plik

HALINA PELCOWA

Uniwersytet Marii Curie-Sk³odowskiej w Lublinie

Nazwy rolin

w wiadomoci jêzykowej

ludnoci wiejskiej

W rodowisku wiejskim roliny s¹ nieod³¹cznym elementem otaczaj¹cej

cz³owieka rzeczywistoci. wiat rolin jest pe³en realiów z ¿ycia codziennego

i wyobrani ludzi, którzy je tworzyli w przesz³oci. W nazewnictwie tym odbija

siê wra¿liwoæ jêzykowa prostego cz³owieka, która przejawia siê w kreowaniu

wiata przyrody oraz t³umaczeniu nazw nadawanych desygnatom, a nawet

w próbie ich etymologizowania. Nie s¹ to jednak naukowe objanienia, ale nazy-

wanie po swojemu czy jak twierdzi jedna z informatorek: tak pu prostu, ujaw-

niaj¹ce mechanizmy funkcjonowania nazw w gwarach i skojarzenia towarzysz¹-

ce nominacjom rolinnym na co dzieñ, zawarte w potocznym (nieco naiwnym)

obrazie wiata, uwarunkowane przy tym kulturowo, religijnie, spo³ecznie, geo-

graficznie, a tak¿e zale¿ne od wieku, p³ci i stopnia wykszta³cenia oraz wykony-

wanego zawodu. W opowiadaniach o rolinach przejawia siê zarówno obyczajo-

woæ ludowa, kulturotwórcza funkcja wiata rolinnego, jak i postrzeganie nazw

rolin jako sposobu wartociowania wiata dawnego i wspó³czesnego. Jêzykowy-

mi wyk³adnikami wiejskiego wiata s¹ wyra¿one leksykalnie zarówno cechy ze-

wnêtrzne, jak i walory u¿ytkowe rolin. Definiuj¹c desygnat, u¿ytkownicy gwar

zwracaj¹ uwagê przede wszystkim na te z nich, które s¹ widoczne, najbardziej

eksponowane, np. kszta³t, kolor, czy te¿ takie atrybuty przedmiotu, jak ostroæ,

lepkoæ, czepliwoæ, a tak¿e w³aciwoci lecznicze. Ryszard Tokarski (1993: 340-

341) twierdzi, ¿e te cechy wiata rolin, które s¹ dla u¿ytkowników jêzyka naj-

istotniejsze, najbardziej diagnostyczne, jêzyk ujmuje w trzy podstawowe gru-

py. Jest to charakterystyka rodowiskowa (w tym równie¿ czas kwitnienia jako

najbardziej znacz¹cy dla rozwoju roliny), cechy fizyczne oraz w³aciwoci u¿yt-

kowe. W gwarach wa¿n¹ rolê odgrywaj¹ ponadto konotacje symboliczne oraz od-

Acta Universitatis Wratislaviensis No 2282

JJêêzzyykk aa K

Kuullttuurraa

tom 16 Wroc³aw 2001

niesienia religijne, obyczajowe, w tym m.in. dawna wiara w cudown¹ moc nie-

których zió³, a motywacje le¿¹ce u pod³o¿a nazewnictwa rolinnego s¹ niezwy-

kle wyraziste i znajduj¹ potwierdzenie w otaczaj¹cym wiecie.

Celem artyku³u jest analiza s³ownictwa rolinnego znanego mieszkañcom

wsi, w tym zarówno nazw chwastów i zió³ leczniczych, jak te¿ niektórych rolin

ozdobnych hodowanych w przydomowych ogródkach. W niniejszej pracy

uwzglêdniamy tylko niektóre aspekty opisu, a analizie poddajemy jedynie wybra-

ne nazwy uzyskane w wyniku eksploracji terenowej od mieszkañców wsi regio-

nu lubelskiego b¹d wyekscerpowane z drukowanych opracowañ gwarowych

(AGM; AJKLW; AJK; Adamowski, Bartmiñski, Niebrzegowska 1995; Basara

1989; Budziszewska 1965; Dejna 1962-1969; 1974-1985; Dubisz 1977; Nitsch

1955; Pelcowa 1985; 1988; 1994; Waszkiewicz 1977; Zarêba 1960; 1970-1980)

Obraz wiata zawarty w gwarach, zwany niekiedy naiwnym, uwzglêdnia za-

równo obiektywnie dane cechy rzeczywistoci, jak kulturowe uwarunkowania

rz¹dz¹ce myleniem i ocenami cz³owieka. Stopieñ oddalenia siê od siebie nauko-

wego i potocznego obrazu wiata mo¿e byæ ró¿ny w zale¿noci od wiedzy u¿yt-

kowników jêzyka i ich profesjonalnej orientacji w wiecie, zasadniczo jednak

mo¿na stwierdziæ, ¿e te dwa wiaty wi¹¿¹ siê z dwiema ró¿nymi perspektywami

widzenia rzeczywistoci (Tokarski 1993: 339). Semantyczne aspekty s³ownic-

twa zale¿¹ zarówno od czynników zewnêtrznych, uwarunkowanych realiami

wiata, jak i od czynników wewnêtrznych, psychicznych, kulturowych. wiat ro-

lin jest uzale¿niony od potrzeb cz³owieka i jego ¿ycia w zgodzie z natur¹, st¹d

te¿ w³aciwociami najbardziej po¿¹danymi s¹ cechy u¿ytkowe roliny, naj³a-

twiej dostrzeganymi za cechy zewnêtrzne odbijaj¹ce nie tylko kszta³t czy ko-

lor, ale te¿ cyklicznoæ rozwoju roliny, np. okres kwitnienia, zbioru nasion itp.,

powi¹zan¹ z nastêpstwem pór roku. Uderza przy tym niejednokrotnie naiwnoæ

interpretacji i dos³ownoæ rozumienia otaczaj¹cego wiata.

Nazwy rolin i przekazywane przez nie wra¿enia odbierane s¹ g³ównie za po-

moc¹ zmys³ów:

1) dotyku: np. aksamitka

(bo to takie g³adziutkie jakby aksamit dotyko³)

bodziak (bo bodzie tymi kolcami; to un taki bodz¹cy jest mo¿na puwiedziæ, tak bo-

dzie, ma takie kol¹ce te kwiatki i tak sie czepia wszystkiego), czepiec (bo to takie

ostre i tak sie czepia), dziady (bo sie tak przyczepiajo do ubrania), kotki (takie mi-

lukie jak futerko kotka), krewka Matki Boskiej (¿ó³te kwiatki potarte w palcach

wydzielajo krwistoczerwony sok), lepczyca (bo to tak ³oblepi lyn czy zbo¿e, ¿e

trudno ³uderwaæ; to takie lepkie, ¿e palce sie lepio jak sie rwie i tak sie ci¹gnie,

trudno tego wyrwaæ), mlecz (po z³amaniu ³odygi wyp³ywa bia³y sok), mydlas

100

Halina Pelcowa

W identyfikacji rolin pomog³y mi barwne tablice zamieszczone w kwestionariuszu W. Do-

roszewskiego (1958) oraz opracowania botaniczne (Szafer, Kulczyñski, Paw³owski 1953; Schwarz,

Szober 1969; Kuniewski, Augustyn-Puziewicz 1986; Kunicka, Dziak 1988; Bañkowski, Serwat-

ka 1977).

Objanienia znaczeñ cytowanych wyrazów podajemy w Aneksie.

Przywo³ywane wypowiedzi pochodz¹ od mieszkañców wsi regionu lubelskiego.

(prze³amany korzeñ, zmoczony, pieni sie i mydli jak myd³o), ostrzyca (bo to take

ostre ma te ³odyge i te kulecki takie, ¿e rêce mo¿no pokalecyæ), parz¹czka (parzy

jak sie wemie w rêkê; licie i ³odygi ma pokryte parz¹cymi w³oskami), przytulia

(oblepia roliny, tak siê obwija, jakby sie przytula³a), rzep (czepia sie wszystkie-

go), s³omianka (jak sie dotchnie tego to te kwiatki takie suche jakby zy s³umy by-

li), smoluchy (te prêciki w kwiacie smolo), suszki (bo to suche te kwiatki);

