aktów  normatywnych  o  randze  ustawy.  Obecnie  poza  konstytucją  nie  funkcjonują.  Mogą  funkcjonować
ustawy o zmianie konstytucji (które zlewają się z konstytucją)

Zasada konstytucjonalizmu – wszystkie najważniejsze elementy funkcjonowania wynikają z konstytucji, jako aktu o
najwyższej mocy prawnej, w konstytucji ustalone są prawa i wolności obywatela (status jednostki) – posiada walor
aksjologiczny o najwyższej randze.
- jest ona bezpośrednio stosowana – traktujemy ja jak akt normatywny (nie deklaratoryjny) i każda jednostka może
powoływać się względem organów państwa. Art. 8 ust 2

Kiedy nie stosujemy przepisów konstytucji bezpośrednio?
- bezpośrednio stosowanie konstytucji w doktrynie uznaje się za sądowe bezpośrednie stosowanie konstytucji – sąd
może wydać bezpośrednie orzeczenie na podstawie konstytucji (wydanie aktu indywidualnego), w tym rozumieniu
wydanie ustawy nie jest aktem bezpośredniego stosowania konstytucji, bo jest ona aktem generalnym,
- sąd będzie rozstrzygał tylko na podstawie normy konstytucyjnej (w praktyce będzie to współstosowanie) – są dwa
przypadki, gdy mogą rozstrzygać bezpośrednio na podstawie norm konstytucyjnych

- art. 77 ust. 1 – jeśli brakuje normy ustawowej (np. sąd uznał, że KC jest niezgodny z konstytucją)

-  art.  105  ust.  3  -  (był  on  w  praktyce  stosowany  w  momencie  wejścia  w  życie  konstytucji)  –  TK:  tam  gdzie  jest
odesłanie do ustawy nie oznacza, że nie można takiego przepisu stosować bezpośrednio, postępowanie karne może
toczyć  się  dalej,  ale  sądy  muszą  poinformować  sejm  o  toczącym  się  postępowaniu,  jeśli  nie  ma  reakcji  z  sejmu  to
może się ono toczyć dalej.

-  bezpośrednie  stosowanie  konstytucji  działanie  organów  państwa  bezpośrednio  na  podstawie  konkretnej
kompetencji przewidzianej w konstytucji
- by wydać rozporządzenie potrzebne jest jeszcze upoważnienie ustawowe (poza ogólną kompetencja w konstytucji)
– współ stosowanie normy konstytucyjnej i ustawowej
- prezydent stosuje prawo weta/wysłania ustawy do TK – bezpośrednie stosowanie konstytucji
-  skarga  konstytucyjna  i  wniosek  do  RPO  –  obywatele  bezpośrednio  korzystają  z  uprawnień  przewidzianych  przez
przepisy konstytucyjne

Prezydent  nie  jest  organem  administracji  (nie  ma  odwołania  od  jego  decyzji),  ale  jest  organem  władzy  –  NSA  nie
może zajmować się kwestią ewentualnych odwołań.

Systematyka i struktura konstytucji
- preambuła i 13 rozdziałów, rozdziały dzielą się na artykuły, artykuły na ustępy i punkty
-  część  ogólna  i  szczegółowa;  cześć  szczegółową  interpretujemy  przez  cześć  ogólną  (postanowienia  wyjęte  przed
nawias).
-  w  ramach  konstytucji  do  części  ogólnej  zalicza  się:  I  Zasady  ustroju  państwa,  II  Prawa  i  wolności  człowieka  i
obywatela, III Źródła prawa (część ogólna konstytucji); cześć szczegółowa - dalsze rozdziały.
- preambuła - zalicza się ją do części ogólnej, ma wpływ na interpretacje norm konstytucyjnych
-  norma  prawna  -  nakaz  lub  zakaz  określonego  zachowania,  normy  konstytucyjne  tworzą  nakazy  lub  zakazy
określonego zachowania. Normy konstytucyjne nie są jednorodne, poziom abstrakcyjności uregulowania jest wyższy
niż  w  przypadku  ustaw;  Zasady  konstytucji  +  zasady  ustroju  państwa  =  podstawowe  decyzje  ustrojodawcy
określające ustrój państwa.
- w konstytucji występują normy prawne postrzegane w klasyczny sposób:
Kompetencyjne:  wywołują  podwójny  skutek  -  z  jednej  strony  dają  kompetencję  do  działania,  z  drugiej  strony
przewidują  krąg  podmiotów,  które  maja  obowiązek  zachować  zgodnie  z  ta  kompetencją;  np.  kompetencja
ustawodawcza - sejm uchwala ustawy, a wszystkie podmioty w państwie muszą dostosować się do tych ustaw),
Organizacyjne: organizacja poszczególnych władz i organów w ich ramach, trójpodział władzy: struktura parlamentu
- sejm i senat, marszałek sejmu i senatu, komisje)
Proceduralne: np. Procedura ustawodawcza,
Programowe: charakterystyczne dla konstytucji, wyznaczają cele polityki państwa i zadania państwa, mają charakter
prospektywny (kierunkowy) i mają chyba najwyższy stopień abstrakcyjności (wyższy niż zasady, znajdują się głosy, że
nie  mają  one  charakteru  normatywnego,  istnieją  wątpliwości,  czy  TK  na  podstawie  ich  może  orzekać  o
konstytucyjności, mają ustalać pewien poziom ustawodawstwa - ustawodawstwo będzie zgodne z tymi normami jeśli
będzie utrzymywać tego standardu lub będzie go podnosić; najczęściej występują wśród praw i wolności obywatela,
np. art. 75 - rożnego rodzaju preferencje, ulgi, ale nie same mieszkania.

Zasady ustroju państwa – pojecie i systematyka
Nie ma jednej definicji „zasady”. Zatem co to jest zasada?
- rodzaj norm prawnych,
-  reguła  -  dyrektywa  wyróżniająca  się  szczególna  rolą,  znaczeniem  dla  aksjologicznego  znaczenia  i  porządkowania
zbioru norm prawnych, dziedzin, gałęzi, czy całego systemu prawa
- mianem zasad określa się poszczególne normy prawne, ale zasadą będziemy również określać pewną klasę norm
prawnych,  czy  też  agregaty  norm  prawnych.  Muszą  być  one  powiązane  funkcjonalnie.  Zasadami  będą  również
wypowiedzi charakteryzujące klasy normy lub agregaty tych norm.

- twierdzi się, że nie ma potrzeby definiowania zasada prawa (czy zasady w ogóle), bo mamy bardzo podobny nośnik,
którym jest norma prawna. Jednak nie każdą zasadę możemy ująć w normę prawną.

I zasady w ujęciu dyrektywalnym (taka zasada będzie wskazywać określony sposób zachowania), zasada jest zawsze
utożsamiana z nazwą dla danego typu rozwiązań instytucjonalnych. O zasadzie możemy mówić także jako o pewnym
postulacie definicyjnym dla pewnych pojęć prawnych, czy prawniczych.

II zasady możemy ujmować w dwojaki sposób - w ujęciu opisowym i dyrektywalnym. W ujęciu opisowym zasady to
pewne  typy,  czy  wzorce  rozwiązań  instytucjonalnych  w  danym  systemie.  Zasada  opisowa  oznacza  funkcjonalnie
powiązane  ze  sobą  zespoły  norm,  wskazuje  na  ich  oczekiwaną  role  społeczną.  Zasada  opisowa  to  również  zasada
ustrojowa.  Odczytuje  się  ją  wówczas  jako  podstawę  kompetencyjną  lub  polityczną  kształtowania  danej  instytucji
prawnej. Zasady w ujęciu dyrektywalnym - reguły o statusie nadrzędnym lub o szczególnej doniosłości w stosunku do
innych norm systemu;

Ogólne zasady prawa oraz postulaty systemu prawa
- Postulaty sytemu prawa nie są normami prawnymi, są to pozaprawne wartości moralne lub polityczne aprobowane
przez  władze  sadowniczą  i  praktyków  prawa.  Mogą  one  stać  się  prawem  pod  warunkiem  wprowadzenia  ich  do
systemu prawa.
- Ogólne zasady prawa - normy systemu prawa, są one oceniane jako zasadnicze, kardynalne, szczególnie ważne dla
całego systemu lub jego części.

4 kryteria oceny zasadniczości norm:
-  umiejscowienie  w  hierarchii  systemu  prawa  (najbardziej  obiektywne  –  te  ujecie  w  konstytucji  –  ogólne  zasady
prawa)
-stosunek do innych norm (z jednych norm wynikają inne kategorie/zasady, np. zasada państwa prawnego, z którego
wynika kilkanaście innych szczegółowych zasad)
- rola w konstrukcji instytucji prawnej
- inne oceny społeczne i polityczne

Ogólne  zasady  prawa  mogą  wynika  wprost  z  tekstu  prawnego,  mogą  być  również  interpretowane  z  kilku
postanowień tekstu prawnego, bądź z całego kontekstu tekstu prawnego. Możemy mieć też do czynienia z zasadami
nienazwanymi,  które  funkcjonują  w  tekście  (ustawodawca  tworzy  system  gwarancji  danej  zasady,  natomiast  nie
nazywa  jej  wprost  w  tekście  prawnym,  np.  zasada  wyborów  wolnych  –  uzasadnienie  pozytywne  zasady).  W
przypadku  zasad  możemy  mieć  również  do  czynienia  z  uzasadnieniem  negatywnym  zasady.  Występuje  ono  gdy
ustawodawca  nie  wyklucza  danej  reguły  (wprost),  a  panuje  przekonanie  o  jej  obowiązywaniu  i  zasadniczości  (np.
zasada dyskontynuacji sejmu lub senatu - norma o randze konstytucyjnej). Możemy mówić o normach, zasadach jako
o  takich,  które  dotyczą  zachowania  określonego  podmiotu  i  możemy  mówić  o  takich  normach  zasadach,  które
dotyczą  konstrukcji  systemu  prawa.  Zasady  konstrukcyjne  systemu  prawa  przesądzają  sposób  tworzenia  systemu
prawa. Wskazują wartości jakie powinny być osiągane poprzez jego normy. Wskazują także kompetencje podmiotów
do  stanowienia  prawa.  Te  zasady  konstrukcyjne  systemu  prawa  powinny  umiejscawiane  w  konstytucji.  Celem  dla
którego jest tworzona konstytucja jest ustanowienie kompetencji organów państwa.

