Językoznawstwo 

kognitywne

Wykłady 2007/8

Joanna Szwabe

 

 

Struktura znaczenia 

komunikatu

 

KOMUNIKAT

 

to, co powiedziane

 

to, co implikowane

 

konwencjonalnie

 

konwersacyjnie

 

implikatury 
uogólnione

 

implikatury 
uszczegółowione

 

 

 

WARSTWY ZNACZENIA 

KOMUNIKATU

Znaczenie zdania – poziom kodowany

Znaczenie typu wypowiedzi 

Znaczenie mówcy

zmodyfikowane 
przez UGI

zmodyfikowane 
przez USI

 

 

Heurystyka I: problemy

Problemy: być może to nie implikatura jest 

odpowiedzialna za związek między tymi zdaniami, 
a wiedza użytkownika (np. schemat sytuacji)

Piknik był beznadziejny. Piwo było ciepłe.
• Nie można tu odwoływać się do schematu pikniku, 

bo w zdaniach:

Piknik był beznadziejny. Nie strzelono żadnej 

bramki.

• Implikatura nakazująca połączyć te zdania dalej 

działa. Słuchacz raczej zdziwi się, że grano w piłkę 
nożną na pikniku, niż założy, że są to zdania bez 
związku ze sobą.

 

 

 

Nakładanie się poziomów 

znaczenia w komunikacie

Implikatury uogólnione nie są ani odwołane 

przez uszczegółowione, ani zbędne: 

słuchacz może się odwołać do znaczenia 

typu wypowiedzi np. mówiąc : 

- Hej, czemu nie powiedziałeś mi, że wszyscy 

wyszli!

Po takim dialogu
- Gdzie jest Maciej?
- Niektórzy już wyszli. (UGI: Nie wszyscy wyszli. 

USI: Może Maciej właśnie wyszedł.)

 

 

Implikatury: problemy

•

Implikatury są konstytutywnym elementem znaczenia, 

proponowanie ograniczeń w ich obowiązywaniu 

prowadzi do konfliktu z uprzednimi ustaleniami 

pragmatyki. Czy rzeczywiście implikatury nie mają 

udziału w warunkach prawdziwości? (Szwabe 2007)

Adam wpadł w złość i Ewa wyszła.
Ewa wyszła i Adam wpadł w złość. 

•

Czy użytkownicy języka stosują Zasadę Życzliwości w 

stosunku do znaczenia zdania, czy też do znaczenia 

komunikatu z implikaturami włącznie? 

 

 

Zasada Życzliwości

• Zasada Życzliwości (Principle of Charity),
• jest  bezpośrednio  zaleceniem  dla  słuchacza,  by 

traktować wypowiedzi rozmówcy jako prawdziwe

• pierwszy  raz  sformułowana  przez  Wilsona, 

rozpowszechniona przez Quine’a i Davidsona, 

„Wybiera  się  jako  desygnat  [nazwy]  taką  zmienną,  dla 

której  jak  największa  liczba  zdań  mówcy  będzie 

prawdziwa.” (Wilson 1959:532). 

• Davidson  postuluje,  że  stosujemy  Zasadę 

Życzliwości do każdego zdania, uznając zdanie za 

prawdziwe nawet jeśli nie znamy jego znaczenia 

(Davidson 1973:102–110). 

 

 

Implikatury: problemy

Przykład 

W 

pewnym 

parku 

doszło 

do 

wielokrotnego 

wyłudzenia, 

jak 

się 

przekonamy, 

na 

tle 

pragmatycznym. Dziś znów nie przyszła do mnie renta 

–  skarżył  się  sąsiadowi  z  ławki  pan  Z.  z  nadzieją  na 

wsparcie.  W  rozmowie  ustanawiał  najpierw  wspólny 

grunt  społecznego  niezadowolenia  i  niejednokrotnie 

otrzymywał  pomoc  od  oburzonych  zaniedbaniami 

systemu rentalnego współobywateli. Jakże poczuli się 

oszukani,  kiedy  wyszło  na  jaw,  iż  żadna  renta  nie 

przysługiwała  panu  Z!  W  sądzie  pan  Z.  bronił  się 

argumentując,  że  nie  powiedział  nic  poza  prawdą  – 

rzeczywiście, żadna renta nie przyszła pocztą.

