Językoznawstwo
kognitywne
Wykłady 2007/8
Joanna Szwabe
Językoznawstwo
kognitywne
Wykłady 2007/8
Joanna Szwabe
Przewidywania podstawowe
• Osoba niezdolna do mentalizacji będzie napotykać problemy z
rozumieniem relewantnych implikowanych wypowiedzi
• Będzie również napotykała problemy z generowaniem
relewantnych implikatur, jednak to może być trudniejsze do
wykrycia, implikatury po prostu nie będą produkowane i włączane
do konwersacji.
• Przyjęcie perspektywy odbiorcy będzie płodne: Mowa, nawet jeśli
czysto kodowana, może być akceptowalna, podczas gdy, rozumienie
ograniczone do kodowania jest nie do przyjęcia
• Niedyspozycja pragmatyczna powinna mieć charakter stały, tak jak
u normalnych użytkowników stałą naturę ma filtrowanie każdej
napływającej wypowiedzi przez soczewkę intencjonalności. Jest tylko
mniej lub bardziej widoczna. W odbiorze dosłownych wypowiedzi
różnica ta powinna być niewidoczna, w implikowanych wyraźna.
• Akwizycja kompetencji pragmatycznej min. do 4 roku życia
• Kompetencja pragmatyczna nie jest wyuczalna, a zaburzenia
pragmatyczne nie poddadzą się terapii
Kierunki poszukiwań
• Usprawnienie komunikacji z osobami
autystycznymi
• Diagnostyka zaburzeń pragmatycznych
(rozłączna z socjolingwistycznymi)
• Automatyzacja implikatur uogólnionych
na potrzeby komunikacji człowiek-
komputer, np. w chatbotach
• Badania humoru werbalnego i
niewerbalnego opartego na mentalizacji
Mentalizacja w pragmatyce
•
Przypadki anomalne dwojakiego rodzaju, tj.
obserwowane w rozwoju oraz w patologii
komunikacji, wskazujące na korelację między
zaburzeniem bądź niedorozwojem mentalizacji a
niezdolnością do rozumienia implikatur
•
Zebrana ewidencja empiryczna wskazuje na
istotną funkcję zdolności do mentalizacji w
interpretacji implikatur (w autyzmie Happé 1993,
Surian, Baron-Cohen & Van der Lely 1996, Wing
1988, Happé 1995, Bartak & Rutter & Cox 1975,
syndromie
semantyczno-pragmatycznym
Bishop 1989, Blank & Marquis 1987, Shields et
al. 1996 , schizofrenii Langdon i in. 2002a), u
normalnych dorosłych (Colston i Gibbs 2002)
Mindreading a
zaburzenia
komunikacji: Autyzm
• Przewaga zaburzeń w odbiorze komunikatów
(szczególnie konwersacji z koniecznym
udziałem kontekstu)
• Zaburzenia komunikacji werbalnej, jak
i niewerbalnej
• Nienaruszona sfera kompetencji językowej
(Bartak, Rutter & Cox:1975,1977, Happe
1995)
Przykład Czy możesz podać sól? – brak linii
interpretacyjnej ‘po co rozmówca to mówi’
Mindreading a
zaburzenia
komunikacji: Autyzm
• Problemy
z
komunikacją
są
fundamentalnym
symptomem autyzmu i regularnie pojawiają się w
triadzie deficytów: w poznaniu społecznym, komunikacji
społecznej i rozumieniu społecznym (Wing 1988).
• Typową cechą wszystkich trzech składowych tej triady
jest zachowanie badanych, charakteryzujące się brakiem
postrzegania
cudzych
działań
w
kategoriach
intencjonalnych i wyrażające się w trudnościach z
rozpoznaniem potrzeb innych podmiotów.
• Trudności autyków z przypisywaniem fałszywych
przekonań zarówno sobie samym, jak i innym podmiotom
należą do szeroko udokumentowanych (Por. zebrane
wyniki prawie 30 badań oraz badania własne Happé na
dużych grupach (Happé 1995).