Normy  merytoryczne  (kompetencyjne  i  proceduralne)  -  podział  na  normy  pierwszego  i  drugiego  stopnia  (podział
zaproponowany  przez  Harta  w  ramach  funkcjonowania  systemu  anglosaskiego,  niekiedy  prawo  kontynentalne
korzysta w znacznym stopniu z tych idei ze względu na branie pod uwagę także norm pozaprawnych) – np. zasady
słuszności.

Normy  pierwszego  stopnia  wiążą  z  faktami  określone  skutki  prawne.  Tzw.  normy  merytoryczne  dot.  już
funkcjonowania instytucji prawnej.
Normy  drugiego  stopnia  -  „normy  o  normach”,  dot.  tworzenia  norm  pierwszego  stopnia,  uchylają  ich  moc
obowiązującą, określają moment nabrania mocy obowiązującej, ustalają ich rozumienie oraz zasady stosowania do
określonych przypadków
- art. 234 – konstytucja wchodzi w życie w terminie 3 miesięcy od ogłoszenia

Koncepcja niepozytywistyczna Dworkina, który odróżniał zasady i reguły. Twierdził, że jedne i drugie należą do norm
prawnych,  wskazują  bowiem  pożądane  zachowanie  adresata  w  danej  sytuacji.  Reguły  są  normami  pochodzącymi
formalnie  od  prawodawcy  i  wyznaczają  powinne  zachowania  w  sposób  dwubiegunowy,  co  oznacza,  że  można  je

spełnić albo naruszyć. Jeśli istnieje kilka reguł sprzecznych ze sobą tylko jedna z nich może być uznana obowiązującą
dla  danego  przypadku.  Natomiast  zasady  wyznaczają  jedynie  cele  do  osiągnięcia  danej  społeczności  i  mogą  być
spełnione  w  równym  stopniu.  Cele  wyznaczane  są  w  sposób  wiążący.  Z  zasady  nie  wynika  konkretna  treść
rozstrzygnięcia,  a  jedynie  racje,  którymi  powinien  kierować  się  organ  rozstrzygający.  Zasady  pełnią  funkcję
zabezpieczenia  określonych  wartości,  które  mogą  pozostawać  ze  sobą  w  sprzeczności.  Zadaniem  organu
rozstrzygającego jest ich wyważenie. Ten podział jest bardzo przydatny dla TK, ale także ustawodawcy.
-  dobro  wspólne,  a  dobro  indywidualne  -  obie  wartości  należy  zrealizować  w  jak  najwyższym  stopniu,  chociaż  nie
zawsze te wartości będą ze sobą współgrały, np. obniżenie wynagrodzeń, czy zaniechanie waloryzacji wynagrodzeń
ze względu na utrzymanie równowagi budżetowej,
-prawo własności i system podatkowy -prawo własności nie jest nieograniczone

Zasady konstytucyjne
- umiejscowione w konstytucji zasady będą miały zasadnicze znaczenie dla pozostałych
- nie wszystkie normy konstytucji można określić mianem zasad
- przede wszystkim trudno mówić o zasadach ustrojowych wtedy, gdy będziemy mieć do czynienia z procedurami
-  w  konstytucji  ujęte  są  ustroju  państwa  w  pierwszym  rozdziale,  niekoniecznie  ten  katalog  należy  traktować  jako
zamknięty - niektóre zasady będą wynikać z samej preambuły, a niektóre zasady szczegółowe z dalszych postanowień
konstytucji
- zasada dyskontynuacji - z jednej strony prawo zwyczajowe (jedyna reguła prawa zwyczajowego w Polsce, ale Kacała
mówi, że to konsekwencja zasady kadencyjności parlamentarności, a także przedstawicielskiego charakteru sejmu i
senatu.

Zasady konstytucyjne mogą być określone na cztery sposoby:

- normy prawne

- dyrektywy (bardziej abstrakcyjne)

- intuicyjnie (wykorzystując różne terminy bez definiowania tych zasad)

- określone wartości i postulaty (najmniejszy stopień normatywności)

-  pojecie  sprawiedliwość?  Wartość  czy  norma  prawa?  Celem  prawa  ma  być  sprawiedliwość  –  kwestia  zasady
demokratycznego państwa prawa.

Zasady zawarte w konstytucji
-  nie  są  zbiorem  jednolitym,  wśród  zasad  konstytucyjnych  wyróżniamy  takie,  które  są  normami  wynikającymi  z
konstytucji  bezpośrednio  i  jednoznacznie.  Możemy  mieć  także  do  czynienia  z  zasadami  pośrednio  normatywnymi
(takie, które nie formułują wprost nakazów i zakazów, lecz pozwalają na interpretowanie z ich treści dyrektyw)
-  zasady  normotwórcze  -  nie  dają  się  przełożyć  na  normy  prawne  na  podstawie  samego  tekstu  konstytucji,  lecz
funkcjonują w doktrynie i orzecznictwie konstytucyjnym jako podstawa interpretowania norm prawnych (np. zasada
demokratycznego państwa prawa - wg koncepcji konstytucyjnej jej znaczenie nie będzie normą prawną, ale będą z
niej wynikały szczegółowe formuły pojmowane jako normy prawne)
-  zasady  quasi-normatywne  -  traktuje  się  jako  dyrektywy  skierowane  do  państwa  w  celu  budowy  określonych
programów  w  drodze  ustawodawstwa  zwykłego,  z  którego  wynikają  dopiero  właściwe  normy  prawne,  np.  prawa
człowieka  drugiej  generacji,  normy  programowe  konstytucji  (wynikają  z  nich  cele  polityki  państwa  kierowane  do
organów państwa), zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych, etc.

W jaki sposób klasyfikować zasady konstytucyjne?
- normy zasady i inne zasady
- zasady w znaczeniu dyrektywalnym (normy zasady) i w ujęciu opisowym (inne zasady - zespoły norm prawnych)

- zasady nazwane i zasady nienazwane
- zasady konstytucji, które są nazwane wprost w tekście ustawy zasadniczej i zasadach konstytucyjnych (takie, które
są interpretowane z wielu przepisów ustawy zasadniczej)
Zasady nazwane - zasady, które są proklamowane wprost w tekście konstytucji
Zasady  nienazwane  -  takie,  które  są  interpretowane  z  poszczególnych  przepisów  konstytucji,  wynikają  z  kilku
postanowień  tekstu  normatywnego,  natomiast  nazwa  została  im  nadana  przez  interpretatora,  np.  zasada
niepodległości (suwerenności) RP. Art. 26, 126. Sposoby interpretowania zasad nienazwanych, to możemy mówić o
wnioskowaniu  indukcyjnym  od  konkretnego  postanowienia  do  zasady  o  wyższym  wniosku  abstrakcyjności  i
wnioskowanie  dedukcyjne  –  od  wysoce  abstrakcyjnej  idei  prawej  do  bardziej  skonkretyzowanej  zasady.  Dlaczego

pojawiają  się  zasady  nienazwane  –  niekiedy  ustawodawca  zawiera  tylko  szczątkowe  elementy  zasad,  które  są
niezbędne ze względu na to by nie przekraczać rozsądnej objętości
-  zasady  niepisane  –  generalnie  nie  występują  w  kontynentalnym  systemie  prawa,  nie  występują  w  tekście,  mają
rodowód naturalnoprawny,

Sposób legitymowania zasad – ustalania ich przynależności do prawa pozytywnego
- w tym celu stosuje się 3 rodzaje dyrektyw: dyrektywy walidacyjne, interpretacyjne oraz inferencyjne
- dyrektywy walidacyjne:  musimy ustalić jakie przepisy będą przepisami obowiązującymi w danej koncepcji źródeł
prawa (ustalamy czy zostały one wydane przez kompetentny do stanowienia prawa organ, czy zostały ustalone we
właściwej procedurze, czy zostały ogłoszone i weszły w życie, ustalamy czy nie zostały derogowane)
- dyrektywy interpretacyjne (wykładnicze): co do zasady wynikają pośrednio z tekstu prawnego
-  reguły  inferencyjne  -  powołujemy  się  na  ocenę  racjonalnego  prawodawcy  zgodnie  z  którymi  por  zadane  jest
zachowanie adresatów zgodne z wysłowioną w przepisach dyrektywą

- wśród zasad konstytucyjnych wyróżniamy zasady ogólne i szczegółowe
- zasady ogólne wskazują minimalna zawartość systemu prawnego pod względem konstrukcyjnym i etycznym
-  zasady  szczegółowe  maksymalizują  zakres  regulacji  poprzez  ich  konkretyzację  przez  ustrojdawcę,  a  następnie
ustawodawcę

- zasada sprawiedliwości społeczne - zasada ogólna i minimalna
- sprawiedliwość daninowa - niektórzy wyinterpretowują ją z art. 84 i 217 - szczegółowa

-  Zasady  konstytucyjne  są  określane  bardzo  różnie  w  literaturze  (zasady  ustrojowe,  określające  ustrój  państwa;
ogólne  i  szczegółowe,  inaczej  zasady  naczelne,  podstawowe,  polityczne;  są  one  jako  podstawowymi  decyzjami
autorytetu  ustrojodawczego,  dotyczącego  ustroju  państwa!!!  –  prof.  Galster),  kardynalne  rozstrzygnięcia  twórców
konstytucji,  określające  formę  państwa,  system  ochrony  konstytucji,  wolności  i  prawa  jednostki,  charakteryzują
system prawa oraz identyfikują ustrój danego państwa (prof. Witkowski)
-  posiadają  charakter  normatywny,  przerwanie  tworzą  normy  prawne,  bądź  są  jakimiś  elementami  do  wykładania
innych  szczegółowych  postanowień  konstytucji  (nie  możemy  ich  traktować  jakoś  jakiś  wartości  ideowych,  tylko  o
znaczeniu politycznym). Niekiedy jest trudno wyczytać z konkretnego przepisu (zapisu słownego) normę prawną.

Zasady  konstytucyjne  tworzą  swój  system  -  zbiór  reguł  (oceniamy  tylko  elementy,  natomiast  systemu  obok
elementów istotne są powiązania miedzy elementami), nie hierarchizujemy ich (jedna zasada nie deroguje drugiej)

W  doktrynie  mamy  do  czynienia  jeszcze  z  innymi  kategoriami:  idee  ogólne  -  są  opisywane  jako  odnoszące  się  do
wszystkich  instytucji  systemu  politycznego  pojęcia  ogólnie  znane,  niewymagające  wyjaśnienia,  charakteryzują  i
oceniają  ustrój  konstytucyjny.  Powinny  być  oceniane  jako  swoiste  normy  programowe  konstytucji,  nie  zaś  jako
zasady. Wskazuje się następujące idee ogólne:
- demokracja, państwo prawne, sprawiedliwość społeczna, podział władzy, konstytucjonalizm.