 

 

Kłamstwo implikaturowe

• Czy  Z.  mówił  prawdę?  Zdanie, 

które wygłosił jest prawdziwe. 

• Pytanie  dlaczego  wypowiedź  Z. 

została 

zinterpretowana 

jako 

kłamstwo,  w  języku  pragmatyki 
brzmi: 

Prawdziwość 

czego 

postuluje Zasada Życzliwości? 

 

 

Grice i kontynuatorzy

 Levinson (2000) wykorzystuje jedynie 

dwie      Maksymy Ilości (Q1 i Q2) i 
Maksymę Sposobu

 Sperber i Wilson (1986), uważają 

Maksymę  Stosowności (Relewancji) 
za wystarczająca do wyjaśnienia 
implikowanego znaczenia

 

 

Struktura znaczenia 

komunikatu

 

KOMUNIKAT

 

to, co powiedziane

 

to, co implikowane

 

konwencjonalnie

 

konwersacyjnie

 

implikatury 
uogólnione

 

implikatury 
uszczegółowione

 

 

 

WARSTWY ZNACZENIA 

KOMUNIKATU

Znaczenie zdania – poziom kodowany

Znaczenie typu wypowiedzi 

Znaczenie mówcy

zmodyfikowane 
przez UGI

zmodyfikowane 
przez USI

 

 

Implikatury a 

kognitywistyka

• Implikatury uogólnione są 

interesujące dla sztucznej 
inteligencji 

– Natural language processing, chatboty
– automatyzacja wnioskowań

• Implikatury uszczegółowione są 

interesujące jako twory mentalno-
językowe

 

 

Znaczenie mówcy

• Rekonstruowane przy pomocy 

wnioskowań konwersacyjnych

• Wzbogacone o implikatury 

uszczegółowione

• Implikatury uszczegółowione są zależne 

od kontekstu

• Do ich rekonstrukcji konieczne jest 

przypisanie mówcy stanu mentalnego, 
np. intencji

 

 

Implikatury 

uszczegółowione

Przykład
- Czy jest dr Leszczyńska?
- W 97 wisi jej kurtka.

 

 

Kontekst

• Kontekst jako narzędzie 

ujednoznaczniania, dookreślające 
wieloznaczne lub niedookreślone w 
inny sposób elementy komunikatu 
(takie jak wyrażenia deiktyczne).

• Stosowanie  terminu  kontekst  w 

odniesieniu 

do 

wypowiedzi 

z 

implikaturami jest użyteczne trojako:

 

 

Kontekst w kognitywnej 

pragmatyce

1.Kontekst dyskursu 
• treści, które pojawiły się wcześniej w obrębie danego 

dyskursu  (ograniczonego  klamrami  formuł  otwarcia  i 

zamknięcia)  są  zakładane  przez  interlokutorów  jako 

dostępne w świadomości uczestników dyskursu i stąd 

nie musza być powtarzane. 

• Z  innej  perspektywy  i  do  innych  celów  opisuje  tę 

relację  językoznawczy  koncept  kontraktu  stare-

nowe. 

• Np.  Sąsiedzi  zalali  mi  mieszkanie.  Mówią,  że  nie  są 

ubezpieczeni.  Że nie mieli na to pieniędzy. (‘Sąsiedzi’ 

stanowią  stara  informację,  na  tle  której  wprowadza 

się nowy element).

 

 

Kontekst w kognitywnej 

pragmatyce

2.