2) wzroku: np. bocianki (wygl¹dajo te kwiatuszki jak malutkie buciani¹tka),

choinka, dmuchawiec (to taka puszysta kula, co puch sie rozsypuje jak sie dmuch-

nie), drabinki (licie takie jak drabina), dr¿¹czka (tak te niby k³oski d¿o na wie-

trze), dzbanki (podobne do dzbanuszka), dziurawiec (licie jak podziurkowane,

majo takie kropki), g³owacz, godzik (podobny do g³ówki godzia), kêdzierzawiec

(licie karbowane, takie powykrêcane), koñski ogon (bo wygl¹da jak ogon), kr¹¿-

ki (bo to krêg³e te kwiaty i kszta³tne), lwi pyszczek (kwiat podobny do pyszczka

lwi¹tka), ³ezki (bo to takie fioletowe, takie serduszka jak ³ezki i tak drygajo na

wietrze), mieczyk (bo jak miecz ma tyn liæ), mniszek (po zdmuchniêciu puchu na

³ody¿ce zostaje naga g³ówka, która przypomina ogolono g³owe mnicha), panto-

felki (bo takie jak malutkie pantufelki te kwiatki), Matki Boski pantofelki, pazur-

ki (te p³atki kwiatka takie jak pazurki, takie rzadkie i s tym rodkiem go³ym), po-

wój (wije siê, obwija wokó³ rolin), sosenka (wygl¹da jak drzewko), srebrnik (dol-

nia czêæ lici jest srebna, ma takie w³oski drobniutkie), sroczka (kwiatek podob-

ny do sroczki, takiego ptaszka), strza³ka (takie ostre ma te licie i ³odygi),

tanecznik (bo to jakby tañczy³ na wietrze, tak sie to trzêsie), trzêsicha, trzêsi¹cz-

ka (bo dryga na wietrze, trzêsie sie), we³nianka (owoce so podobne do k³aczków

we³ny), wilcze lepia (to truj¹ce te kwiaty i tu takie czerwone kuleczki, a u spodu

czarne oczka jak u wilka), wilczy ogon, ¿ó³tnik (mo ¿ó³te kwiaty i z ³odygi ¿ó³ty

sok cieknie);

3) s³uchu: chrz¹stka (to tak chrzêci jak sie w rêke wenie), chrzêæ, dzwo-

niec (te nasiona jak dojrza³e to tak dzwonio), prztykawki (rozminane jagódki wy-

dajo dwiêk, jakby takie pyk, pyk), skrzyp (³ogyga jak sie nadusi to skrzypi), sze-

lepuszki (bo tak szylepio), szelestnik (dostane nasiona chwastu szyleszczo, jak sie

nim ruszy), szeleszczuchy (bo szyleszczo), szyportki (tak szyporczo, szyleszczo);

4) smaku: gorczyca, gorszczyca, gorzkie ziele (te nasienie je gorzkie), kwa-

sek, kwane licie, kwanica (bo to bardzo kwane), kwanik, pieprz wodny (pie-

cze jak pieprz, jak to rozgryæ);

5) rzadziej powonienia: bdziuch, mierdziuch (bo ni³adnie pachnie).

G³ówne ród³o poznania stanowi wzrok (por. Pajdziñska 1996: 115 i in.), dla-

tego te¿ wiat rolin jest szczególnie bogaty pod wzglêdem barw i kszta³tu. Mie-

szkañcy wsi, mówi¹c o zio³ach czy chwastach, czêsto wymieniaj¹ ich w³aciwo-

ci lecznicze lub cechy u¿ytkowe (np. mokrzec to uporczywy chwast, ¿e ni mo¿-

na tego wypleniæ; bo¿a trawka to na opuchlizny, boloki; g³ucha pokrzywa to

tym siê leczy skórne churoby, bigunki, gar³o; mniszek pobudza apetyt; podbia³

to dobre na kaszel; rdes ptasi to grulice kiedy tym leczyli), bo te wydaj¹ im

siê najwa¿niejsze, ale z kolei objaniaj¹c nazwê, zwracaj¹ przede wszystkim uwa-

Nazwy rolin w wiadomoci jêzykowej ludnoci wiejskiej

101

gê na kszta³t ró¿nych czêci rolin i ich barwê, bo te w³aciwoci s¹ najbardziej

widoczne. Uderza przy tym ró¿norodnoæ opisu nie tylko kwiatów, ale te¿ lici,

³odyg i owoców.

Kszta³t i kolor s¹ zatem najwa¿niejszymi wyk³adnikami zró¿nicowania se-

mantycznego. Nale¿¹ bowiem do tych w³aciwoci, które s¹ naj³atwiej dostrze-

gane przez mówi¹cych i najwyraziciej t³umacz¹ nazwê, np. ¿ó³taczka bo ma

¿ó³te kwiaty; z³otnik bo kwitnie ¿ó³to (w gwarach kolor z³oty jest uto¿samiany

z ¿ó³tym); chaber bo jest chabrowy, czyli niebieski; kaszka bo ma te kwiatki

bia³e i takie drobne niby krupki, taki baldachim tworzo, jak my byli dzieæmi to my

te kaszke, te kwiatki bielutkie jedli. Kolor jako istotny wyró¿nik nazwy ju¿ w re-

dniowiecznych zielnikach by³ oprócz kszta³tu najwa¿niejszym elementem odró¿-

niaj¹cym roliny lecznicze, gdzie skutki pomy³ki mog³y byæ tragiczne (por. m.in.

Siekierska 1992).

W gwarowych nazwach rolin niezwykle wyrany jest aspekt kulturowy ³¹-

cz¹cy obyczajowoæ wiejsk¹ z jêzykowymi mechanizmami opisu i oceny wiata.

Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem przeniesienia nazw odpowiadaj¹cym dwo-

jakiemu kojarzeniu przedmiotów: przez podobieñstwo (metafora) i przez stycz-

noæ (metonimia). Podstaw¹ do metaforycznego u¿ycia wyrazu mo¿e byæ podo-

bieñstwo zewnêtrzne, np. kszta³tu, koloru (drabinki, dzbanki, dzwonki, godzik,

kluczyki, k³obuk, kr¹¿ki, lisi ogon, mieczyk, modrak, niebioska, ognik, pazurki, so-

senka), inne cechy charakterystyczne tkwi¹ce w strukturze realnoznaczeniowej

desygnatu (drutowiec, dr¿¹czka, g³ucha pokrzywa, kostropacz, kozica, kwanik,

martwa pokrzywa, mydlas, parz¹czka, podró¿nik, suchotniki), pe³niona funkcja

czy przeznaczenie roliny (krwawnik, lulek jadowity, pszczelnik, wietlik lekar-

ski, winiucha), a tak¿e symboliczne znaczenie wyrazu (babka, diabelskie kwia-

ty, dziadowska wesz, dziady, g³odek, ko³tun, krewka Matki Boskiej, liszaj, maco-

szka, Matki Boskiej ³zy, mêska sta³oæ, panienka, sierotka, urocznik, ¿abie

oczka).

Przyjrzyjmy siê zatem tendencjom nazewniczym wiata rolin, uwzglêdnia-

j¹cym w³aciwoci najbardziej istotne dla gwarowej interpretacji tej grupy desy-

gnatów, zawarte w wypowiedziach mieszkañców wsi. Analizowane s³ownictwo

mo¿na podzieliæ na kilka grup motywowanych przez:

I. wygl¹d zewnêtrzny roliny, w tym:

1) kszta³t i inne cechy charakterystyczne tkwi¹ce w strukturze realnoznacze-

niowej:

a) kwiatu, np. baki (te kwiatki to taki niby k³osek), buciki Matki Boski, dzba-

nuszki, dzwonki, dzwonki panny Marii, firletka (bo takie poskrêcane te kwiatki,

postrzêpione), g³owacz b³awat i ³opian, kaszka, kluczyki (bo to pudobne do

pêczku ma³ych kluczyków), k³obuk, kr¹¿ki, miesi¹czek (bo to takie krêg³e i takie

forymne jakby chto robiu³ spycjalnie, jak tyn miesi¹czek na niebie takie krêglut-

kie i wyselutkie), naparstnik (te kwiaty jak naparstki takie), ostró¿ka (bo ten kwiat

ma tu tako wyrastaj¹co ostroge, to od ostrogi, co jedca do butów przypina), pa-

znokietek (bo ten rodek taki go³y jak paznokieæ), s³omianki, lepaki (to takie ni

102

Halina Pelcowa

zakryty p³atkami tyn rodek, ino taki lepy), wieczki (kwiat ma takie wargi, a te

kwiaty f tych zielonych listkach tak wieco), w tym te¿ podobieñstwo do ptaków

i zwierz¹t, np. bocianki, gêsi pêpek, koguciki, koniki polne, kozio³ki, kuku³ka, lwie

paszcza, pawie oczko, ptasie oczka, sroczka, wole oczy, ¿abie oczy (bo tyn kaczy-

niec takie wytrzeszczone mo tyn rodek jak u ¿aby oczy);

b) lici, np. drabinki, dziurawiec, jêzyczki, jêzyczki polne, kêdzierzawiec, koñ-

skie kopyto, kopytnik (licie majom kszta³t kopyta), kurzylad (licie przypomina-

jo kurze stopke), lepiech, ³opuch (bo te licie takie wielgie i ronie wysoko nawet

jak ma³e drzewo, wszystko g³uszy wko³o), mieczyk, ola stopa, p³aszczyca (to ta-

ka p³aska trawa), stolist, strza³ka, szabla, trójlistek, tysi¹clist (ma bardzo du¿o

drobnych takich listeczków na ³ody¿ce), uczep

trójlistkowy (taki na trzy tyn listek

dzieluny), wróble jêzyczki;