Charakteryzują cel ustawodawstwa w następujących dziedzinach:
-  system  polityczny  (demokracja),  system  prawa  (państwo  prawne),  system  społeczny  (sprawiedliwość  społeczna),
system rządów (podział władzy), system wolności jednostki (konstytucjonalizm – konieczność zawarcia o naczelnym
statucie praw i wolności człowieka i obywatela).

W  orzecznictwie  TK  i  doktrynie  wyróżnia  się  także  wartości  konstytucyjne.  Występują  one  obok  norm  i  zasad
konstytucji, są elementem o charakterze aksjologicznym, a nie normatywnym. Jest pewne sprzężenie norm i zasad z
wartościami konstytucyjnymi, np. demokracja - idea ogólna, norma prawa, ale i wartość konstytucyjna.

- acquis constitutionnel - traktowane jest jako dodatkowy element oceny konstytucyjności prawa funkcjonujący obok
norm i zasad konstytucji, należy go kojarzyć z ustabilizowanymi w praktyce regułami i sposobami postępowania, a
także z tzw. standardami

Pojęcie i znaczenie dobra wspólnego
- zasada nazwana, art. 1 Konstytucji, ale to nie jest cała kategoria dobra wspólnego.
- kategoria dobra wspólnego funkcjonowała również w art. 1 Konstytucji kwietniowej.  Państwo polskie jest dobrem
wspólnym wszystkich obywateli – podobnie, ale nie tak samo, bo wtedy państwo traktowano jako oddzielny twór,
obecnie jest ono bardziej utożsamiane ze społeczeństwem obywatelskim.
-  definiowanie  dobra  wspólnego  nie  jest  rzeczą  łatwą  i  to  w  kontekście  polityczno-filozoficznym,  godzenia  praw
indywidualnych  i  pewnej  kategorii  zbiorowej.  Dobro  wspólne  nie  może  być  postrzegane  jako  suma  dóbr
indywidualnych,  nie  może  być  z  drugiej  strony  interpretowane  jako  zbiorowa  potrzeba.  Jest  natomiast  wynikiem
skoordynowanych działań większości lub wszystkich członków zbiorowości jednoczących się we wspólnym wysiłku w
celu urzeczywistnienia pomyślności ogółu. Dobro wspólne niewątpliwe wyznacza granice aktywności indywidualnej.
W doktrynie wyróżnia się trzy podstawowe
-  doktryna  korpoatywistyczna,  dobro  wspólne  polega  na  czynnym  zespoleniu  obywatela  z  państwem  w  pracy  dla
tego państwa. Państwo jest naturalnym i koniecznym związkiem obywatelskim opartym na solidarności i wzajemnej
zależności.  Zgodnie  z  ta  doktryną  wszyscy  obywatele  odpowiadają  za  państwo.  Maja  wobec  niego  obowiązki.
Państwo  nie  pełni  roli  służebnej  w  stosunku  do  obywateli  posiada  prymat  nad  dobrem  jednostki.  To  postrzegani
dobra wspólnego może być podobne do dobra wspólnego z konstytucji kwietniowej
-  doktryna  społeczna  nauka  kościoła  katolickiego  –  dobro  wspólne  jest  suma  warunków  życia  społecznego,  jakie
zrzeszeniom, bądź poszczególnym członkom społeczeństwa pozwalają osiągnąć łatwiej i pełniej własną doskonałość.
W skład dobra wspólnego wchodzą trzy zasadnicze elementy:
- poszanowanie osoby jako takiej, poszanowanie jednostki
- dobrobyt traktowany jako rozwój duchowy i materialny w społeczności
- pokój, ale rozumiany jako trwałość i bezpieczeństwo sprawiedliwego porządku
Dobro wspólne traktowane jest jako społeczeństwo obywatelskie. Jest ono zawsze nakierowane na rozwój jednostki
-  orzecznictwo  polskiego  TK  -  cały  czas  ewoluuje.  Pierwotnie  TK  równoważnie  traktuje  dobro  wspólne  i  interes
publiczny  (ogółu).  Najczęściej  dobro  wspólne  w  orzecznictwie  TK  traktowane  jest  jako  kategoria  uzasadniająca
ograniczenie  praw  jednostki  w  związku  z  ochroną  równowagi  budżetowej  i  stanu  finansów  publicznych  (jest
elementem  składowym  dobra  wspólnego,  np.  k2/04,  k47/01).  Jest  także  traktowana  jako  kategoria  uzasadniająca
[przeciwdziałanie uchylaniu się od ponoszenia ciężarów publicznych przez obywateli (sk23/01). Dla TK dobro wspólne
jest uzasadnieniem konieczności poświęcenia pewnych interesów własnych dla dobra wspólnego (k17/01), k28/01 –
TK stwierdza, ze dobro wspólne nie może być za przesłankę sanująca wady procesu legislacyjnego – w imię dobra
wspólnego nie można naruszać procedury ustawodawczej). W innych wyrokach, których jest dość dużo - zamrożenie
rent i emerytur, waloryzacji płac – jednostka musi się poświęcać, szczególnie finansowa.

-  TK;  nakazuje  dobro  wspólne  traktować  jako  kategorie  ograniczająca  nie  tylko  jednostki,  ale  także  jednostki
publiczne(nie może dotyczyć tylko jednostek, ale wszystkich).

-  16  marca  2010  –  k24/08  –  TK  pojecie  dobra  wspólnego  ma  charakter  wielowymiarowy,  i  może  być  rozumiane
miedzy innymi w znaczeniu historyczno-egzustencjalnym, molarnym, celowościowym. RP to inaczej rzecz wspólna, a
wiec wspólnota obywateli. Ustrojdawca w tym wyrażeniu podkreślił uczestnictwo wspólnoty nie tylko w korzystaniu
z  dobra,  którym  jest  RP,  lecz  także  w  jego  ustawicznym  współtworzeniu  oraz  we  współodpowiedzialności  za  nie.
Przyjmuje  się,  ze  dobrem  wspólnym  jest  państwo  rozumiane  jako  demokratycznie  zorganizowana  wspólnota
upodmiotowionych obywateli i nie można go utożsamiać z dobrem państwa w rozumieniu aparatu władzy, czy też
aktualnej politycznej większości, która zdominowała instytucje władzy publicznej.

Państwo to ja = państwo to my

Z kategorią dobra wspólnego musimy tez kojarzyć dobro wspólne powiązane z zasada sil zbrojnych RP – nie mogą
reprezentować interesu partykularnego. K3/01

Dobro wspólne zobowiązuje nie tylko obywateli, ale tez władze publiczne (wszystkie władze i organy państwa) – to
przesłanie  kierowane  do  władz,  aby  nie  różnicowały  społeczeństwa  (zakaz  wypowiedzi  o  wyraźnym,  skrajnym
aksjologicznym  rozróżnieniem  –  RP  jest  nasza,  a  nie  grupy  polaków  –  godzenie  sprzecznych  interesów,  a  nie
różnicowanie grup obywateli)

Z kategorią dobra wspólnego powinniśmy również kojarzyć symbole kraju – art. 28 – godło barwy, hymn – w tym
kontekście symbole RP powinny być postrzegane jako dobra nas wszystkich.
***

Zasada suwerenności narodu

Art. 4. 1. Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu.
- władza należy do narodu (jeśli władza pochodziłaby od narodu, to naród wyzbywa się władzy na rzecz
przedstawicieli)
- władza zwierzchnia - zasada nazwana
- art. 104. 1. Posłowie są przedstawicielami Narodu. Nie wiążą ich instrukcje wyborców.
- władza państwowa = władza narodu, potem dzielona funkcjonalnie (prawodawcza, wykonawcza i sądownicza)

- sady wydaja wyroki w imieniu RP. Czy mają legitymizację od narodu?

- spór w doktrynie – władza sądownicza oddzielona od narodu czy pochodzi od narodu?
- naród – podmiot zdolny do wyrażania swojej woli i sprawowania władzy
- czy naród można traktować jako organ państwa? – mieszaczy gminy działający w formie referendum są traktowani
jako organ gminy (pojawia się to w wielu opracowania)
- substancja narodu – kto jest tym narodem?
- obywatele (preambuła), nie musza mieszkać na terytorium RP.
- art. 6 ust. 2
-  art.  34  –  prawo  krwi  –  urodzenie  z  rodziców  będących  obywatelami  polskimi,  uznanie  za  obywatela  polskiego,
repatriację.  Prawo  ziemi  posiłkowo  będzie  stosowane  jeśli  dziecko  zostanie  znalezione  w  Polsce  albo  rodzice  nie
będą mieć obywatelstwa żadnego kraju
- prezydent nadaje obywatelstwo polskie

Czy wszyscy obywatel będą wchodzili w zakres narodu?
- cenzus wieku – uzyskanie czynnego prawa wyborczego (naród utożsamiany w elektoratem)
Formuły niestanowcze wyrażania woli
- udział w organizacjach, stowarzyszeniach, zgromadzenia, petycje, wnioski – udział suwerena

Demokracja  –  definiowana  w  różny  sposób,  najogólniej  –  forma  państwa  opierającą  się  na  zasadzie  równości  i
wolności członków zbiorowego podmiotu suwerenności, którym maja oni prawnie zagwarantowany bezpośredni lub
pośredni  wpływ  na  podejmowanie  decyzji  państwowych  legitymują  i  kontrolują  dzielność  najwyższych  organów
państwowych. Wyróżnia się kilka konstytucyjnych elementów demokracji
- zwierzchnictwo narodu
- równość wobec prawa
- podejmowanie decyzji większością głosów, ale z poszanowaniem praw mniejszości
- udział obywateli w podejmowaniu decyzji prawotwórczych, a także innych należących do władzy wykonawczej lub
sadowniczej (np. obywatelska inicjatywa ustawodawcza; referendum, lobbing; ławnicy, jawność postępowania)
-  związanie  wszystkich  organów  władzy  wolą  narodu  i  prawem  stanowionym  z  jego  bezpośrednim  lub  pośrednim
udziałem –art. 7, przede wszystkim ustawa
-  podleganie  przez  wszystkie  organy  państwowe  kontroli  ze  strony  narodu  (wybory,  jawność  procedury
parlamentarnej; wybory, referendum dot. Odwołania organów z wyborów powszechnych; tylko jawność procedury)

Formy sprawowania władzy
- demokracja pośrednia (generalna forma), w Polsce jedynymi przedstawicielami narodu SA posłowie i senatorowie,
Prezydent  jest  przedstawicielem  RP  (ale  skoro  RP  to  dobro  narodu  to  prezydent  także  jest  przedstawicielskim
organem narodu, podobnie jak organy samorządu teryt.)
-  demokracja  bezpośrednia  nie  zawsze  musi  funkcjonować  (np.  w  Niemczech  nie  występuje,  ze  względu  na
doświadczenia historyczne)

- dwie formy demokracji bezpośredniej – referendum, inicjatywa obywatelska, p

- przyznaje się przewagę ilością co do zasady demokracji przedstawicielskiej. Od strony jakościowej - decyzja narodu
wyrażona w formie bezpośredniej posiada przewagę nad zdaniem przedstawicieli narodu. O tej decyzji będzie
przesadzała konstrukcja instytucji demokracji bezpośredniej 9czy mają walor wiążący?)