Zbiór założeń interlokutora 

wykraczających poza informacje 

wprowadzone w bieżącym dyskursie, na 

tle których konstruowany/interpretowany 

jest komunikat (presupozycje 

pragmatyczne). 

Przykład 
Założenie dzielone przez rozmówców: Marta nie jest 

zakonnicą

- Czy ona jest porządną dziewczyną?
- O, Marta jest mniszką!

 

 

Kontekst w kognitywnej 

pragmatyce

3.    Kontekst percepcyjny 
• Dla wypowiedzi, w których wykorzystujemy 

mechanizm uwspólniania uwagi. 

• Wystarczający 

do 

opisu 

wyrażeń 

deiktycznych, 

bez 

konieczności 

 

odwoływania 

się 

do 

szerszych 

ujęć 

kontekstu.

• Pojęcie  węższe,  niż  pojęcie  obopólnej 

jawności

 

 

Kontekst

• Obopólna 

jawność 

(mutual 

manifestness) 

termin 

słabszy 

od 

wspólnej  wiedzy,  wprowadzony  przez 
Sperbera & Wilson 1986) 

• np.  Byłem  w  tym  zamku.  To  jest  taka 

atmosfera, 

że 

masz 

ochotę 

wspominać: Tak, tak mój Gerwazeńku, 
tak, tak mój Protazeńku.

 

 

Kontekst w 

socjolingwistyce

• Wspólna wiedza
• Wspólny grunt
• Wspólne działanie

 

 

Kontekst w 

językoznawstwie i teorii 

literatury

• Kontekst wewnątrzzdaniowy (co-text)

– Przydatny w badaniach związków 

kolokacyjnych

– Badany w językoznawstwie korpusowym

• Kontekst historyczny 

– Badany w gramatyce historycznej
– Badany w hermeneutyce i teorii literatury

 

 

Kontekst a odzyskiwanie 

znaczenia mówcy

• Jakie reguły kierują interpretacją 

w warunkach tak bogatych 
kontekstów?

• „Kontekst nie jest dany, nie jest 

podstawą na której rozumienie 
może się oprzeć.” Trzeba raczej 
zdecydować, co jest właściwym 
kontekstem, stwierdza Sperber. 

 

 

Warstwa znaczenia mówcy: 

teoria relewancji Sperbera & 

Wilson

Zasada Relewancji dla Procesów 
Poznawczych: ludzkie poznanie jest 
nakierowane na maksymalizację 
relewancji

 

Bodziec relewantny to taki:
1)      którego przetworzenie przynosi 
korzyść 

poznawczą

2)      wysiłek włożony w przetworzenie 

którego jest niewielki 

 

 

Teoria Relewancji

Zasada Relewancji dla Komunikacji 
Każdy akt ostensywnej komunikacji komunikuje 

założenie swej własnej relewancji. 

Komunikat  cechuje  się  optymalną  relewancją 

jeśli:

 przynosi  dostateczna  korzyść  poznawczą,  by 

warto  było  adresatowi  podjąć  wysiłek  jego 

zrozumienia

 wybrane  sformułowanie  komunikatu  jest 

najstosowniejsze jakiego mówca mógł użyć 

 

 

Warunki relewancji 

komunikatu

W 

TR 

relewancja 

komunikatu 

jest 

zdeterminowana przez:

•

kompetencję  mówcy  w  zakresie  relewantnej 

dla słuchacza informacji

•

zdolności 

mówcy 

do 

stosownego 

formułowania komunikatu 

•

preferencje  mówcy  -  celem  mówcy  jest 

sprawienie  by  słuchacz  doszedł  nie  tyle  do 

jakiegokolwiek  relewantnego  wniosku,  a  do 

tego,  który  mówca  zamierzał  (Sperber  & 

Wilson 2002)

 

 

Procedura rozumienia w 

TR

• Słuchacz ma podążać drogą jak najmniejszego 

wysiłku

• Warstwa werbalna jest wzbogacana na 

poziomie tego co implikowane, aż do momentu 

kiedy interpretacja spełnia wymogi relewancji 

• Hipotezy są testowane w kolejności 

dostępności (hipoteza dosłowności nie jest 

wyróżniona)

Przykład  A: Myślisz, że Kowalski będzie lojalny?