c) owoców i nasion, np. dmuchawiec, dziady ³opian (bo sie przyczepiajo

i tak wleko za cz³uwiekiem), dzwoniec (te ziarka dzwonio), kosmata (owoce te

podobne do k³aczków we³ny), kostropacz, mniszek (go³y jak g³owa mnicha), rzep,

rzepie (bo sie przyczepio tak, jak rzep psiego ³ugona, no tak, ¿e ni mo¿no tego ³u-

derwaæ), strza³ki, tobo³ki pastusze (te owocki przypominajo takie torby co to pa-

stuchy nosi³y), szelestnik (te ziorka szyleszczo), uczep trójlistkowy, we³nianka (to

jakby k³êbek we³ny wijsia³; to taki mech mo ta we³nianka);

d) ³odygi lub korzenia, np. chwoszcz (bo wygl¹da jak ogon), chwoszczka,

drutowiec (bo tak opl¹cze ziemie, ¿e trudno go oderwaæ), drzewianka (rozga³ê-

ziona ³odyga), ko³tun (ciele siê po ziemi, ma kosmate ³odygi, taki rozkud³any),

koñski ogon, korzenica (bardzo silnie sie ukorzenia), kosmacicha, kozica (obwi-

ja sie tak, skacze na roline tak zwinnie jak kozica górska), lisi ogon, mlecz (bo

jak rozdusiæ te ³odyge to mleko cieknie), mydlas, ostrzyca, podró¿nik (bo ³odyga

ciele sie po ziemi jakby szed³), psi ogon, rozchodnik (ciele sie pu ziemi), sosen-

ka, warkocznik (jak warkocze tak wygl¹da ta ³odyga), wid³ak (ma kosmate ³ody-

gi tak skierowane du gury [sic!] w postaci takich wide³ków), wijka (bo to sie tak

wije, owija sie wokó³ wszystkiego), wilczy ogon (bo takie ³oguniaste), w³óczêga

(wlecze sie tak pu ziemi);

2) barwa:

a) kwiatów, np. b³awat, chaber, jasnota bia³a, janiak, krewka Matki Boskiej,

modrak, modrzyk, niebioska, ognik, ognicha, podró¿nik b³êkitny, z³otnik, z³oto,

z³otucha, ¿ó³taczka, ¿ó³tnik;

b) lici, np. podbia³ (spodnio struna licia jest bio³o od tych w³osków),

podbielina, srebrnik (bo ma srebrzysty spód lici), zielenina (takie liciaste i ca-

³e zilone);

II. miejsce wystêpowania, np. babka koniczynowa (ronie przewa¿nie w ko-

niczynie), bagno (bia³o kwnie i w lassach na bagnach ronie), bratek polny (bo

na polu dziko ronie), granicznik (na midzy ronie), lnica, lnianka (przewa¿nie we

lnie ronie), mokrzec (tam dzie mokro to to ronie, a jak mokre lato to tego jest

bardzo du¿o), pieprz wodny (ronie w mokrych rowach, w zarolach), podlasek

(na kraju lassu ronie), podro¿nik cykoria podró¿nik (ronie tak na miêdzach,

Nazwy rolin w wiadomoci jêzykowej ludnoci wiejskiej

103

przy drogach), pszczelnik (dzie ule mieli pszczo³y, to to ros³o), pszennak (ronie

przewa¿nie w pszenicy), rojownik (pszczo³y tam siê rojo; to tam ronie dzie du¿o

pszczó³ jest), ¿abiniec (bo w wodzie z ¿abami), ¿ycica (ronie w ¿ycie);

III. czas kwitnienia i zbioru, np. jaskó³cze ziele (kwnie od przylotu do odlo-

tu jaskó³ek), majówka (zbiera sie wczesno wiosno), pierwiosnek (pierszy kwiatek

wiosny), przebinieg (bo ze niegu wy³azi ten kwiatuszek), nieguliczka (pod nie-

giem ma te owocki, sikorki to jedzo), nie¿yczka (spod niega kwitnie), wiêtego

Antoniego ziele (to zbiro sie na wiêtego Antoniego jak tyn odpust w Redenicy),

wiêtojañskie ziele (zakwita na wiêty Jan);

IV. w³aciwoci u¿ytkowe i przeznaczenie roliny, w tym:

1) w³aciwoci lecznicze, np. glinik (to dobre, ¿eby sie robaków, glizdów po-

zbyæ), krwawnik (tamuje krew), podró¿nik lekarski, przestrach (dzieci tym od

przestrachu leczo), serdecznik (ziele od chorób serca), wietlik lekarski, ziele od

brodawek, ¿ó³tnik (dzia³a ¿ó³ciopêdnie);

2) w³aciwoci truj¹ce zawieraj¹ce te¿ ostrze¿enie, np. blekot, lulek jadowi-

ty (to tego trza sie wystrzegaæ), szalej (ja mówie czy ty sie ch³opie szaleju najat

czy co, bo tu u nas za miêdzo to rus tyn szalej, dzieciam to sie zawsze mówi³o, ¿e-

by ni ruszali, bo to truje), szaleniec (mo¿e zabiæ cz³owieka, to szalone ziele, bo

truj¹ce), szalony mak, trupie ziele, wilcze jagody (wilcze, bo to truje), wilcze le-

pia, wilczomlecz (mo truj¹cy sok bio³y);

3) wykorzystanie roliny jako g³ównego sk³adnika potraw, np. cha³ajda, kwa-

nica (kwanice sie zrubi³o, to take zupe z ty kwanicy, co na ³¹ce ros³a, inaczy

to szczaw to sie nazywa), kwanik, lebioda (jak bida by³a, to sie te lebiode gutu-

wa³o i jad³o), ³oboda, w³ok (narwali tego w³oku, nagutuwa³o sie i ju¿ by³o co

jeæ);

4) zwierzêce przeznaczenie roliny, w tym jako pokarm, np. gêsia trawa (bo

to gêsi lubio skubaæ), gêsie ziele, gêsiówka, kobyli szczaw, koñski szczaw, kuku³-

cze wino, kuku³ki ziele, kurze ziele, rdes ptasi (ptastwo to lubi dziobaæ), szczawik

zajêczy, winiucha (bo la wiñ jo sie rwie), wronie ziele, zajêcza kapusta, ale te¿

jako gorsza odmiana danej roliny: psi rumianek, psia pasza, psie godziki, wiñ-

ska trawa (taki chwost, tego byd³o nie ji, to takie wiñskie, bo dla wiñ to mo¿e

byæ byle co);

V. odniesienia religijne i w³aciwoci magiczne rolin, w tym odzwierciedle-

nie obrzêdów, wi¹t, np. jest du¿a grupa nazw rolin zawieraj¹cych pierwiastki

apokryficzne, zwi¹zane z Bogiem, mêk¹ Chrystusa, Maryj¹ i wiêtymi: bo¿e licz-

ko, bo¿a trawka, chrzan, pio³un, Matki Boskiej ³zy (to tak sie trzêsie, jakby Mat-

ka Boska nad ludmi p³aka³a), serduszka Matki Boskiej (pokazujo na nieskoñczo-

no dobroæ Maryji), dzwonki Panny Marii, panienka tatarak (bo ciele sie go naj-

wiêtszy panience), kluczyki wiêtego Piotra (bo otwieraj¹ bramy wiosny), wiê-

tego Antoniego ziele, wiêtojañskie ziele. Roliny nabiera³y te¿ mocy magicznej,

chroni³y przed z³em, np. wiêcone ziele grzmotnika, rozchodnika s³u¿y³o do roz-

pêdzania chmur (to sie wiêci, ¿eby grzmoty sie rozchodzi³y, a pioruny omija³y),

do leczenia zêbów, a tak¿e rozchodnik by³ potrzebny: jak siê krowa uocieli³a, to

104

Halina Pelcowa

¿eby bólu w wymieniu nie mia³a, ¿eby wiedma mlika nie zabra³a (Adamowski,

Bartmiñski, Niebrzegowska 1995: 161), g³odek z kolei przestrzega³ przed g³odo-

wym rokiem. Roliny tak¿e dawa³y mi³oæ (lubczyk: to je ziele mi³oci; urocznik:

to mówili, ¿e naparem z tego ziela panna uroki rzuca i ch³opak musi sie w ni za-

kochaæ), ostrzega³y i chroni³y przed chorob¹, np. liszaj

, z³ymi zwierzêtami i ga-

dami, np. wê¿owe ziele;

VI. odniesienia obyczajowo-kulturowe, w tym m.in. metaforyczne u¿ycie

nazw uwarunkowanych obyczajowo poprzez przeniesienie na rolinê funkcji lub

niezwyk³ych w³aciwoci osób czy przedmiotów, czêsto z opowiadañ ludowych

i bajek, np. babka (bo babki kiedy leczyli), diabelskie kwiaty (zwi¹zane ze z³ymi

mocami), diabelskie ziele na Kaszubach (niezwyk³a moc tytoniu, który mo¿e na-

wet diab³a pokonaæ), lalka tatarak (bo takie strojne, do przybrania izby s³u¿y),

mêska sta³oæ (z tyj sta³oci nic nie zustaje jak z tego dmuchawca), niezapomi-

najki (to su kwiatki z bajki, taki by³ wierszyk), tatarak tatarskie ziele tatar-

czuch (od Tatarów nazwa tego ziela), ¿abie oczka (bo to jest w tych oczkach

królewna zaklêta w ¿abe) oraz macoszka i sierotka nazwy wi¹¿¹ce siê z legen-

dami o z³ej macosze, jej dzieciach i pasierbach-sierotkach (Budziszewska 1965:

147).