Referendum
– kwestie szczególnie istotne dla państwa,
- kwestie traktatowe (art. 90 – klauzula europejska)
-referendum konstytucyjne (gdy zatwierdzamy konstytucje)

Referendum ogólnokrajowe
-  art.  125-  sejm  i  prezydent,  prawo  inicjatywy  referendalnej  –  500  tys.  mogą  złożyć  wniosek  do  sejmu  o
przeprowadzenie  referendum,  nie  może  dotyczyć  wydatków  i  dochodów,  obronności  państwa  i  amnestii  (nie  ma
gwarancji, ze referendum będzie)
-  wynik  wiążący  referendum,  wynik  referendum  nie  zastępuje  ustawy  (właściwe  organy  przez  wydanie  aktów
normatywnych lub podjęcia innych decyzji w terminie 60 dni po uznaniu przez SN, że referendum jest wiążące, maja
podjąć działanie – możliwe, ale wątpliwe – ten termin jest przewidziany na wykonanie inicjatywy ustawodawczej –
powinien trafić projekt ustawy. Kim jest właściwy organ – ten, który ma inicjatywę ustawodawczą? Posłowie 15 lub
komisja sejmowa – jak wyegzekwować tą odpowiedzialność? Ten mechanizm niekoniecznie musi być skuteczny.

-  Inaczej  będzie  w  przypadku  referendum  będzie  inaczej  –  jedyny  przypadek,  gdy  wynik  referendum  zastępuje
ustawę (będzie zastępowała ustawę wyrażająca zgodę na ratyfikację umowy międzynarodowej). Nie jest wskazany
termin do ratyfikacji umowy międzynarodowej.
- podobnie jest w przypadku referendum konstytucyjnym – stanowcza forma wyrażania woli przez naród – art. 125
ust. 3.
- frekwencja nie gra roli

- wszystkie te referenda maja charakter fakultatywny

Referendum na szczeblu lokalnym
- referendum dot. odwołania ograno pochodzących z wyboru
- przejrzeć podręcznik z prawa konstytucyjnego

Obywatelska inicjatywa ustawodawcza
- dotyczy tylko ustawy (Ew. można wyróżnić obywatelską inicjatywę konstytucyjnym – kiedyś tak było…)
- trzeba z gotowym projektem wystąpić do sejmu.
-  znaczenie  gwarancyjne  w  stosunku  do  funkcji  ustawodawczej  jeśli  sejm  nie  będzie  chciał  uchwalić  jakiejś  ustawy
9ale  z  drugiej  strony  ma  to  charakter  antyobywatelski,  bo  wniesiona  ustawa  zostanie  rozpatrzona  w  trybie
sejmowym  –  sejm  może  ją  odrzucić  już  w  pierwszym  czytaniu)  albo  zrobić  poprawki,  zasada  dyskontynuacji  prac
sejmu – nie obowiązuje w tym przypadku, ale tylko w stosunku do kolejnej kadencji)
- brak gwarancji, ze projekt zostanie uchwalony w formie ustawy

Skuteczniejsza forma SA protesty – można wymusić określone zmiany legislacyjne.

TUE – przewiduje inicjatywę obywatelską art. 11 – obywatele UE w liczbie co najmniej miliona, mający obywatelstwo
znacznej ilości państw członkowskich – wniosek do Komisji

Demokracja przedstawicielska:
-  istota  jej  jest  podejmowanie  decyzji  w  imieniu  suwerena  przez  specjalnie  w  tym  celu  wyłoniony  organ
przedstawicielski. W tym celu przeprowadza się wybory (procedura wybierania przedstawicieli) Rzeczywiste intenie
demokracji zależy dodatkowo od następujących wymagań:
-  istnienie  demokratycznej  procedury  wyborczej,  opartej  o  zasady  powszechności,  bezpośredniości,  równości  i
tajności
-  istnienie  stałej  kadencji  zapewniającej  rotacje  organie  przedstawicielskim.  Ta  rotacja  służy  też  urealnieniu  woli
narodu
- pluralizm polityczny zapewniający konkurencje w wyborach parlamentarnych,
- silna pozycja parlamentu działającego w warunkach podziału władzy

Stosunek  przedstawicielski  –  stosunek  prawny  regulowany  normami  prawa  konstytucyjnego,  jego  treścią  jest
pełnomocnictwo do zastępowania w organie przedstawicielskim, charakter tego pełnomocnictwa uzależniony jest od
konstrukcji mandatu przedstawicielskiego
- mandat wolny (przedstawiciel narodu, Anie swoich wyborców, nie może być związany instrukcjami wyborczymi) lub
imprewtywny (związany instrukcjami) – oba są czasowe i z czasem wygasają

Fikcja reprezentacji – uznajemy ze działania przedstawiciela są działaniami suwerena (narodu); wola reprezentantów
wyrażona w organie przedstawicielskim zostaje uznana jako wolę narodu.
Prezydent nie jest przedstawicielem narodu

***
Reprezentacja polityczna – cd.

-  w  ramach  demokracji  wybieramy  przedstawicieli  i  nawiązuje  się  stosunek  przedstawicielski.  Stosunek
konstytucyjnoprawny – jeden podmiot nadrzędny i drugi podmiot podporządkowany tej kompetencji,

Partie polityczne
-  element  społeczeństwa  obywatelskiego  wyrażające  wolę  polityczną  narodu  (podobnie  jak  związki  zawodowe),
uznawane  są  za  organizacje  transmitujące  wolę  narodu  do  organu  władzy  publicznej.  Zasada  reprezentacji
politycznej  łączy  się  również  z  wytwarzaniem  woli  politycznej  narodu  celem  jest  zapewnienie  zdolności  działania
narodu w ramach parlamentu.

- wybory są sposobem nawiązania stosunku przedstawicielskiego

Instytucja czynnego prawa wyborczego – art. 62 konstytucji
Art.  62.  1.  Obywatel  polski  ma  prawo  udziału  w  referendum  oraz  prawo  wybierania  Prezydenta  Rzeczypospolitej,
posłów,  senatorów  i  przedstawicieli  do  organów  samorządu  terytorialnego,  jeżeli  najpóźniej  w  dniu  głosowania
kończy 18 lat.

2.  Prawo  udziału  w  referendum  oraz  prawo  wybierania  nie  przysługuje  osobom,  które  prawomocnym  orzeczeniem
sądowym są ubezwłasnowolnione lub pozbawione praw publicznych albo wyborczych.

- na poziomie gminy rozszerzenie tego prawa  na mieszkańca UE stale zamieszkującego na ternie RP w związku z art.
16 konstytucji.
- podobnie jest z wyborami do Parlamentu Europejskiego – to wynika już bardziej z traktatów. Nie jest to regulacja
niezgodna z konstytucją, tylko działa obok konstytucji, ponieważ PE nie jest organem polskim.

Art. 99. 1. Wybrany do Sejmu może być obywatel polski mający prawo wybierania, który najpóźniej w dniu wyborów
kończy 21 lat.

2. Wybrany do Senatu może być obywatel polski mający prawo wybierania, który najpóźniej w dniu wyborów kończy
30 lat.

3.  Wybraną  do  Sejmu  lub  do  Senatu  nie  może  być  osoba  skazana  prawomocnym  wyrokiem  na  karę  pozbawienia
wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego.

Przymiotniki wyborcze
Art. 96. 2. Wybory do Sejmu są powszechne, równe, bezpośrednie i proporcjonalne oraz odbywają się w głosowaniu
tajnym.

Art. 97. 2. Wybory do Senatu są powszechne, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym.

-  wolne  wybory?  W  praktyce  są  –  nie  ma  ograniczeń  co  do  kandydowania  (ta  zasada  tyczy  się  zarówno  prawa
czynnego, jak i biernego)

Funkcje wyborów:
- kreacyjna – polega na wyłanianiu i kształtowaniu składu personalnego organu przedstawicielskiego na czas kadencji
- funkcja wyrażania woli wyborców – realizuje się poprzez poparcie programu politycznego kandydata. Wyborcy w
ten sposób aktualizują własne poglądy i interesy.
- legitymująca – wybory legitymują, czyli udzielają poparcia dla całego systemu politycznego 9system jest popierany
przez naród, ale także ekipę rządząca mającą poparcie większości, wyłoniona w wyborach)
- kontrolna – wybory umożliwiają cykliczną kontrolę zgodności woli suwerena z działaniem reprezentantów.
- integracyjna – wyborcy jednoczą się wokół pewnych wartości społecznych, celów politycznych i programów

Etetyzacja  partii  politycznych  –  upaństwowienie  partii  politycznych  za  pośrednictwem  publicznego  finansowania
państwa. Przez to maja w dupie kontakt z elektoratem.

Zasady prawa wyborczego
-  powszechności  –  zakaz  wyłączania  od  czynnego  udział  w  wyborach  poszczególnych  obywateli  lub  ich  grup,
wyborców  gwarantuje  się  także  udział  w  procesie  wysuwania  kandydatów.  Zasada  oznacza  zanik  cenzusów
wyborczych  (dyskryminujące  wyłączenie  prawa  wyborczego,  obecnie  dopuszczalne  są  3  cenzusy  –  wieku,
obywatelstwa, domicylu:  np. Stan Tymiński)
- równości – 2 aspekty – formalny – każdy wyborca dysponuje taka samą liczba głosów; materialny – równa siła głosu
każdego  wyborcy;  jeden  mandat  powinien  przypadać  na  taką  sama  liczbę  wyborów,  istotną  rzeczą  są  okręgi
wyborcze  o  określonej  wyborców.  Modyfikowana  jest  przez  tzw.  klauzule  zaporowe,  które  uzależniają  przyznanie
mandatów od uzyskania wyznaczonej przez prawo liczby głosów (ilościowo lub procentowo)
- bezpośredniości – głosujemy bezpośrednio na kandydata, a nie na elektora, glosowanie osobiste (odrębna zasada?)