Badania złamania maksym Grice’a
(nie implikatur) w autyzmie
Przykładowy test (Maksyma Jakości)
A: Czy masz rodzeństwo?
B1: Tak, mam dwóch braci.
B2: *Tak, mam 500 braci.
Surian, Baron-Cohen & Van der Lely 1996
• Dzieci autystyczne nie były w stanie ocenić, która z
osób B powiedziała coś niewłaściwego.
• Jednocześnie, osiągały niższe wyniki w standardowym
teście fałszywego przekonania, niż badani z grupy
kontrolnej odpowiedniej wiekowo
Mindreading a zaburzenia
komunikacji: Syndrom
semantyczno-pragmatyczny
• Rozumienie dosłowne komunikatów
• Problemy z nawiązywaniem kontaktów w grupie
rówieśniczej – izolacja społeczna
• W terapii komunikacja z dzieckiem jest
skuteczna, gdy ograniczamy się do kodowania
przekazu
Przykład Pomarańczę trzeba obrać. Obierać
można nożem. Idź po nóż. (Blank&Marquis
1987) (konieczne jest eksplikowanie wobec
niezdolności interpretacji zdania o formie
gramatycznej stwierdzenia jako polecenia –
brak interpretacji intencjonalnej)
Mindreading a zaburzenia
komunikacji: Syndrom
semantyczno-pragmatyczny
• Dzieci płynnie posługują się
skomplikowanymi wyrażeniami,
jednocześnie mając problemy z
uchwytywaniem znaczenia mówcy
podczas konwersacji,
• Inklinacje w kierunku dosłownego
odczytania komunikatów
• Słabe wykonanie testu fałszywego
przekonania (Jane Shields et al. 1996).
Zespół symptomów
- Kompetencja językowa poprawna
- Zaburzenia zarówno komunikacji
werbalnej, jak i niewerbalnej
-
Tendencja do rozumienia
dosłownego
- Przewaga zaburzeń w odbiorze
-
Brak zrozumienia humoru
językowego
- Niezdolność do interpretowania
cudzych działań w
kategoriach
intencjonalnych
Zaburzenia komunikacji:
podsumowanie
• Ten sam zestaw symptomów powtarza się
nie tylko w tak różnych zaburzeniach jak
schizofrenia,
autyzm,
zaburzenie
semantyczno–pragmatyczne, ale również u
normalnych dzieci poniżej czwartego roku
życia.
• Można stąd wnosić, że u podstaw tych
zjawisk nieprawidłowej komunikacji leży ta
sama kompetencja pragmatyczna, zaburzona
lub niedorozwinięta (Szwabe 2007).
Mindreading a akwizycja
kompetencji pragmatycznej:
Dzieci
• Na poziomie rozwojowym kompetencja językowa
pojawia się wcześniej, niż mindreading
(Millikan)
• Czy jest to kontrargument wobec modelu
inferencyjnego?
• Nie. Oprócz kompetencji językowej w zakresie
syntaksy i leksykonu do komunikowania się
konieczna jest także kompetencja w zakresie
użycia języka (k. pragmatyczna). Obserwacja
dzieci poniżej 4 lat sugeruje, że dzieci nie
odbierają implikatur,
co jest skorelowane w
czasie z trudnościami w reprezentowaniu
cudzych stanów mentalnych (Szwabe 2007).
Przykłady testu implikatur powstałych
z pogwałcenia griceowskich maksym
(Szwabe 2007)
1) Maksyma Jakości
- No świetnie, naprawdę idealnie to rozlałeś! Nawet kawałek nie
jest suchy!(ironia)
- Naprawdę?(odebrane jako pochwała)
2) Maksyma Relewancji
- Brakuje mi zielonej kredki (prośba)
( brak rozumienia według schematu: po co ktoś to mówi?)
- Twoja siostra jest już sina z zimna!
(nie jest odbierane jako Musimy już iść do domu a jako informacja,
nie dotycząca adresata.
3) Maksymy Ilości
- A czemu nie wybierasz tego (samochodu)?
- Trabant to trabant a mercedes to mercedes.