Du¿a grupa rolin posiada nazwy wyraziste etymologicznie, których znacze-

nie wi¹¿e siê z kszta³tem, zapachem, przeznaczeniem, miejscem wystêpowania,

czasem kwitnienia lub zbioru, np. chrz¹stka, jaskó³cze ziele, jode³ka, ³opuch,

mlecz, mokrzec, ostró¿ka, parz¹czka, podlaska, sroczka, szaleniec, lepaki, nie-

¿yczka, a tak¿e z umiejêtnoci¹ przyczepiania siê czy owijania wokó³ innych ro-

lin, np. bodziak, czepiec, dziadowska wesz, lepa, lepik, lepka, lepczyca, ob³ap-

nik, owijacz, powijak, powój, powójka, przytulia, strza³ki, wijka, wiêzio³ka. Czê-

sto ta sama nazwa mo¿e te¿ przywo³ywaæ ró¿ne skojarzenia, np. serdecznik jest

motywowany w³aciwociami leczniczymi roliny i kszta³tem kwiatów (takie jak

serduszka), wê¿owe ziele (nazwa od tego, bo chroni od wê¿ów), ale te¿ (bo ma ta-

kie nurki i sie wije pu ziemi jak w¹¿). Ciekawym przyk³adem jest kuku³ka, która

z jednej strony symbolizuje podstêp, k³opot (ni wolno by³o tego du domu przy-

nosiæ, bo krowa mog³a straciæ mleko), z drugiej podobieñstwo zewnêtrzne

kwiatu do ptaka.

S¹ ponadto nazwy o niejasnej lub zatartej etymologii, przy których brakuje

wyrazistych odniesieñ, a u¿ytkownicy gwar przyjmuj¹ je, bo tak by³o zawsze

(rdes to sie nazywa i pok¹d pamiêcio siêgam to sie tak nazywa³o, ale czego tak

to nie wim, mo¿e kiedy starsze ludzie widzieli, ale ja nie pyta³a; tak zawsze na

to sie mówi³o), lub motywacja jest przypadkowa, tworzona na zasadzie etymolo-

gii ludowej, np. pyrz to jak i cz³owiek sie zapyrzy to pewnie i tyn chwast tak, ta-

kie niby ³uparte to, zaprze sie i ni mo¿no tych kurzeni wyrwaæ.

Nazwy rolin w wiadomoci jêzykowej ludnoci wiejskiej

105

Nazwa liszaj znana jest ze Szczawnicy (Budziszewska 1985: 159), gdzie istnieje zakaz zbie-

rania kaczeñców przez dzieci, ¿eby nie zatar³y oczu lub ¿eby siê im nie porobi³y liszaje na rêkach

i twarzy.

Przyk³adem nazwy dopuszczaj¹cej mo¿liwoæ ró¿nej interpretacji jest pio³un,

ale tutaj, co nas nieco zaskakuje, etymologia ludowa (pie³un, bo tak niby tego, ¿e

piecze ³un bardzo, pali tak) wi¹¿e siê z naukow¹ interpretacj¹ Machka, ³¹cz¹c¹ tê

rolinê ze wzglêdu na jej w³aciwoci smakowe z rdzeniem *pal-, podobnie jak

czasownik paliæ (Budziszewska 1965: 217). Ale w wypowiedzi mieszkanki podza-

mojskiej wsi: pio³un to musi z tego, ¿e nim Pana Jezusa poili, dostrzegamy te¿ in-

n¹ motywacjê, odnosz¹c¹ siê do sfery sacrum i ³¹cz¹c¹ pio³un z mêk¹ Boga. Pio-

³un by³ ponadto w wielu miejscowociach wa¿nym elementem obrzêdów pogrze-

bowych (z pio³unu robio krzy¿ na dnie na trumnie i dopiero na to k³ado nieboszczy-

ka na ten pio³un) por. Adamowski, Bartmiñski, Niebrzegowska 1995: 159.

Podobnie funkcjonuje w wiadomoci jêzykowej ludnoci wiejskiej chrzan,

który postrzegany niejednokrotnie jako zwyk³y chwast, trudny do zniszczenia,

czy te¿ jako sk³adnik potraw ze wzglêdu na walory smakowe, ma znacznie g³êb-

sz¹ motywacjê religijn¹ i jego wartoæ u¿ytkowa ³¹czy siê nieodmiennie ze wiê-

tami Wielkanocy. Szczególnie wyraziste s¹ tu pierwiastki apokryficzne odnosz¹-

ce nazwê tej roliny do mêki Chrystusa: chrzan to na pami¹tke [...] jak Pana Je-

zusa krzy¿uwa³y, to mia³ ten, co go pilnowa³, cztery godzie, i ¿e ju¿ mia³y go

przybijaæ, i wziun jeden guæ ukrat z³odziej, i przybi³y Jezusa rêce i patrzo, brak

jidnego godzia, nogi mu z³o¿y³y na kupe i jednym godziem przybi³y, a tyn co

ukrad guæ, to z³apa³ i wsadzi³ w ziemie, i mówio, ¿e z tego godzia urus chrzan,

i na pami¹tke bioro chrzan do wiêcynia; chrzan to mówi³y, ¿e to jest to guæ,

którym Pana Jezusa krzy¿uwa³y, widaæ go jak sie chrzan przetnie w poprzek, bo

Pan Jezus za nas tyle wycierpia³ (Grzesiak 1998: 53-54); chrzan to je uci¹¿liwe,

ale jak sie dzie zasieje to i ronie, bo to ziele Pana Jezusa, a na Wilganoc chrzan

musi byæ, to jego sie wiêci na pami¹tke Pana Jezusa ukrzy¿owanego.

Czêsto te¿ w jednej miejscowoci, a nawet w systemie jêzykowym poszcze-

gólnych mieszkañców wsi, s¹ dwie lub trzy nazwy okrelaj¹ce tê sam¹ rolinê,

którym towarzysz¹ ró¿ne skojarzenia. Przywo³ajmy przyk³adowo niektóre z nich,

np. babka (bo to rolina lecznicza, tym babki kiedy leczy³y) i baki (bo kwiat ma

kszta³t baków); aksamitka (bo p³atki miêtkie jak aksamit) byczki (bo kwiat pa-

skudny) i bdziuch (bo ma nieprzyjemny zapach); bratki (bo rosno w kêpkach jak

braty) macoszki (bo od macochy) i fio³ki (bo fioletowe te p³atki so); wietlik (ma

leczniczo moc, jest dobry na oczy, a oczy to wiat³o) wieczki i pawie oczka (bo

majo kwiatki takie liczne, bardzo kolorowe, bio³e, czasem ró¿owe i s takimi ni-

by paseczkami fioletowymi i s tako plamko na kwiatku, przypominajo ruzdynte

wargi, na tle lici to wygl¹dajo jak wieczki); mlecz dmuchawiec mêska sta-

³oæ (to mówi sie mlycz, bo jak sie te ³odyge ruzdusi, to takie mleko leci z tego,

a dmuchawiec to znowu, bo te kwiaty majo taki niby mech i jak to sie dmuchnie,

to sie ruzleci, a nichture to sie miejo, ¿e to mêska sta³oæ, bo jak sie dmuchnie,

to fiu i nic ni zustanie tak jak to z ty ch³opski sta³oci, jaka ³adna czy m³oda gwi-

zdnie, to ³un ju¿ leci); tatarak tatarskie ziele tatarczuch (bo ³ot Tatarów po-

chodzi to ziele) lalka (bo takie strojne, do przybrania izby s³u¿y) i panienka (bo

go sie cieli najwiêtszy panience).

106

Halina Pelcowa

Podobna sytuacja wystêpuje te¿ w nazwach opisowych dwucz³onowych,

w których oba cz³ony s¹ wyranie umotywowane, ale motywacja ka¿dego z nich

jest inna, np. uczep trójlistkowy (ze wzglêdu na czepliwoæ owoców i kszta³t li-

ci); piêciornik gêsi (przysmak gêsi o piêciodzielnych liciach), kluczyki wiête-

go Piotra zwi¹zane z podobieñstwem kwiatów pierwiosnka do pêku ma³ych

kluczy oraz z apokryficznymi przekazami o otwieraniu nimi przez wiêtego Pio-

tra wrót wiosny (por. Dubisz 1977: 125), Matki Boski pantofelki odniesienia re-

ligijne i podobieñstwo kszta³tu kwiatów (to takie liczne i Matce Boski powiê-

cune, jakby malutkie buciki, pantufelki na malutko noge, akurat dlo Matki Boski).