Głosowanie za pomocą poczty – karty wyborcze są wcześniej wysyłane i sami głosujemy wysyłając głos

Pełnomocnik wyborczy – nie ma jak go sprawdzić

Pomoc osobie niepełnosprawnej – wyborca niepełnosprawny przekazuje informacje jak mamy głosować, a faktyczny
akt głosowania zostanie dokonywany przez pełnomocnika.

Proporcjonalność
Przeliczanie głosów na mandaty – wyróżniamy 3 systemy przeliczania głosów na mandaty

System większościowy – zarówno w okręgach jedno, jaki i wielomandatowych. Możemy glosować na listy wyborcze
na  podstawie  tego  systemu.  Występuje  gdy  dokonujemy  wyboru  organu  monokratycznego.  Mandat  uzyskuje  ten
kandydat  w  okręgu  jednomandatowym,  lat  lista  w  okręgu  wielomandatowym,  która  uzyskała  największa  liczbę
głosów. Występuje dwie odmiany systemu większościowego.

Pierwsza odmiana to odmiana większości bezwzględnej – kandydat lub lista musza uzyskać więcej niż polowe głosów,
w przeciwnym razie dochodzi do 2 tury, do której mogą wejść dwaj kandydaci. Do drugiej tury mogą wejść wszyscy
kandydaci lub wszyscy bez najsłabszego kandydata i będzie decydować większość  zwykła.

Większość względna - kandydat lub lista musza otrzymać więcej głosów niż konkurenci. Nie ma drugiej tury.

Systemy  proporcjonalne  –  zawsze  wymagają  okręgów  wielomandatowych  i  stosowane  są  wyborach  do  organów
kolegialnych.  Zapewniają  podział  mandatów  pomiędzy  poszczególne  ugrupowania,  czy  komitety  wyborcze
proporcjonalnie do liczy głosów oddanych na nie w wyborach.

Metody przeliczania głosów na mandaty.
-  występuje  kilka(naście)  metod.  Te  które  są  najczęściej  stosowane  to  metoda  h’donta  i  san  lak  (klasyczna  i
zmodyfikowana),

Metoda h’donta – najpierw listę dzielimy przez 1, potem przez kolejne liczby dzielimy liczbę głosów
- faworyzuje największe partie

Klasyczna metoda „san lak” – inne dzielnik – dzielimy przez liczby nieparzyste – 3,5,7,9,11
- faworyzuje małe partie

Zmodyfikowana metoda „san lak”
- pierwszym dzielnikiem jest 1,4, a potem normlanie
- faworyzuje srednie ugrupowania

Metoda „kare-mejera”

X1 * y/x

X1- ilość głosów na dana listę
Y –liczba mandatów
X ilość wszystkich głosów
Tury podziałów mandatów
- najpierw wg liczby, która znajduje się przed przecinkiem

- potem pozostałe mandaty do tych ugrupowań, które mają  więcej po przecinku

Ocena systemów proporcjonalnych i większościowych:
- systemy większościowe – takie systemy umożliwiają łatwo większości parlamentarnej zdolnej do stworzenia rządu i
zapewniają stabilność rządu.
-  ułatwiają  zmianę  rządu,  gdyż  niewielkie  zmiany  w  poparciu  społecznym  dla  określonej  partii  mogą  przynieść
niewspółmierny efekt decydujący o jej pozycji.
- stosuje się proste procedury wyborcze, a co za tym idzie prostsze procedury są tańsze
- systemy większościowe stymulują bliższe związki przedstawicieli z wyborcami, gdyż można zostać WYBRANYM tylko
w okręgu wyborczym, a jednomandatowe okręgi są małe.
- deputowani są mniej zależni od kierownictwa partii.
- podobne argumenty pojawiają się przy finansowaniu partii politycznych (zbliża to ich do  wyborców)
- wyraźna jest odpowiedzialność partii rzadziej. W koalicjach ta odpowiedzialność rozmywa się.

Systemy proporcjonalne:
- zapewniają reprezentację w organach przedstawicielskich różnych poglądów, przez co skład organów odzwierciedla
rzeczywiste preferencje polityczne społeczeństwa.
- Rząd koalicyjny charakterystyczny dla systemów proporcjonalnych uwzględnia interesy różnych grup społecznych
- reguła jest odpowiedzialność poszczególnych ministrów.
- systemy proporcjonalne zapewniają równość siły głosu, przez co zmniejszają liczbę tzw. głosów straconych.
-  listy  wyborcze  umożliwiają  otrzymanie  mandatu  osobom  merytorycznie  dobrze  przygotowanym,  które  nie  mogą
zabiegać o poparcie w okręgach wyborczych
-  małe  i  nowe  partie  łatwiej  mogą  uzyskać  mandaty  w  parlamencie  i  tym  samym  zapewnić  reprezentację  swjemu
elektoratowi
-  partie  koalicyjne  reprezentując  interesy  różnych  grup  społecznych  i  zawierać  kompromisy,  lepiej  reprezentują
interesy całego społeczeństwa.

***
PARTIE POLITYCZNE
Art. 11 Konstytucji
- wewnątrz partie nie musza być demokratyczne
-  czym  są  statuty  wewnętrzne?  Prawo  wewnętrznie  obowiązujące  czy  zbiór  postulatów  politycznych?  (Kacała  –  to
drugie)

Finansowanie partii i możliwość prowadzenia przez nie działalności gospodarczej
- art. 13 Konstytucji

Partia  polityczna  -    zorganizowane  struktury  jednoczące  obywateli  dla  formułowania  wyrażania  i  realizacji  celów
politycznych. Dążą one do zdobycia władzy politycznej w państwie, głównie przez zdobycie większości w panstowych
i  samorządowych  organach  przedstawicielskich.  Traktowane  sa  podstaowa  forma  zrzeszeń  przez  które  zostaje
wyrazona wola polityczna społeczeństwa, a także realizuje się w sposób podsredni wpływ społeczeństwa na kierunek
i sposób  sprawowania władzy publicznej. Niekiedy traktowane sa jako element społeczeństwa obywatelskiego, ale
zostaly  wyrozone  w  odbęnym  przeiwise,  wiec  bardziej  należy  kojarzyc  je  z  pluralizem  politycznym.  Partie  sa
zrzeszeniami funkcjonojacymi w spoleczeństwie.

- Art. 11 konstytucji
- istotna jest nazwa indywidualna partii (ma to znaczeni e na poziomie rejestracji, nie mogą być mylące)
-  musza  mieć  strukturę  organizacyjną  opartą  na  dobrowolnym  czlonkowstwie  i  program  działania  (struktura  partii
politycznej może mieć charakter wodzowski – nie musi mieć charakteru demokratycznego)

-  partie  polityczne  posiadaja  uprzywilejowana  pozycję  w  stwierze  zycia  politycznego.  O  poziomie  wyboru  wieksze
szanse  mają  partie  polityczne  niż  indywidualni  kandydaci.  Inaczej  jest  nieco  w  wyborach  lokalnych,  ale  i  tak
odgrywają  bardzo  duża  role  w  funkcjonowaniu  organów  przedstawicelkisch.  Preferencje  w  dostępie  do  srodków
maszowego przekazu.

Funkcje partii politycznych:
- artykulacyjna – partie polityczne kształtują i wyrażają opinie poszczególnych grup społecznych

- wyborcza – biorą one udział w procesie wyborczym do organu przedstawicielskiego
-  wyłaniania  elit  politycznych  –  związana  jest  wtówniez  z  desygnowaniem  kandydatów  na  piastunów  różnych
urzędów publicznych
- integracyjna – podejmuja dzialania na rzecz integracji grup społecznych stanowiących zalepcze danej partii.

Apolityczność niektórych sfer zycia państwowego – niektóre stanowiska panstowe wymagaja braku przynależności
do partii politycznej. Wystepuje najczęściej w władzy sadowniczej, KRRiT (art. 214 ust 2 Konstytucji), prezes NIK, NBP,
RPO, RPD,

Podział na partie rządzące i opozycyjne
Rządzące  –  te,  które  sprawują  rządu  (wchodzą  w  skład  rządu  i  większości  parlamentarnej),  zwykle  koalicje,
uczestniczą bezpośrednio w sprawowaniu władzy
Opozycyjne – bardzo ważny składnik demokracji, ważniejszy nawet niż wielopartyjność

SYSTEMY PARTYJNE
- w państwach deokratycznych (3 podstawoe systemy)
-  partii  dominującej  (bardzie  ma  znaczenie  historyczne,  wyroznia  się  ,  aby  zaznaczyc  róznice  z  panstami
niedemokratycznymi ) – istniej wiecej niż jedna partia w panstwie, ale tylko jedna z nich  w dłuższym okresie uzyskuje
przewage  i  zdolna  jest  do  sprawowania  władzy  i  do  samodzielnego  tworzenia  rzadu  większościowego,  poozstale
partie posiadają nieliczną reprezentację w parlamencie lub jej w ogole nie posiadają.
- Szwecja – socjaldemokraci w latach 60 i 70 XX wieku
-  system  dwupartyjny  –  istnieje  wiecej  partii  partii  w  państwie,  ale  tylko  jedna  z  dwóch  głonych  partii    wygrywa
wybory  i  zdolna  jest  do  samodzielnego  tworzenia  rzadu  większościowego.  Druga  z  głownych  partii  posiada
stosunkowo duza reprezentacje w parlamencie, a pozostale niliczna lub przybierają status pozaparlamentarny
- np. Wielka Brytania
- System wielopartyjny – w panstwie istnieje więcej partii politycznych i więcej niż dwie maja szanse wygrać wybory i
samodzielnie tworzyć rzad większościowy. Brak jest jednej partii, która w dłuższym okresie uzyskuje stałą przewage
w  wyborach  do  sprawowania  rzadów  przeważnie  niezbędne  jest  tworzenia  koalicji  i  te  koalicje  mogą  przybierać
ustabilizowany lub nieustabilizowany.