4) Maksymy Sposobu
- Czemu się jeszcze nie ubrałeś?
- Bo się bawiłem koparką.
Maksyma Jakości
Dorosły: No świetnie, idealnie to rozlałeś!
Nawet kawałek nie jest suchy!
(ironia)
Dziecko: Naprawdę?
(z dumą – komunikat jest
rozumiany dosłownie jako pochwała)
Maksyma Relewancji
Dorosły: Brakuje mi zielonej.
(prośba w kontekście,
kiedy dziecko trzyma zieloną kredkę w ręku)
Dziecko: …
(brak poprawnej reakcji na prośbę
prawdopodobnie
spowodowany
niemożnością
zrozumienia wypowiedzi w kategoriach intencjonalnych,
wypowiedź nie jest postrzegana jako informacja
dotycząca adresata w jakikolwiek sposób)
Dorosły: Podaj mi, proszę, tę zieloną.
Dziecko: Masz!
Dziecko: Czy możemy iść do ZOO? Och, proszę
mamo!
Dorosły: Jest środek nocy!
Dziecko: No to możemy iść do ZOO?
(dziecko nie dostrzega
relewancji poprzedzającej wypowiedzi)
(Szwabe 2007)
.
Maksyma Relewancji
Dziecko: Czy możemy iść do parku?
Dorosły: Ale deszcz pada.
Dziecko: ??
• brak reakcji dziecka na implikatury, pośrednie
rozkazy, prośby, etc.
• niezdolności dziecka do nadania sensu temu, co
było
powiedziane
i
stąd
wygenerowania
jakiejkolwiek repliki.
• pauzy w spontanicznych interakcjach stanowią
cenny wgląd w interpretację odbiorcy.
• „W miarę jak wypowiedzi w dialogu następują
jedna po drugiej, odnajdujemy w każdej kolejnej
analizę poprzedniej, dokonaną przez samego jej
adresata” (Levinson 1983:321).
Maksyma Ilości
Dziecko:
Dlaczego
nie
wybierasz
tego
(samochodziku)?
Dorosły: Trabant to Trabant, a Mercedes to
Mercedes.
Dziecko: No, to czemu nie wybierasz tego?
(wskazując jeszcze raz na ten sam zabawkowy
Trabant)
Maksyma Sposobu
Dorosły: Dlaczego się jeszcze nie ubrałeś?!
(pośredni rozkaz)
Dziecko:
Bo się bawiłem koparką.
(interpretacja
dosłowna, ślepa na intencje)
(Szwabe 2007)
Komunikacja dziecko-dorosły
Dziecko: Mama, kup mi to!
Dorosły: A skąd ja mam wziąć tyle pieniędzy?
(implikatura:
‘nie kupię, bo mnie nie stać’)
Dziecko: No, idź do ściany i wyjmij.
• Implikowane znaczenie użyte przez dorosłego rozmówcę
pojawiają się błędy komunikacji dziecko odpowiada
jedynie na dosłowne znaczenie przekazu odpowiedzi
dziecka
są
błędnie
interpretowane
(np.
jako
impertynencja)
• I odwrotnie, manipulacje dorosłego mówcy na poziomie
implikowanym
są
bezsilne,
gdy
pragmatyczna
‘niewinność’ rozmówcy-dziecka sprowadza dialog na
grunt dosłowności i tym samym odpowiedzialności za
wypowiedziane, nie zaś implikowane słowa
(Szwabe 2007)
Eksplikacje implikatur
Rozumienie polega nie tyle na zdolności do
sparafrazowania implikatury w zdanie kodowane o
jasno wytyczonym znaczeniu, a raczej na zdolności do
wyznaczenia zakresu akceptowalnych zachowań
werbalnych (jak i niewerbalnych) w następstwie
takiej wypowiedzi (Szwabe 2008). Np. odmowa
wykonania rozkazu nie jest stosowną repliką na
komunikat, który rozkazem nie jest, np.:
Dziecko: Ja lubię mąkę.
Dorosły: A powiedz, co to jest mąka?