Liczne s¹ równie¿ wypadki obejmowania jednym okreleniem szeregu rolin

podobnych, np. rzep, rzepie to nazwa takich rolin, jak: ³opian lub jego owoc

i przytulia czepna, podobnych ze wzglêdu na czepliwoæ kwiatu i owoców; ¿a-

biniec okrela niezapominajki, kaczeniec i rdest ostrogorzki roliny powi¹-

zane ze sob¹ ze wzglêdu na miejsce wystêpowania, a z kolei takie nazwy, jak

dzbanuszki dzwonki i ostró¿ka, g³owacz chaber, podró¿nik i ³opian, ka-

szka biedrzeniec mniejszy i tasznik, kuku³ka firletka i storczyk, motywo-

wane s¹ kszta³tem kwiatów. Ta sama nazwa mo¿e te¿ okrelaæ ró¿ne, czêsto zu-

pe³nie odmienne roliny, ale o ró¿nej motywacji, np. podró¿nik cykoria (bo wy-

stêpuje na miêdzach, przy drogach) i podró¿nik rdest ptasi (bo tak ciele sie pu

ziemi, jakby sze³), panienka mak (bo ma piêkne, czerwoniutkie kwiaty) i panien-

ka tatarak (cieli go sie na czeæ najwiêtszy panienki).

Gwarowy obraz wiata rolinnego zawiera te¿ wyrane elementy wartociu-

j¹ce

. Roliny s¹ oceniane przede wszystkim ze wzglêdu na:

1) miejsce wystêpowania i charakter u¿ytkowy (dziko rosn¹ce, w tym chwa-

sty i zio³a lecznicze oraz roliny uprawiane w ogródkach): so chwasty, takie za-

walidrogi, co same sie siejo i zag³uszajo roliny po¿yteczne, i so kwiaty, co upiêk-

szajo otoczenie cz³owieka, a so i takie, co lecznicze, to ju¿ te su po¿yteczne; sa-

dzi sie, ¿eby by³o ³adnie i mi³o, ale tez sie niscy, jak te kwasty oprysko sie cy

wyrwie, choæ to casem mo¿e i skoda, bo nichture to ³adnie kwno; ³o jak ta gur-

czyca jak sie za ma³u nie wyrwie, to ronie to takie wielgie, ¿e potem to trza sie

namêczyæ, ¿eby to wyrwaæ; czy jak na ³¹ce tyle tych licznych kwiatów, koloro-

wiutko by³o: te ró¿owiutkie firletki, kuku³ki, bo to te¿ kuku³ki mówili, tam kwanik

jak zakwit, kaszka ta bielutko, niezapominajki niebieciutkie, ¿ó³to kwnie znów

bo¿o trawka, ale trza kosiæ, nic ni pumo¿e, bo trza siana dla krów; tera to ju¿ wie-

le tych chwastów nima, bo opryskajo zanim jeszcze wylozie to z ziemi, a kiedy

to by³o tego, oj by³o tego pe³no i by³o wyso³o, a tera to ju¿ tak smutni jest, wincy

szaro; w zbo¿u to by³o niebieciutko od tego b³awata, ros³a jeszcze trzêsi¹czka,

powój, k¹kol, no i gurczyca, ognicha to wsio znowu ró¿owe i ¿ó³te, ale to nie

by³o takie dobre, bo zbo¿e zapaskudza³o, ale na polu by³o wyso³o i ³adnie. Z³e ro-

liny to szczególnie typowo uci¹¿liwe chwasty i one maj¹ z regu³y ujemnie war-

Nazwy rolin w wiadomoci jêzykowej ludnoci wiejskiej

107

Zjawisko wartociowania w jêzyku, omówione m.in. w pracach: J. Puzyniny (1992), E. La-

skowskiej (1993), A. Pajdziñskiej (1991), jedynie tu sygnalizujemy, nie wchodz¹c w jego istotê.

tociuj¹ce je nazwy, co wynika zarówno z nieprzydatnoci danej roliny, jak

i z naiwnej interpretacji wiata, np. ³uboda to takie paskudne tyn chwast; to taka

paskudna nazwa ta winiucha, bo to i chwast paskudny; to tego trawica nazwa-

li, ¿e to takie pod³e tyn chwast, takie uprzykne ziele, ani tego wyrwaæ, a jak sie

rozpleni to wszystko zag³uszy i nic ni uronie;

2) w³aciwoci lecznicze, gdy¿ kopytnik, babkê, krwawnik, serdecznik, dziu-

rawiec zna ka¿dy doros³y mieszkaniec wsi: bo to bardzo po¿yteczne ziela: kiedy

chto tam po duchtorach chodziu³, tym sie lyczyli i ka¿dyn jako by³ zdrowy, ¿yli

d³ugo; dziurawiec to dobre, bo tyn sok z ty ³odygi to lykarstwo od siedmiu cho-

rób: od nerwów, ¿o³¹dka, w¹troby, bóli g³owy, na sen, od kamieniów w nerkach,

na trudne do zagojenia rany; to niby jest chwast tyn mlycz, ale to ty¿ lekarstwo,

a znów tyn blekot to ma w³aciwoci truj¹ce, a kiedy to mówili, ¿e naw¹cha³ sie

blykotu i tak dziwnie chodzi, mo¿e to tak jak dzisioj tyn markoman; rozchodnik

to dobrze trocha go ukurzyæ i to je na ból zêbów; syrdecznik to je od serca i st¹d

taka ³adna nazwa; krwawnik to na zatamuwanie krwawienia;

3) wygl¹d i urodê, w tym wielkoæ, kolor, kszta³t nie tylko kwiatów, ale te¿

lici, a nawet ca³ej roliny: piêkna jak lelija; panna piêkna jak dziewanna; dzie-

wanna to ¿e tako jak liczno panna, ale kiedy to tak mówili: choæby jak dziewan-

na, bez posagu na nic panna; a to dzbanuszek jest, to taki liczny kwiatuszek, jak

ja lubie te dzbanuszki, to takie liczne; ta syroczka to tera dzie wygine³a na po-

lach, ale to liczne kwiatki, to sie na bukiet rwa³o; to je chwast, ale ³on tak ³adnie

kwnie, takie ma malutkie niby oczka i to tak wdziêcznie siê nazywa pawie oczko;

to takie nijakie, maleñkie, ni rzuca³o to sie w oczy, takie sirotki mówili, tera wiê-

cy stukrotki sie mówi; sierotki, bo takie ma³e biedniutkie jak sirotki, delikatne, le-

dwie ich widaæ na polu; nokieæ to paskudne ma te kwiaty, takie go³e te rodki, a tu

troszke duko³a ino tych p³atków; to sieje sie w ogródku i nazywajo sie pazurki pu

naszemu, ale to to takie ¿ó³te, ni³adne te kwiaty; dziady to kwiat ¿aden, a tak sie

wleko za cz³uwiekiem jak sie przyczepio, jak te dziady proszalne; bdziuch to pa-

skudne i tak to mierdzi jakby chto sie zabdzio³. Wystêpuje tu wartociowanie

pozytywne lub negatywne od podziwu nad piêknem (dziewanna, dzbanuszki,

dzwonki, koguciki, pawie oczko) po pokazanie i wyeksponowanie brzydoty, np.

nokieæ, psie betki, psie ³by, lepaki, mierdziuch, wiñska trawa, przy czym jak

twierdz¹ mieszkañcy wsi: ³adne, wdziêczne kwiatki majo te¿ ³adne nazwy, a jak

kwiat byle jaki to i nazwa tako, ³o nokieæ, lepok, bo to takie ¿ó³te i wcale ni stroj-

ne, a ju¿ co innego paninka, to tyn mak niby, bo to ³adne, czyrwuniutkie i takie

zwinne, delikatne jak m³odo panienka.

Wartociowaniu podlegaj¹ tak¿e wewnêtrzne w³aciwoci roliny, np. na po-

krzywê, która nie parzy, s¹ w gwarach m.in. okrelenia: g³ucha pokrzywa, mar-

twa pokrzywa, lepa pokrzywa, le odbierane z punktu widzenia w³aciwoci

u¿ytkowych. S¹ to roliny nieu¿yteczne, bo martwe, g³uche, lepe, a wiêc nie

spe³niaj¹ swojej funkcji: to takie jakby martwe by³o to ziele, bo co to za pokrzy-

wa, co ni parzy, pokrzywa ma przecie parzyæ; to tak ju¿ zdzicza³a ³una, to tako

g³ucho pukrzywa, bo zatraci³a, ¿e mo¿e parzyæ.