B: O, Kowalski jest bojownikiem!

 

 

Reprezentowanie stanów 

mentalnych w odbiorze 

komunikatów 

•

dwa  oblicza  komunikatu:  obserwowalne 

zachowania i inferowane intencje

•

postrzeganie  zachowań  (także  werbalnych) 

jako intencjonalnych

•

ujęcie  znaczenia  zdania  w  kategoriach 

świadectwa  intencji  mówcy,  w  oparciu  o 

który  budowane  jest  właściwe  znaczenie 

komunikatu 

•

rola  zdolności  do  reprezentowania  cudzych 

pragnień  i  przekonań:  rozumienie  jako 

czytanie w myślach

 

 

 Inferencje wcześniejsze 

od słów

• zachowanie  zdolne  do  wyjawienia  pewnych 

informacji  otoczeniu  może  być  użyte  do 

komunikowania tych treści

• zdolność  do  wnioskowania  z  zachowań  o 

cudzych 

stanach 

mentalnych 

stworzyła 

potrzebę  lepszego  narzędzia  do  tego  rodzaju 

komunikacji, 

w 

ten 

sposób 

prowokując 

zaistnienie języka

• inferencje mogły być zaczątkiem języka, nie zaś 

usprawnieniem, które wyewoluowało później w 

toku doskonalenia się języka jako narzędzia. 

 

 

Relewancja u Grice’a i w 

TR

• Zasada Współpracy Grice’a 

– bazuje  na  założeniu  o  racjonalnej  naturze 

interakcji komunikacyjnych, 

– interlokutorzy 

porozumiewają 

się 

dzięki 

możliwości  odwołania  się  do  owego  założenia 

także, gdy maksymy są łamane. 

• Zasada Relewancji jest 

– wbudowanym 

mechanizmem, 

nie 

jest 

uświadamiana, 

– niemożliwe jest jej pogwałcenie, 
– nie 

jest 

zasadą 

do 

przestrzegania, 

a 

prawidłowością opisującą komunikację. 

 

 

Zasada Relewancji: 

przykład

•         Kontekst:  Adam  pisze  artykuł  na  komputerze 

koleżanki. Wyraża nadzieję, że  nie sprawi kłopotu, 
jeśli zostanie jeszcze trochę. 

•     Ewa wymownie spogląda na zegarek. 
•     Adam interpretuje to jako informację, że jest już 

późno, stąd wnosi, że odpowiedź jest odmowna. 

•         Ten  sam  efekt  zostałby  uzyskany  przez 

powiedzenie ‘Jest dziewiąta’. 

•         Mechanizm  odzyskiwania  znaczenia  w  intencji 

mówcy  jest  ten  sam  dla  werbalnej  i  niewerbalnej 
komunikacji. 

 

 

Zasada Relewancji: 

przykład

•     Udział nastawienia intencjonalnego. 
•         Kluczowym  elementem  jest  tu  ostensywny  charakter 

zachowania, 

który 

powinien 

być 

dla 

odbiorcy 

wystarczającą  sugestią,  że  ma  je  traktować  jako 

odpowiedź 

•         Komunikacja  ostensywno–inferencyjna  wg  TR  jest 

osiągana  bez  dostarczenia  przez  komunikującego 

bezpośrednich  przesłanek  do  zamierzanej  konkluzji  (to, 

że Ewa ostentacyjnie spogląda na zegarek, nie świadczy 

o tym, że pragnie sprawdzić, która godzina lecz, że chce, 

aby Adam odczytał to jako odmowę). 

•     Komunikacja ostensywno–inferencyjna zachodzi przez 

podanie świadectwa (evidence) intencji komunikującego