(implikatura: ‘Ty
chyba nie wiesz, co to jest mąka’)
Dziecko: Nie powiem ci!
(reaguje na inny akt mowy).
Humor - studia nad upośledzeniem
kompetencji pragmatycznej?
• Wrażliwość na humor językowy, oparty w dużej mierze na
dwuznaczności bądź na poziomie leksykalnym, bądź
zdaniowym, jest niedostępna osobom niezdolnym do
mentalizowania;
• W autyzmie, syndromie Aspergera, zespole semantyczno-
pragmatycznym, schizofrenii stwierdza się brak zrozumienia
dla żartów tam, gdzie towarzyszy mu niedostatek teorii umysłu
• Zarówno żarty w medium języka, czy rysunkowe (lecz o
wspólnym podłożu konieczności wywnioskowania puenty w
oparciu o stany mentalne).
• Niekompetencja w zakresie odczytywania implikatur bywa w
zastanawiającej liczbie przypadków podłożem
humorystycznego i literackiego użycia języka
(Szwabe 2007)
Humor mentalizujący w
literaturze dla dzieci - metafory
Dosłowne rozumienie metafor:
•
Ma Pan ją tuż przed swoim nosem
Próbując
zobaczyć czubek swego nosa miś traci równowagę.
•
Kontekst: Niedźwiedź zostaje zatrudniony do
czyszczenia beczek w fabryce marmolady. Na jego
uwagę, że wolałby pracować jako degustator
marmolady, kadrowy odpowiada:
Musi pan
utorować sobie drogę do takiej pracy. Najlepiej
zacząć od samego dołu.
Pamiętając tę radę niedźwiedź zabiera się do
pracy, wyjmując beczkę z samego dołu piramidy.
Humor mentalizujacy w literaturze
dla dzieci - perspektywa
Niemożność przyjęcia perspektywy innego
podmiotu oraz odzyskania znaczenia mówcy zgodnie
z tą perspektywą typowa dla niedorozwoju
kompetencji pragmatycznej w okresie wczesno-
dziecięcym
(Szwabe 2007)
.
A: Czy widziałeś jakieś pingwiny w okolicy?
B: Tak, jeden miał czerwony szalik, a drugi koszulkę w
paski?
A: O kim ty mówisz?
B: O was.
Humor mentalizujący w literaturze
dla dzieci – turn taking i
implikatura
Jak wyglądałby dialog, gdyby reguły jego prowadzenia podlegały
uwadze, zamiast automatycznemu stosowaniu?
Turn-taking
‘Ta rozmowa toczy się zbyt szybko, wróćmy do poprzedniej uwagi’.
‘Obawiam, się, że nie za dobrze ją pamiętam’ – powiedziała bardzo
uprzejmie Alicja. ‘W takim razie zaczniemy od nowa’ – rzekł
Humty Dumpty – teraz moja kolej na wybór tematu – (‘Mówi o tym,
jakby to była jakaś gra!’ – pomyślała Alicja).
Implikatura
‘Oto pytanie dla ciebie. Ile, mówiłaś, masz lat?’ Po krótkich
obliczeniach Alicja odrzekła - ‘Siedem i pół’. ‘Nieprawda!’ -
wykrzyknął tryumfująco Humpty Dumpty.- ‘Nie powiedziałaś nic
takiego!’ ‘Myślałam, że chcesz powiedzieć: Ile masz lat?’ –
wyjaśniła Alicja.’
• Interpretacja hiperintencjonalna w
paranoidalnej odmianie schizofrenii
• Interpretacje grupy kontrolnej i
badanych
– badani nie dysponują żadną metawiedzą
w tych przypadkach - nie mają poczucia,
że czegoś nie rozumieją.