- ustabilizowane – np. Niemcy

- nieustabilizowane – np. Polska, Włochy

- w państwach niedemokratycznych

- system monopartyjny – zaklada istnienie tylko jednej partii politycznej, która oczywiście sprawuje władzę

- system partii hegemonicznej, w którym zaklada się istnienie wiecej niż jednej partii, ale tylko jedna z tych

partii  ma  decyduj,acy  wpływ  na  władze  państwowa.  Inne  partię  sa  z  nią  w  stalej  koalicji  i  nie  maja  szans  na
samodzielne sprawowanie władzę. Prawnie zakazane jest istnienie partii opozycyjnych – PRL.

ZASADA PLURAZLIZMU POLITYCZNEGO
- art. 11 Konstytucji – wolność tworzenia i działania partii politycznych. Problem z finansowaniem partii politycznych
(odnosi się tylko do sfery politycznej i nie jest to równoznaczne z innymi dzielności)
-  chodziło  o  to  czy  partia  polityczna  może  prowadzić  dzielność  gospodarczą  i  czy  ustawodawca  może    ograniczyć
ustawowo to prawo
- Wyrok TK z 14 grudnia 2004 K-25/03 – jeśli chodzi o sferę wolności to zawsze będzie odnosić się do osoby fizycznej i
prawne,  ale  najczęściej  taka  osoba  prawna,  w  której  państwo  nie  posiada  udziału.  W  takim  układzie  TK  bardzo
restrykcyjnie podchodzi do takich podmiotów (z udziałem skarbu państwa) i odmawia im wystapienia ze skarga do
TK.
- Poza tym  TK stwierdził, ze są bardzo istotnym elementem demokracji – element państwowotwórczy demokracji
-  TK  wprost  stwierdził,  ze  konstytucyjna  gwarancja  swobody  dzialnosci  gospodarczej  nie  jest  adresowana  do
podmiotów publicznych, bo mogą odziałwywac ten system

Konstytucja nie przesądza o systemie finansowania partii politycznych (wskazuje tylko, ze jest jawne)
-  dwa  modele  finansowania  partii  politycznych.  W  jednym  i  drugim  jest  wielość  źródeł  finansowania  partii
politycznych. Przewaga systemu budżetowego decyzuje o tym, ze klasyfikujemy dany system jako instytucjonalny.
-  liberalny  -  Skaldki,  własny  majątek  –  samofinansowanie  partii  polirtcznych,  darowizny,  -  współcześnie  są
niewystarczające,  przeważnie  mamy  do  czynienia  z  konieczności  wpłacania  skałdek  (aby  liczyć  na  mroziwie  wielki
elektorat). Duże znaczenie finansowania z działności gospodarczej, finansowanie niepubliczne – z darowizm, bądź to

członków  partii  bądź  osób  spoza  partii.  Wchodzą  w  grę  inne  źródła  –  spadki,  zbiorki.  W  systemie  liberalnym    w
minimalnym  zakresie    dopuszcza  się  finansowanie  publiczne  w  postaci  dotacji,  bądź  subwencji.  Założeniem  jest
janwośc  finansowania  –  stanowi  ona  podstawę  do  osądu  politycznego  partii.  W  przypadku  darczyńców  uznawana
jest jako element zapobiegajacy dzialniom nieetycznym lub nielegalnym.

- instytucjonalny (system limitowanych źródeł dochodów)-  będą występowały te wszystkie źródła finzsowania, ale
jest reglamentacja darowizn, działnosci gospodarczej (obecnie ogranicza się do sprzedaży gadżetów partyjnych), etc.
Przewaga występuje po stronie dochodów poblicznych – subwencje i dotacje z budżetu państwa, stanowią one stałe
i pewne źródło  finansowania partii politycznych. W przypadku jawności finansowania ustala się wyższy standard (w
postaci przejrzystaći, transparentosci), pojawia się element rzeczywistej kontroli wykorzystania środków publicznych
(kontroluje  to  państwowa  komisja  wyborcza,  natomiast  państwa  komisja  wyborcza  i  organy  pomocnicze  nie
posiadają środków, które w rzeczywisty sposób pozwolą na sprawdzenie sprawdzań)

Trzeba określić jaka jest przewaga systemu finansowania.

Społeczeństwo obywatelskie
Art. 12 – idea społeczeństwa obywatelskiego

Rzeczpospolita  Polska  zapewnia  wolność  tworzenia  i  działania  związków  zawodowych,  organizacji  społeczno-
zawodowych rolników, stowarzyszeń, ruchów obywatelskich, innych dobrowolnych zrzeszeń oraz fundacji.

Idea społeczeństwa obywatelskiego opiera się na dwóch założeniach:
-  każdy  obywatel  funkcjonuje  równocześnie  w  kilku  układach  społecznych,  przede  wszystkim  politycznym,
pracowniczym, terytorialnym. W każdym z tych układów obywatel ma określone interesy i dążenia. Powinien zatem
dysponować odpowiednimi instrumentami ich artykulacji i realizacji.
-  interesy  i  dążenia  maja  ze  swojej  natury  charakter  zróżnicowany,  często  przeciwstawny.  Zatem  proces  ich
wyrażania  musi  być  pluralistyczny,  czyli  polegający  na  możliwości  równoległego  formułowania  konkurencyjnych
programów i tworzenia organizacji służących ich realizacji.

TK ustalił znaczenie pojęcia społeczeństwa obywatelskiego 27 maja 2003 K17/03 – o referendum ogólnokrajowym:
- społeczeństwo, wolnych, świadomych, aktywnych i zaangażowanych w sprawy publiczne obywateli. Obywatele nie
maja  żadnych  przeszkód  prawnych organizowania  się  w  sposób odpowiadający  ich  potrzebom,  celom  i  interesom.
Nie  ma  takiego  elementu  życia  publicznego,  w  którym  nie  uczestniczą  obywatele  zorganizowani  w  organizacjach
społecznych stowarzyszeniach, czy fundacjach.

- art. 13 – ograniczenia

Lobbing  (grupy  intersu)  –  działalność  przedstawicielska  uzupełniająca  proces  wyborczy,  od  partii  politycznych
różmnia się tym, ze nie zalezy im na władzy tylko promocja pewne postawy, ma różny wymiar, najczęściej sa tylko
pewne zakresy, w których ta dzialnośc jest uregulowana. Ustawa o działnosci lobbingowej w procesie stanowienia
prawa (7 lipca 2005).

Związki  zawodowe  –  traktowane  jako  element  społeczeństwa  obywatelskiego,  ich  pozycja  jest  bardzo  silnie
zaznaczona  w  konstytucji,  traktowane  jako  quasi  partie  polityczne  (zbliżające  się  do  partii  politycznych  –  w
konkekscie dzialania solidarności)
-  art.  59.  17  listopada  1998  K-42/97  –  układy  zbiorowe  pracy  jako  zródła  prawa  powszechnie  obowiązującego
(Kaczyński stanowczo się za tym opowiadał)

Samorząd terytorialny – art. 15 i 16,

Kościoły i związki wyznaniowe - art. 53

Wolność wypowiedzi, a KRRiT

Zasada pomocniczości
Funkcjonuje w polskiej konstytucji tylko w preambule.
- pierwszeństwo dla obywateli i ich wspólnot, a dopiero potem, gdy nie spełniają swoich funkcji – organy panstwa

oparte  na  poszanowaniu  wolności  i  sprawiedliwości,  współdziałaniu  władz,  dialogu  społecznym  oraz  na  zasadzie
pomocniczości umacniającej uprawnienia obywateli i ich wspólnot.

24 marca 1998 k 40/97, 18 lutego 2003 K 24/02

26  maja  2009  P-58/07    -  dotyczył  ustawy  o  podatku  akcyzowym.    Każdy  podatnik  mógł  sam  sobie  ustalić  wzór
ewidencji i zwrócić  do US o zatwierdzenie tej ewidencji.

Dzieje się bardzo rzadko, ze organy podatkowe pozwalają  na jakąś swobodę w prawie podatkowym.

Zasada równoważenia się władz
Art.  10.  1.  Ustrój  Rzeczypospolitej  Polskiej  opiera  się  na  podziale  i  równowadze  władzy  ustawodawczej,  władzy
wykonawczej i władzy sądowniczej.

2.  Władzę  ustawodawczą  sprawują  Sejm  i  Senat,  władzę  wykonawczą  Prezydent  Rzeczypospolitej  Polskiej  i  Rada
Ministrów, a władzę sądowniczą sądy i trybunały.
- bardziej idea niż zasada, nie ma charakteru zamknietego

-  przy  zasadzie  podziału  władzy  nie  chodzi  o  to  by  władza  była  podzielona  równo,  często  sadownicza  władza  jest
separowana od innych władz (ustawodawczej i wykonawczej).
-  niesymetryczna  ilość  kompetencji  organów,  ale  jest  zasada  współdziałania  władz  (dotyczy  wszystkich  wymiarów
władzy,  współdziałania  w  ramach  jednej  władzy,  ale  także  jest  związane  ze  współdziałaniem  z  poszczególnymi
władzami i organami – np. rada gabinetowa przejaw współdziałania prezydenta i rady ministrów, nie jest organem,
bo nie ma żadnych kompetencji, kontrasygnata jest również przejawem współdziałania).
- art. 134.

Kooperacja pozytywna (dażenie do wspólnego celu z pozytywnymi działaniami, np. współdziałanie sejmu i senatu  w
procesie uchwalania ustaw)
Kooperacja negatywna – prezydent skalda weto lub skałda skarge do TK (uprawnienia tamujące)

- władza sadownicza – przewaga po stronie sądów. Trybunały nie sprawuja wymiaru sprawiedliwości, ale mimo to
wykonuja  władzę  sądowniczą  (TS,  a  sąd  karny?).  TK  –  inaczej  negatywny  ustawodawca  –  uchyla  niezgodne  z
konstytucja  ustawy.  Ustawodawca  pozytywny  –  swoimi  orzeczeniami  wpływa  na  kształt  prawa.  Czy  jest  organem
kontroli prawa?