108

Halina Pelcowa

Niezwykle interesuj¹c¹ grupê s³ownictwa rolinnego tworz¹ ponadto nazwy

metaforyczne utworzone przez podobieñstwo do ludzi, zwierz¹t, ptaków lub ich

czêci cia³a, np. babka, cz³owieki, józefek, józefka, panna, panienka, kuku³ka, ku-

ku³cze wino, kozica, kocie ziele, kurze ziele, koñskie kopyto, koñski ogon, lwia pa-

szcza, lwi pyszczek, psi ogon, lisi ogon, gêsi pêpek, wilczy ogon, wróble jêzyczki,

¿abiniec. Motywacje s¹ tu dwojakie: dotycz¹ odniesienia na zasadzie podobieñ-

stwa kszta³tu, funkcji, okresu kwitnienia (np. g³owacz, jêzyczki, kotki, koniki po-

lne, jaskó³cze ziele) lub zwierzêcego przeznaczenia roliny (np. zajêcza kapusta,

koñski szczaw, kuku³ki ziele, szczawik zajêczy, wronie ziele), z wyranie uwidocz-

nionym wartociowaniem dodatnim lub ujemnym desygnatu, do którego odnosi

siê nazwa roliny. Z regu³y to, co nawi¹zuje do nazw zwierz¹t, podobnie jak ro-

baków, owadów, p³azów czy gadów, ma konotacje wyranie ujemne (byczki, ola

stopa, psie ³by, wilcze lepia, wole oczy, ¿abie lepia), do ptaków dodatnie lub

neutralne (np. bocianki, gêsiówka, koguciki, kuku³ka, ptasie oczka, sroczka), a do

ludzi zawsze dodatnie (andrzejek, babka, panienka). Wartociowanie ujemne

odbywa siê czêsto przez uzupe³nienie nazwy roliny o przymiotniki psi, wiñski,

wilczy, oli, koñski, przy czym motywacje nazewnicze podawane przez mówi¹-

cych s¹ ró¿ne, np. wiñskie, bo brzydkie i wiñskie, bo dla wini: winiucha bo

dla wiñ to je zielsko, winia to wsio zere, ale te¿: od wini nazwa tego, ¿e to ta-

kie paskudne. Powstaj¹ zatem zwi¹zki frazeologiczne motywowane relacj¹ cz³o-

wieka i zwierzêcia, wskazuj¹ce, i¿ nazwy psie betki, psie ³by, wiñska trawa nie

s¹ przeznaczone dla ludzi, ale wy³¹cznie dla zwierz¹t, a okrelenia psi, wiñski,

koñski oznaczaj¹ gorszy, mniej przydatny (o to takie byle co, tego sie nie rwie,

bo to wiñsko trawa; psi rumianek to gorszy taki, to ni ma zapachu, te kwiaty ta-

kie byle jakie), a tak¿e czêsto chwast dziko rosn¹cy w odró¿nieniu od rolin ogro-

dowych (psie godziki, psie lwie paszcze, psie betki). Przejawia siê nacechowana

aksjologicznie opozycja zwierzê cz³owiek, gdzie w znaczeniu s³ów zwierzê-

cych czêsto jest uwik³ane wartociowanie cz³owieka jako istoty lepszej wiadcz¹-

ce o antropocentryzmie leksyki zwierzêcej (por. Bartmiñski, Panasiuk 1993;

Kempf 1985; Mosio³ek-K³osiñska 1997; Tokarski 1990). Czêsto te¿ roliny prze-

znaczone dla zwierz¹t lub z nazw¹ zwierzêcia pe³ni¹ funkcje s³u¿ebne, s¹ ostrze-

¿eniem dla ludzi, np. wilcze jagody, wilczomlecz, wilcze lepia (truj¹ce), wê¿owe

ziele (tam dzie ronie nie ma wê¿ów).

Nazwy rolin i przekazywane przez nie wartoci s¹ niezwykle wa¿nym ele-

mentem jêzykowo-kulturowego obrazu wiata ludnoci wiejskiej wiadcz¹cym

o wra¿liwoci jêzykowej i wnikliwoci w obserwowaniu otaczaj¹cej przyrody.

Bibliografia i ród³a

Adamowski J., Bartmiñski Jerzy, Niebrzegowska Stanis³awa (1995), Ptaki, zwierzêta i roliny w re-

lacjach gwarowych z okolic Bi³goraja, Etnolingwistyka, nr 7, pod red. Jerzego Bartmiñskie-

go, Lublin, s. 135-178.

Nazwy rolin w wiadomoci jêzykowej ludnoci wiejskiej

109

AGM (1971-1992), Atlas gwar mazowieckich, t. I, oprac. Halina Horodyska-Gadkowska,

Alina Strzy¿ewska-Zaremba, t. II-X, oprac. Anna Kowalska, Alina Strzy¿ewska-Zaremba,

Wroc³aw.

AJK (1965-1975), Atlas jêzykowy kaszubszczyzny i dialektów s¹siednich, t. I-VIII, pod red. Zdzi-

s³awa Stiebera, t. IX-XII, pod red. Hanny Popowskiej-Taborskiej, Wroc³aw.

AJKLW (1979-1996), Atlas jêzyka i kultury ludowej Wielkopolski, pod red. Zenona Sobierajskie-

go, Józefa Burszty, t. I-IX, Wroc³aw.

Bañkowski C., Serwatka J. (1977), Po¿yteczne chwasty, Warszawa.

Bartmiñski Jerzy, Panasiuk Jolanta (1993), Stereotypy jêzykowe, [w:] Encyklopedia kultury polskiej

XX wieku, t. II: Wspó³czesny jêzyk polski, pod red. Jerzego Bartmiñskiego, Wroc³aw, s. 363-

387.

Basara J. (1989), Nazwy gorczycy polnej (Sinapis arvensis) w gwarach polskich, Zbornik razprav

i¿ slovanskego jezikoslovja, Lubljana, s. 19-30.

Budziszewska Wanda (1965), S³owiañskie s³ownictwo dotycz¹ce przyrody ¿ywej, Wroc³aw War-

szawa Kraków.

(1985), Wybrane nazwy rolin ze Szczawnicy i okolic, Jêzyk Polski LXV, z. 2-3, s. 158-162.

Dejna Karol (1962-1969), Atlas gwarowy województwa kieleckiego, z. 1-6, £ód.

(1974-1985), S³ownictwo ludowe z terenu by³ych województw kieleckiego i ³ódzkiego, Rozprawy

Komisji Jêzykowej £ódzkiego Towarzystwa Naukowego, t. XX-XXXI, £ód.

Doroszewski Witold (1958), Kwestionariusz do badañ s³ownictwa ludowego, Wroc³aw.

Dubisz Stanis³aw (1977), Nazwy rolin w gwarach ostródzko-warmiñsko-mazurskich, Wroc³aw.

Grzesiak D. (1998), Wierzenia i zwyczaje w jêzykowym obrazie wiata mieszkañców okolic Krasne-

gostawu, Lublin [praca magisterska, Zak³ad Historii Jêzyka Polskiego i Dialektologii UMCS].

Kempf Z. (1985), Wyrazy gorsze dotycz¹ce zwierz¹t, Jêzyk Polski LXV, z. 2-3, s. 125-144.

Kunicka Barbara, Dziak Maria (1988), Zio³a i ich zastosowanie, Warszawa.

Kuniewski E., Augustyn-Puziewicz J. (1986), Przewodnik zio³olecznictwa ludowego, Warszawa.

Laskowska El¿bieta (1993), Wartociowanie w jêzyku potocznym, Bydgoszcz.

Mosio³ek-K³osiñska K. (1997), Antropocentryzm leksyki zwierzêcej, [w:] Semantyczna struktu-

ra s³ownictwa i wypowiedzi, pod red. Renaty Grzegorczykowej, Zofii Zaron, Warszawa, s. 71-

78.

Nitsch Kazimierz (1955), Mazowieckie wyrazy przyrodnicze, [w:] Wybór pism polonistycznych,

t. II, Wroc³aw Kraków, s. 86-116.

Pajdziñska Anna (1991), Wartociowanie we frazeologii, [w:] Wartoci w jêzyku i tekcie, pod red.

Jadwigi Puzyniny, Janusza Anusiewicza, Jêzyk a Kultura, t. 3, Wroc³aw, s. 15-28.

(1996), Wra¿enia zmys³owe jako podstawa metafor jêzykowych, Etnolingwistyka, nr 8, pod red.

Jerzego Bartmiñskiego, Lublin, s. 113-130.

Pelcowa Halina (1985), Studia nad s³ownictwem gwarowym Lubelszczyzny. Cz I. S³ownictwo po-

chodzenia ma³opolskiego, Lublin.

(1988), Zró¿nicowanie leksykalne nazw rolin w gwarach Lubelszczyzny, Annales UMCS, sectio

FF, vol. VI, Lublin, s. 257-271.

(1994), Mazowizmy leksykalne w gwarach Lubelszczyzny, Lublin.

Puzynina Jadwiga (1992), Jêzyk wartoci, Warszawa.