Równowaga  władz  –  tak  rozdzielić  kompetencje  pomiedzy  poszczególne  organy,  anby  nie  dochodziło  do  przewagi
zadnej z tych władz, aby nie tworzyc hierarchi władz. Poza tym poszczególne władze są dwuczłonowe, co zapobiega
supremacji

- uchwała sejmowa o powolania komisji śledczej jako źródło prawa? (wyrok TK)

-cząstke danej władzy przekazuje się  innej władzy w ramach równoważenia systemu władzy (np. upowazneinie do
wydawania rozporządzeń  radzie ministrów)

- w sensie funkcjonalnym przemiotowym –działnośc państwa jest podzielona na trzy rodzajowo rózne sfery dziania.
Prawodastwo  –  wydawanie  ogólnie  ogólnie  obowiązujących  norm  prawnych,  wykonawstwo  –  realizacja  zadań
państwa oraz sadownictwo polegające na rozstrzyganiu sporów prawnych. Jest teoria dziloaca wladze na dwie sfery
– tworzenie prawa i stosowanie prawa – władza ustawodawca i połaczona władza wykonawcza i sądownicza.
-  aspekt  organizacyjny  (podmiotowy)  –  funkcje  panstwa  zostają  powierzone  róznym  organom  lub  ich  grupom.
[rawodastwo parlamentowi, wykonawstwo – rzadowi i organom administracji rzadowej oraz sadownictwo – sadom
powszechnym, szczególnym i konstytucyjnym
- aspekt persa lny (zasada niepołączalności  incobalibitas) – zakaz łączeni funkcji w zakresie poszczególnych stanowisk
państwowych  lub  państwowych  z  innymi  lub  z  inna  działalnością.  Niekiedy  ten  zakaz  jest  bardzo  rygorystycznie
stosowany  (np.  prezydent,  RPO).  Nie  tylko  zakaz  łączenia  staowisk  –  ujecie  forlane  –  zakaz  łaczenia  stanowisk
równocześnie w różnych podmiotach (art. 103 konstytucji) i w aspekcie materialnym – oznacza zakaz przyjmowania
korzyści materialnych (art. 107)

- zasada podziału władzy w sensie prawnym

GIODO
NBP – organ panstwa wg TK dzialjacy wg władztwa monetarnego, panstowwa osoba prawna o szczególnym statusie,
jego organom przypisuje się uprawnienia prawotwórcze w stosunku od innych banków komercyjnych.

- art. 122 ust. 4

Zasada demokratycznego państwa prawa
- urzeczywistnia zasadę sprawiedliwości społecznej
- wyslowiuiona wprost w art. 2 konstytucji
- spor w doktrynie na temat tego, czy jest to zasada? – bardziej klauzula demokratycznego panstwa prawnego
(pojęcie otwarte, spianjecej w sobie k,ilka zasad, odwoluje się do pewnej doktryny filozoficznej). Traktowana jako
pewna wartość, na ktorej opiera się cały system polityczny, prawny, społeczny, etc.
- można wstazać pewne kategorie

Państwo prawa to organizacja, która ograniczana jest przez kilka kategorii, m.in. podzial władzy, hierarchie
aktów normatywnych, deklaracje praw indywidualnych i zbiorowych oraz odpowiedzialność rządzących
przed rzadzoanymi. Una przyjmuje się że panstwo prawa i podzial władzy to sprzężone kategorie –
zaprzeczenie struktury nadrzędności sejmu, ale patrząc na Szwajcarię można mieć co do tego wątpliwości.

- odpowiedzialność rzadzących przed rzadzonymi poprzez wybory

Łączy się ze sprawiedliwością społeczną
Ujęcie formalne panstwa prawa – panstwo, w którym prawo jest pewne, organy państwa działają na podstawie i w
granicach prawa. Kojarzone jest z praworządnością
W ujęciu materialnym – podstawowymi kategoriami są solidarność i demokracja.

Co to jest prawo?
- wszystkie pojęcia dotyczące prawa pozytywne
-  wszystko  co  zostało  ustanowione  lub  uznane  w  odpowiedni  sposób  przez  organy  panstwa  9oddzielnie  od  prawa
naturalnego,  nie  oznacza,  ze  prawo  pozytywne  nie  ejst  zakorzenione  w  prawie  naturalnym,  ale  uznajemy,  ze
podstawa  do  dzialania  ogranów  panstwa    musialo  zostac  ustanowione  –  ustawa,  konstytucje,  rozporządzenie  lub
uznane – umoy międzynarodowe, ogólne zasady prawa międzynarodowego, ew. precedens, ale nie w Polsce)

-  ważne  jest  ukształtowanie  systemu  prawa  w  Polsce  -  dychotomiczny  podział  źródel  prawa:  prawo  powszechnie
obowiązujące  i  prawo  obowiązujące  wewnętrznie  (prawo  spraw  wewnętrznych  administracji;  kategoria
nieuznawana  za  prawa,  ale  w  Polsce  to  źródla  prawa  i  powinny  odpowiadać  zasadom    z  Konstytucji).  Zamkniecie
podmiotowe i przedmiotowe  prawa powszechnie obowiązującego.

Wartosci formalne, które będziemy identywikowac z tej zasady – takie, którym prawo powinno powiadać:
-  prawo  powinno  posiadać  prawne właściwości formalne,  powinno  charakteryzować  się spójnością,  przejsrzystoćią
rozumianą  równiz  jako  dostępnośc  tego  prawa.  Prawo  powinno  cechowac  się  proporcjonalnościa  rozumiana  jako
adekwatność celów i środków, nasrtepnie mamy do czynienia ze stabilnością prawa i tu identyfgikujemyu ochrone
praw nabytych, zakaz wstecznego działania praw (zakaz retroaktywności), ochronie polega również zasada zaufania
do obowiązującego prawa (to nie jest katalog zamknięty).

Jeśli  chodzi  o  aspekt  materialny  –  nakaz  zachowania  pewnych  wartości  przez  prawo.  Prawo  powinno  być
sprawiedliwe, równe dla wszystkich, powinno kierować się humanizmem, etc.

- na art. 2 nie można opierać skargi konstytucyjnej (samodzielna podstawa). Morawski bardzo krytykował TK za to, ze
w okrsie prowizorium konstytucyjnego z tej zasady wyinterpretowałkilkanascie innych zasad i wyjatków  od niej.

- aspekt materialny – wszystkie zasady powinny wynikać z przepisów szczegółowych konstytucji (np. równość  - art.
32 konstytucji).

-  ważna  kwestia  ochrona  praw  jednostki  (wyznaczaja  aksjologie  państwa  prawnego).  Wśród  tych  kategorii  jako
element niezbędny uznaje się prawo do sądu (w polsiiej konstytucji  jest wysłowiony bezpośrednio, ale jeśli nie było
by to wywidzilibysmy z tej zasady)

24.10.07 wyrok SK 7/06
- wyrok dotyczący asesorów
- TK zakwestionował to, ze orzekali, ponieważ nie byli nie zawisli (podlegali ministrowi sprawiedliwości), ale orzekać
mogą osoby również, które niekoniecznie maja wykształcenie prawnicze (np. instytucja ławników)
- obejmuje w szczególności prawo do uruchomienia odpowiedniego postępowania sadowego
-  prawo  do  odpowiednio  ukształtowanej  procedury  sadowej,  zgodnie  z  zasadami  sprawiedliwości,  jawności  i
dwuinstancyjności.
- prawo do uzyskania wiażącego rozstrzygniecia
-  TK  dodał  czwarty  element  prawa  do  sadu  –  prawo  do  opoeiedniego  ukształtowania  ustroju  i  pozycji  organow
rozpoznających sprawę. Stąd też w ujeciu konstytucyjnym powinien spełniac cztery wymagania (właściwy, niezależny
– sądy niezależne od innych podmiotów, daleko idaca separacja w ramach podzialu władzy; bezstronny i niezawisły –
sedziowie, nie mogą polegać zadnym naciskom prawnym, czy to innego rodzaju)
TK opisla niezawisłość – polega na tym,z ę sedzia dziala wyłącznie w oparciu o prawo, zgodnie z własnym sumieniem i
wewnętrznym przekonaniem. Niezawisłość ta obejmuje szereg elementów:
- bezstronnośc w stosunku  postepowania
- niezależnośc wobec organow, czy instytucji pozasądowych
- samodzielnośc sędziego  wobec władz i  nnych organow sadowych,
- niezależność od wpływów czynnikow politycznych, zwłaszcza partii politycznych
- wewnetrzna niezależność sędziego

Sprawiedliwość społeczna
-  rózna  kategoria  od  samej  sprawiedliwości  –  wartośc  nadrzędna  prawa,  ma  być  ona  realizowana  przez  prawo,
koncentruje się ona wokół godności osoby i prawo i wolności obywateli, można wyróżnic kilka formuł sprawidliwosci
– wyrównawcza (komunnutatywnej) i rozdzielczej (dystrybutywnej), wyróznia się niekiedy kategorię sprawiedliwości
legalnej. W ramach tych 3 pojec  istnieją rózne formuły tych pojeć – rozdzielcza – podzial dóbr i ciężarów, zwykle na
zasadzie proporcjonalnie, wyrównawcza – ekwiwalentność, legalna – sprawiedliwe jest to co, przyznaje prawo, żadna
z tych formuł nie może się na zasadzie wyłączności posługiwac – konglomerat formuł

- sprawiedliwość proceduralna – (formlany aspekt sprawiedliwości materialnej i demokratyczne panstwo prawnme).
Produktem  sprawiedliwej  procedury  będzie  sprawiedliwe  rozstrzygniecie,  np.    jawność  procedury,  dochowanie
terminów, zagwarantowanie wszytkich sródków i uprawnien.

- zasada sprawiedliwości społecznej jest również rozstrzygana jako pewna klauzula

Praworządność
-  nie  zawsze  jest  wyrozniana  w  podręcznikach  jako  zasada  ustroju.  Ale  w  ramach  poszczególnych  gałzi  prawa  jest
wyrózniana.
-  genralnie  praworządność  utozsamiana  jest  z  podporządkowaniem  prawu.  Prawo  stanowi  prymat,  ma
pierwszorzędne znaczenie, nad innymi pozaprawnymi zasadami i npomrmi postepowania.
Aspekt materialny – materialny zakres maprerialnego państwa prawnego
- aspekt formany – legalizm, nakaz przestrzegania prawa – art. 7 konstytucji

Organy panstwa do dzia lania musza  mieć komtpencje. Norma kompetencyjna jest specyficzną norma prawną –ma
podwójny skutek – z jednej strony – przyznanie uprawnienia (przewaznie obowiązek dzialania organowi państwa) i z
drugiej  strony  musimy  się  podporządkować  tym  normom.  W  ramach  kompetencji  musi  być  wskazane  konkretne
dzialanie jakie działnie ma podjać  organ, nie mzoe  być  domniemywana, na normę kompetencyjną będą się składały
procedury i sama forma rozstrzygnięcia

- w ramach zasady praworządności mówimy równeiż o nakazi e przestrzegania prawa – działania w granicach prawa
(dotyczy tylko organów państwa)

Organy państwa – NBP – czy jest organem panstwa? – należy patrzeć podmiotowo i gdy są wątpliwości – patrzec pod
katem funkcjonalnym.
Wobec jednostek będzie się odnosił inny przepis (inna norma prawna) -  art. 83 konstytucji.

ZASADA WŁADZTWA DANINOWEGO

Składka zdrowotna – TK – raz cześc podatku, raz, ze to opłata i posługuje się ogólna kategorią  składki.

Obowiazkowe świadczenie – danina publiczna.

Art. 123 konstytucji – czy musi być w nazwie, ze jest to ustawa podatkowa, czy zmiana nazwy sprawia, że ustawa
przestaje być ustawa podatkową. Powinny być rozumiane jako ustawy daninowe.

Art. 123. 1. Rada Ministrów może uznać uchwalony przez siebie projekt ustawy za pilny, z wyjątkiem projektów ustaw
podatkowych,  ustaw  dotyczących  wyboru  Prezydenta  Rzeczypospolitej,  Sejmu,  Senatu  oraz  organów  samorządu
terytorialnego, ustaw regulujących ustrój i właściwość władz publicznych, a także kodeksów.

Orzecznictwo    TK  –  zasada  państwa  podatkowego  jako  wycinek  dotyczący  tylko  podatków,  zasada  władztwa
daninowego  państwa  –  czy  władztwo  daninowe  może  być  powierzone  innemu  podmiotowi?  Nie,  władztwo  danin
owe  przysługuje  tylko  państwu.  Konstytucja  pozwala  na  udzielenie  tego  władztwa  na  rzecz  organów  samorządu
terytorialnego, zad nemy innemu podmiotowi władztwo daninowe nie może być udzielone, art. 168 K.

- na czym polega?
Jest  to  możliwość  do  nakładania  danin  publicznych  w  drodze  ustawy.  Ta  ustawa  musi  odpowiadać  wymaganiom
określonym w art. 84 i 217 K (wszystkie istotne elementy daniny publicznej). Twierdzisię w doktrynie,z e ten przepis
zawiera  tylko  przykładowe  wylicznie    elementów  daniny,  stad  tez  formiuluje  się  wnioske,  zę  nalożenie  daniny
publicznej,  to  określenie  w  ustawie  wszystkich  istotnych  elementów,  które  decydują  o  wysokości  świadczenia
daninowego.

Art.  217.  Nakładanie  podatków,  innych  danin  publicznych,  określanie  podmiotów,  przedmiotów  opodatkowania  i
stawek podatkowych, a także zasad przyznawania ulg i umorzeń oraz kategorii podmiotów zwolnionych od podatków
następuje w drodze ustawy.
- pozostałe elementy mozga być wskazane w rozporzadczeniu, które musi spełaniac wymagania art. 92
- przepis ten odnosi się przede wsztykim do podatków.
- wskazanie systemu daninowego należy do sejmu, sa to rozwiązania o charkaterze politycznym, sejm posiada w tym
zakesie  bardzo  duża  swobodę  decyzji  –  jaka  skala  podatkowa,  czy  ryczałt,  czy  podatek  liniowy,  jakie  elementy
polegaja opodatkowaniu. Sejm jest związany w sposób bardzo ścisły z regulami formalnymi (m. in. sprawiedliwośc i
rowność).
-  duze  znaczenie  ma  wyłączność  ustawa  –  daniny  i  ciezary mogą    być  nałozone  ustawa  zupelna,  w  sposób  bardzo
ostrozony i rozwazny można poslugiwacv się rozporządzeniem, rozporządzenie powinno należeć do wyjatków, pod
warunkiem, ze ustawa wskazuje  jaki sposób mamy traktowac inflację – np. KRIT – w drodze rozporządzenia ustalenie
wysokości abonamentu w oparciu o pewna foruje.

Daniny publiczne, a prawo własności – nie mogą być traktowane jako element ograniczajacy prawo władsności, nie
może  być  ustalana  tak,  ze  przyjmie  forme  konfiiksaty  mienia;  75%  opodatkowania  za  dochody  z  nieujawnionego
źródła

Społeczna gospodarka rynkowa
-  art. 20  K. Społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz
solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej
Polskiej.

- TK organicza skargi konstytucyjnej w odniesieniu dzialnosci gospodarczej z przez spólki z udzialem Skarbu Panstwa.
- konstytucja podkreśla własność prywatną, jest szczególnie wyrózniana – 21, 64 K
- odrędna sytuacja – art. 23 – ustrój rolny, gospodarstwo rodzinne.

3 filary:
Wolność dzielności gospodarczej – swoboda podejmowania dzielności gospodarczej oraz jej prowadzenia w aspekcie
podmiotowym i przedmiotowym. Dopuszczalne jest ograniczenie tej swobody, głownie przez system koncesyjny.
Własność  prywatna  –  każda  własność,  należąca  do  innych  niż  państwo,  samorząd  terytorialny  i  związane  z  tymi
podmiotami własność. Zasada jest, ze Polska chroni własność i prawo dziedziczenia. Istnieje możliwość ograniczenia
praw  i  wolności  obywatela,  ale  nie  może  naruszać  istoty  tego  prawa,  chyba,  że  tak  sytuacja  jest  konstytucyjne
dopuszczalna. Art. 21 ust. 2 – dopuszcza się wywłaszczenie, naruszenie istoty tego prawa.

Solidarność,  dialog  i  współpraca  partnerów  społecznych – te  wartości  wynikają  już  z  preambuły. Potrzebne  są  do
tego jakieś instytucje – trójstronna komisja ds. społeczno gospodarczych. Ustawa z 6 lipca 2001. Komisja trójstronna
stanowi  forum  dialogu  społecznego  prowadzonego  dla  godzenia  interesu  pracowników,  pracodawców  oraz  dobra
publicznego. Nie ma uprawnień do rozstrzygania, ale pełni funcie opiniodawcza, kiedy dochodzi do konfliktu miedzy
stronami.  Może  zawierać  różnego  rodzaju  porozumienia  realizujący  cele  (nie  wiążące  pod  względem  prawnym).
Uprawnienia  opiniodawcze  dot.  budżetu,  10  maja  każdego  roku  przedstawia  się  wstępna  prognozę  budżetu.
Obraduje na posiedzenia plenarnych. Posiedzenia te odbywają się w zależności od potrzeb, nie zadziej niż raz na dwa
miesiące. Komisja podejmuje uchwały, na tych posiedzeniach plenarnych, wymagają one zgody wszystkich biorących
udział w glosowaniu. Jakie mają znaczenie te uchwały? Czy można je traktować jako źródła prawa opatrzone sankcją
państwową? Raczej nie, bardziej umowa społeczna, ze sankcją społeczną w postaci strajku.

***
Gwarancje  praworządności  –  środki  prawne  zmierzające  do  poprawnego  tworzenia  prawa  i  stwierdzania
niezgodności  aktów  normatywnych  z  konstytucją  i  zaskarżalność  decyzji  organów  państwa.  Do  gwarancji
praworządności zalicza się również odpowiedzialność osób wykonujących zadania państwa za działania niezgodne z
prawem.

Instytucjonalne gwarancje praworządności – TK, TS, RPO, RPD, sadownictwo powszechne (będzie orzekało o
odpowiedzialności odszkodowawczej w związku z niezgodnym z prawem wykonywaniem władzy publicznej) i
administracyjne (rozpatrywanie środków odwoławczych od decyzji)

Formalne – prawo do wynagrodzenia szkody, prawo do sadu w ogólności, etc.

Procesowe

Gwarancje realne i potencjalne
- realne  - RPO, RPD, TK, sądownictwo powszechne i administracyjne
- potencjalne -  TS
Jaka powinna być wysokość odszkodowania?
- nie trzeba wykazywać winy funkcjonariusza
- tak naprawdę sami finansujemy odszkodowania

Orzeczenie  TK  wchodzi  z  momentem  ogłoszenie.  Najczęściej  jest  uchylenie  aktu  normatywnego.  Wyrok  może
odroczyć  wejście  w  życie  aktu  normatywno  (nastąpiło    obalenie  konstytucyjności  aktu).  Stosować  taki  przepis,  czy
nie?  Wszyscy  musimy  stosować  się  do  wyroku,  ale  z  różnorodnych  przyczyn  należy  stosować  akt  niezgodny  z
konstytucja. Na takie rozwiązanie zgadza się już nawet SN.

Przywilej  korzyści  –  w  przypadku  skargi  konstytucyjne.  Podmioty  inicjujące  skargę  konstytucjna  maja  możliwośc
skutecznego  złożenie  skargi  o  wznowienie  postepowania,  ale  tylko,  gdy  przywilej  korzyści  pojawi  się  wprost  w
orzeczeniu  TK.  Instytucja  znana  w  prawie  austriackim,  natomiast  w  poslce  TK  sam  sobie  ją  wyinterpretował  dla
złagodzenia skutkow odroczenia.

Suwerenność i niepodległość państwa
- kategoria najczescije opisywana w prawie międzynarodowym.
- opisywana jest jako stan norma tyczny i faktyczny, w którym organy państwa sa niezależne od oinnych państw, czy
organizacji  międzynarodowych,  a  władza  przez  nie  sprawowana  jest  wylączna,  najwyższa,  pierwotna  oraz  prawnie
nieograniczona na danym terytorium.

Aspekt zewnętrzny i wewnętrzny suwerenności
-  zewnętrzny  –  władza  nie  posiada  charakteru  uzaleznimonego  od  innych  państwa  i  org  .mdz,  a  prawo
miedzynarodowe reguluje stos. Między suewernnymi państwami
- wewnętrzna – polega na możliwości swobnnej regulacji stosunków wewnętrznych, formalnie rozdzielnne sa ogany
panstowe od organizacji politycznych. Mamy do czynienia ze wzeizchnictwem terytorialnym i personalnym. Polega to
na  wykonywaniu  władzy  wobec  wszystkich  składników  terytorium  oraz  w  stosunku  do  wszystkich  podmiotów
egzystujących na danym terytorium.
Należy  również  uwzględniać  aspekt  suwerenności  narodu  –  państwo  kojarzymy  z  narodem  i  nie  kojarzymy  go  z
oddzielnym bytem i przechodzimy na grunt legitymizacji władzy państwowej

Ta zasada jest zasadą nienazwana  art. 5, 26, 126, rota przysięgi parlamentarzystów i prezydenta