Siekierska Krystyna (1992), Barwy staropolskiej przyrody, [w:] Studia historycznojêzykowe i dia-

lektologiczne, pod red. Mariana Kuca³y, Jerzego Reichana, Prace Instytutu Jêzyka Polskiego

78, Kraków, s. 19-42.

Szafer W., Kulczyñski S., Paw³owski B. (1953), Roliny polskie, Warszawa.

Schwarz Z., Szober J. (1969), Roliny towarzysz¹ce cz³owiekowi, Warszawa.

Tokarski Ryszard (1990), Jêzykowy obraz wiata w metaforach potocznych, [w:] Jêzykowy obraz

wiata, pod red. Jerzego Bartmiñskiego, Lublin, s. 69-86.

(1993), S³ownictwo jako interpretacja wiata, [w:] Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. II:

Wspó³czesny jêzyk polski, pod red. Jerzego Bartmiñskiego, Wroc³aw, s. 335-362.

110

Halina Pelcowa

Waszkiewicz K. (1977), S³ownictwo gwarowe z zakresu przyrody ¿ywej i rolnictwa we wsi Lipnik

ko³o Pajêczna, Rozprawy Komisji Jêzykowej £ódzkiego Towarzystwa Naukowego, t. XXIII,

£ód, s. 135-146.

Zarêba Alfred (1960), Z geografii s³owiañskich nazw chwastów, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu

Jagielloñskiego XXIV, Prace Jêzykoznawcze, Kraków, s. 15-50.

(1970-1980), Atlas jêzykowy l¹ska, t. I-VI, Kraków.

Aneks

Cytowane nazwy rolin i ich znaczenie

aksamitka kwiat ozdobny, Tagetes

andrzejek narcyz, Narcissus

babka babka zwyczajna, Plantago maior

babka koniczynowa babka lancetowata, Plantago lanceolata

bagno bagno zwyczajne, Ledum palustre

baki babka zwyczajna, Plantago maior

blekot lulek czarny, Hyoscyamus niger

b³awat chaber, Centaurea cyanus

bocianki ostró¿ka polna, Delphinium consolida

bodziak 1. oset, Cirsium arvense, 2. oset zwis³y, Carduus nutans

bo¿a trawka kozieradka, Trigonella foenum graecum

bo¿e liczko podbia³ pospolity, Tussilago farfara

bratek dziki bratek polny, Viola tricolor

buciki Matki Boski polne lwie paszcze, Linaria vulgaris Mill.

byczki 1. kwiat ozdobny aksamitka, Tagetes, 2. niemiertelniki suche kwiaty, Helichrysa

bdziuch kwiat ozdobny aksamitka, Tagetes

chaber Centaurea cyanus

cha³ajda lebioda, Chenopodium album

choinka skrzyp, Equisetum arvense

chrzan Armoracia lapathifolia Gilib.

chrzêæ, chrz¹stka skrzyp, Equisetum arvense

chwoszcz, chwoszczka skrzyp, Equisetum arvense

czepiec 1. przytulia czepna, Galium aparine 2. uczep trójlistkowy, Bidens tripartitus

cz³owieki rolina ozdobna aster, Callistephus chinensis

diabelskie kwiaty k¹kol, Agrostemma githago

diabelskie ziele tytoñ szleachetny, Nicotiana tabacum L.

dmuchawiec mniszek, Taraxacum officinale Web.

drabinki piêciornik gêsi, Potentilla anserina L.

drutowiec rdest ptasi, Polygonum aviculare

drzewianka piêciornik kurze ziele, Potentilla erecta

dr¿¹czka dr¿¹czka rednia, Briza media

dzbanki 1. dzwonki niebiesko-liliowe, Campanula sp., 2. ostró¿ka polna, Delphinium consolida

dzbanuszki 1. dzwonki niebiesko-liliowe, Campanula sp., 2. ostró¿ka polna, Delphinium consolida

Nazwy rolin w wiadomoci jêzykowej ludnoci wiejskiej

111

dziadowska wesz owoc uczepu trójlistkowego, Bidens tripartitus

dziady 1. ³opian, Artium lappa Lappa maior, 2. uczep trójlistkowy, Bidens tripartitus

dziewanna dziewanna wielokwiatowa, Verbascum thapsiforme

dziurawiec Hypericum perforatum

dzwoniec Alectorolophus major v. glaber

dzwonki 1. dzwonki niebiesko-liliowe, Campanula sp., 2. ostró¿ka polna, Delphinium consolida

dzwonki Panny Marii dziurawiec zwyczajny, Hypericum perforatum

fio³ek bratek polny, Viola tricolor

firletka ró¿owy kwiat ³¹kowy podobny do godzika, Lychnis flos-cuculi

gêsia trawa piêciornik gêsi, Potentilla anserina

gêsie ziele piêciornik gêsi, Potentilla anserina

gêsi pêpek stokrotka, Bellis perennis

gêsiówka 1. piêciornik gêsi, Potentilla anserina L., 2. trawica, chwast podobny do trawy

glinik glistnik jaskó³cze ziele, Chelidonium maius

g³odek rolina rozwijaj¹ca siê w czasie wiosennej suszy, Draba verna

g³owacz 1. chaber, Centaurea cyanus, 2. podró¿nik, Chichorium intybus, 3. ³opian, Lappa maior

g³ucha pokrzywa jasnota bia³a, Lamium album

gorczyca 1. gorczyca polna, Sinapis arvensis, 2. lebioda, Chenopodium album

gorszczyca 1. rdest ostrogorzki, Polygonum hydropiper

gorzkie ziele rdest ostrogorzki, Polygonum hydropiper

granicznik podró¿nik, Cichorium intybus

grzmotnik ziele, które wiêci siê w celu odpêdzenia chmur

jaskó³cze ziele glistnik jaskó³cze ziele, Chelidonium maius

jasnota bia³a pokrzywa, która nie parzy, Lamium album

janiak chaber, Centaurea cyanus

jêzyczki babka lancetowata, Plantago lanceolata

jêzyczki polne babka lancetowata, Plantago lanceolata

jode³ka skrzyp, Equisetum arvense

józefek, józefka hyzop lekarski, Hyssopus officinalis

kaszka 1. biedrzeniec mniejszy, Pimpinella saxifraga, 2. tasznik, Capsella bursa-pastoris

kêdzierzawiec laz dziki, Malva silvestris

kluczyki pierwiosnek, Primula sp.

kluczyki wiêtego Piotra pierwiosnek, Primula sp.

k³obuk powój polny, Convolvulus arvensis

kobyli szczaw szczaw lancetowaty, Rumex hydrolapathum

kocie ziele koniczyna dzika, Trifolium arvense

koguciki ostró¿ka polna, Delphinium consolida

ko³tun widl³ak godzisty, Lycopodium clavatum

koniki polne ostró¿ka polna, Delphinium consolida

koñski ogon skrzyp, Equisetum arvense

koñski szczaw szczaw lancetowaty, Rumex hydrolapathum

koñskie kopyto podbia³ pospolity, Tussilago farfara

kopytnik kopytnik pospolity, Asarum europaeum

korzenica perz, Agropyrum repens

kosmacicha skrzyp, Equisetum arvense

kosmata we³nianka, Eriophorum

112

Halina Pelcowa

kostropacz ³opian, Lappa maior

kotki koniczyna dziak, Trifolium arvense

kozica powój, Convolvulus arvensis

kozio³ki ostró¿ka polna, Delphinium consolida

kr¹¿ki rolina ozdobna aster, Callistephus chinensis

krewka Matki Boskiej dziurawiec zwyczajny, Hypericum perforatum

krwawnik Achillea millefolium

kuku³cze wino rolinka podobna do koniczyny, o kwanym smaku, Oxolis acetosella

kuku³ka 1. ró¿owy kwiat ³¹kowy podobny do godzika firletka, Lychnis flos-cuculi, 2. storczyk,

Orchis

kuku³ki ziele rdest ostrogorzki, Polygonum hydropiper

kurze ziele piêciornik kurze ziele, Potentilla erecta

kurzylad piêciornik kurze ziele, Potentilla erecta

kwane licie szczaw zwyczajny, Rumex acetosa

kwanica, kwanik, kwasek szczaw zwyczajny, Rumex acetosa

lalka tatarak, Acorus calamus

lebioda lebioda, Chenopodium album

lelija kwiat ogrodowy, Lilium

lepczyca, lepka, lepik, lepa przytulia czepna, Galium aparine

lepiech tatarak, Acorus calamus

lisi ogon skrzyp, Equisetum arvense

liszaj kaczeniec, Caltha palustris

lnica, lnianka polne lwie paszcze, Linaria vulgaris Mill.

lubczyk Levisticum officinale

lulek jadowity lulek czarny, Hyoscyamus niger

lwia paszcza polne lwie paszcze, Linaria vulgaris Mill.

lwi pyszczek polne lwie paszcze, Linaria vulgaris Mill.

³ezki dr¿¹czka rednia, Briza media

³oboda lebioda, Chenopodium album

³opuch 1. ³opian, Lappa maior L., 2. gorczyca polna, Sinapis arvensis

macoszka bratek polny, Viola tricolor

majówka podbia³ pospolity, Tussilago farfara

martwa pokrzywa jasnota bia³a, Lamium album L.

Matki Boskiej pantofelki troiæ, Asclepias

Matki Boskiej ³zy dr¿¹czka rednia, Briza media

mêska sta³oæ mniszek pospolity, Taraxacum officinale Web.

mieczyk kwiat ogrodowy, Gladiolus

miesi¹czek rolina ozdobna aster, Callistephus chinensis

mlecz mniszek pospolity, Taraxacum officinale Web.

mniszek mniszek pospolity, Taraxacum officinale Web.

modrak chaber, Centaurea cyanus

modrzyk niezapominajka, Myosotis sp.

mokrzec chwast rosn¹cy zielonymi kêpkami przy samej ziemi

mydlas mydlnica lekarska, Saponaria officinalis

nagietek, nokieæ kwiat ogrodowy nagietek, Calendula officinalis

naparstnik naparstnica, Digitalis sp.

Nazwy rolin w wiadomoci jêzykowej ludnoci wiejskiej

113

niebioska niezapominajka, Myosotis sp.

niezapominajki Myosotis sp.

ob³apnik powój polny, Convolvulus arvensis

ognicha, ognik chwast, gorczyca polna, Sinapis arvensis

ostró¿ka ostró¿ka polna, Delphinium consolida

ostrzyca 1. przytulia czepna, Galium aparine, 2. kanianka lnowa, Cuscuta opilinum

ola stopa podbia³ pospolity, Tussilago farfara

owijacz powój polny, Convolvulus arvensis

panienka 1. chwast, mak, Papaver rhoeas, 2. twardzioszek przydro¿ny, Marasmius oreades Fr.,

3. tatarak

panna tatarak, Acorus calamus

pantofelki sroczka, ostró¿ka polna, Delphinium consolida

parz¹czka pokrzywa, Urtica dioica

pawie oczko kurzylad polny, Anagallis arvensis

paznokieæ, paznokietek kwiat ogrodowy nagietek, Calendula officinalis

pazurki kwiat ogrodowy nagietek, Calendula officinalis

perz Agropyrum repens

pieprz wodny rdest ostrogorzki, Polygonum hydropiper

pierwiosnek Primula officinalis Hill.

piêciornik gêsi Potentilla anserina

pio³un Artemisia absinthium

p³aszczyca trawica, chwast podobny do trawy

podbia³, podbielina podbia³ pospolity, Tussilago farfara

podlasek przylaszczka, Hepatica

podró¿nik 1. babka, Plantago maior, 2. cykoria, podró¿nik, Cichorium intybus, 3. rdest ptasi, Po-

lygonum

podró¿nik b³êkitny cykoria podró¿nik, Cichorium intybus

powój, powójka, powijak powój polny, Convolvulus arvensis

przebinieg nie¿yczka, Galanthus

przestrach Hippuris

prztykawki nieguliczka, Symphoricarpos albus

przytulia przytulia czepna, Galium aparine

psi ogon skrzyp, Equisetum arvense

psi rumianek Matricaria maculata

psia pasza perz, Agropyrum repens

psie betki grzyby truj¹ce

psie godziki mydlnica lekarska, Saponaria officinalis

psie lwie paszcze polne lwie paszcze, Linaria vulgaris Mill.

psie ³by grzyby truj¹ce

pszczelnik melisa lekarska, Melissa officinalis

pszennak 1. chwast rzodkiew wirzepa, Raphanus raphanistrum, 2. gorczyca polna, Sinapis

arvensis

ptasie oczka wietlik ³¹kowy, Euphrasia rostkoviana Hayne

rdes ptasi Polygonum aviculare

rojownik melisa lekarska, Melissa officinalis

rozchodnik Sedum sp.

rzep, rzepie 1. ³opian, Lappa maior, 2. owoc ³opianu, 3. przytulia czepna, Galium aparine

114

Halina Pelcowa

serdecznik Leonurus cardiaca

serduszka Matki Boskiej dr¿¹czka rednia, Briza media

sierotka 1. bratek polny, Viola tricolor, 2. stokrotka, Bellis perennis

skrzyp, skrzypiec skrzyp, Equisetum arvense

s³omianki niemiertelniki suche kwiaty, Helichrysa

smoluchy ¿ó³te lilie

sosenka skrzyp, Equisetum arvense

srebrnik piêciornik gêsi, Potentilla anserina

sroczka ostró¿ka polna, Delphinium consolida

stolist krwawnik, Achillea millefolium

strza³ka ostro¿eñ polny, Cirsium arvense

strza³ki uczep trójlistkowy, Bidens tripartitus

suchotniki niemiertelniki suche kwiaty, Helichrysa

suszki niemiertelniki suche kwiaty, Helichrysa

szabla kwiat ogrodowy, Gladiolus

szalej lulek czarny, Hyoscyamus niger

szaleniec lulek czarny, Hyoscyamus niger

szalony mak lulek czarny, Hyoscyamus niger

szczawik zajêczy zajêcza kapusta, Oxolis acetosella

szelepuszki niemiertelniki suche kwiaty, Helichrysa

szelestnik dzwoniec, Alectorolophus major v. glaber

szeleszczuchy niemiertelniki suche kwiaty, Helichrysa

szyportki niemiertelniki suche kwiaty, Helichrysa

lepa pokrzywa jasnota bia³a, Lamium album

lepaki margarytki kwiaty o bia³ych p³atkach i ¿ó³tym rodku

mierdziuch kwiat ozdobny aksamitka, Tagetes

nieguliczka Symphoricarpos albus

nie¿yczka przebinieg, Galanthus

wiêtego Antoniego ziele macierzanka, Thymus serpyllum

wietlik lekarski wietlik ³¹kowy, Euphrasia rostkoviana Hayne

wieczki wietlik ³¹kowy, Euphrasia rostkoviana Hayne

wiêtojañskie ziele dziurawiec zwyczajny, Hypericum perforatum

winiucha lebioda, Chenopodium album

wiñska trawa rdest ptasi, Polygonum aviculare

tenecznik dr¿¹czka rednia, Briza media

tatarak, tatarskie ziele, tatarczuch tatarak, Acorus calamus

tobo³ki pastusze tasznik, Capsella bursa-pastoris

trawica trawica, chwast podobny do trawy

trójlistek bobrek trójlistkowy, Menyanthes trifoliata

trupie ziele lulek czarny, Hyoscyamus niger

trzêsicha, trzêsi¹czka dr¿¹czka rednia, Briza media

tysi¹clist krwawnik, Achillea millefolium

uczep trójlistkowy Bidens tripartitus

urocznik lubczyk, Levisticum officinale

warkocznik wid³ak godzisty, Lycopodium clavatum

we³nianka rolina, która ma owoce podobne do k³aczków we³ny, Eriophorum

Nazwy rolin w wiadomoci jêzykowej ludnoci wiejskiej

115

wê¿owe ziele Virga aurea

wid³ak wid³ak godzisty, Lycopodium clavatum

wiêzio³ka chwast w zbo¿u wyczka, Vicia hirsuta

wijka chwast w zbo¿u wyczka, Vicia hirsuta

wilcze jagody pokrzyk, Atropa belladonna

wilcze lepia pokrzyk, Atropa belladonna

wilczomlecz Euphorbia cyparissias

wilczy ogon wid³ak godzisty, Lycopodium clavatum

w³ok lebioda, Chenopodium album

w³óczêga wid³ak godzisty, Lycopodium clavatum

wole oczy kaczeniec, Caltha palustris

wronie ziele rozchodnik, Sedum sp.

wróble jêzyczki rdest ptasi, Polygonum aviculare

zajêcza kapusta rolinka podobna do koniczyny, o kwanym smaku, Oxolis acetosella

zielenina lebioda, Chenopodium album

ziele od brodawek glistnik jaskó³cze ziele, Chelidonium maius

z³otnik 1. glistnik jaskó³cze ziele, Chelidonium maius, 2. gorczyca polna, Sinapis arvensis

z³oto gorczyca polna, Sinapis arvensis

z³otucha 1. przytulia czepna, Galium aparine, 2. powój, Convolvulus arvensis

¿abie oczka niezapominajki, Myosotis sp.

¿abie oczy kaczeniec, Caltha palustris

¿abie lepia kaczeniec, Caltha palustris

¿abiniec 1. kaczeniec, Caltha palustris, 2. niezapominajki, Myosotis sp., 3. rdest ostrogorzki, Po-

lygonum

¿ó³taczka rolina ozdobna o ¿ó³tych kwiatach

¿ó³tnik glistnik jaskó³cze ziele, Chelidonium maius

¿ycica stok³osa, Bromus secalinus

116

Halina Pelcowa