– zmuszeni
do
interpretacji
podają
rozbudowane
literalne
wyjaśnienia,
raczej niż odpowiedź ‘nie rozumiem’
Nie wszystko złoto co się świeci
‘Trzeba uważać, by nas nie oszukał jubiler’
Diagnostyka zaburzeń
komunikacyjnych
• Praktyczna konieczność zdefiniowania
kompetencji pragmatycznej
• Nieadekwatność testów diagnozujących
dostrzegana przez terapeutów
• Pojawienie się w testach nowej kategorii
‘zaburzeń pragmatycznych’ obok zaburzeń
gramatyczno-leksykalnych (Prutting, Bishop,
Neville, Langdon, Kitao)
• Testowanie pragmatyki wciąż w dużej mierze jest
testowaniem wiedzy na temat społecznych
konwencji komunikowania
• Próby uczenia kompetencji pragmatycznej w
akwizycji języka obcego (Kasper 1997) jako
dowód braku przejrzystego pojęcia kompetencji
Pragmatyka a
mindreading:
kontrargumenty
• Pytanie postawione na gruncie kognitywnej
pragmatyki języka: Jakie dyspozycje poznawcze
leżą u podłoża inferencyjnej komunikacji?
• Dyspozycja
do
przypisywania
stanów
mentalnych na podstawie zachowań w odbiorze
implikatur
• Standardowy pogląd: nierównoległy rozwój
zdolności do komunikowania się oraz
zdolności
do
przypisywania
stanów
mentalnych
• Ostrożne stanowiska (Origgi & Sperber 2000,
Happé & Loth 2002) i radykalne (Szwabe 2006)
Kompetencja
pragmatyczna
• Kompetencja pragmatyczna jako podstawa
uniwersalnych i automatycznych mechanizmów
służących do konstruowania i rekonstruowania
niekodowanego znaczenia komunikatów oraz
rozpoznawania aktów mowy (Szwabe 2007).
• Tak rozumiana kompetencja pragmatyczna jest
niezależna zarówno od formy językowej jak
i od kulturowo uwarunkowanych konwencji
prowadzenia dyskursu.
• Trzecia droga – poznawczego
przetwarzania komunikatu – pozwala
odbiorcy sprostać zadaniu, jakie stawia
przed nim komunikat.
Argumenty kontra kompetencji
pragmatycznej
• Mit ‘pragmatyka to komunikacyjny gadżet’
W rozwoju człowieka kompetencja językowa pojawia się
wcześniej, niż teoria umysłu, czy poważymy się
twierdzić, że dziecko poniżej lat czterech nie jest
kompetentnym użytkownikiem języka?
Tak, jeśli kompetentny użytkownik języka to ten, który
potrafi odebrać dowolną (poprawnie zbudowaną)
wypowiedź - oczekujemy od użytkownika języka, że
będzie zdolny zrozumieć takie pospolite zjawiska
językowe jak pośrednie rozkazy, czy implikatury
(Szwabe 2007).
• Argument z wczesnej akwizycji nazw: Bloom (2002)
• Argument z dziecięcych jak-gdyby-implikatur: Anna
Papafragou (2002)
Argument z wczesnej
akwizycji nazw
• małe dzieci nadspodziewanie szybko uczą
się nowych nazw
• 3-latki są równie sprawne jak 4-latki i
starsze
• Bloom (2002): dzieci przypisują odniesienie
za pomocą atrybucji intencji mówcy (zanim
przechodzą pomyślnie test fałszywego
przekonania)
• Baldwin (1991): 18-miesięczne dzieci są
zdolne rozwiązać problem odniesienia
dzięki śledzeniu kierunku patrzenia mówcy
Obrona kognitywnego ujęcia
kompetencji pragmatycznej
(Szwabe 2007)
• ‘
Na wpół’ kompetencja nie jest kompetencją
• Być kompetentnym oznacza w pragmatyce być
w stanie odczytać dowolne znaczenie mówcy
pod warunkiem, że jest poprawnie zbudowane
implikatura
pośredni akt mowy
wypowiedź z presupozycją
wyrażenie deiktyczne, wymagające ustalenia
odniesienia
• Owe różnorodne zjawiska pragmatyczne
stawiają różne wymogi poznawcze
Odrobina mindreading wystarczy do
odniesień, lecz nie wystarczy do
pełnej kompetencji pragmatycznej
•
Zdolność do wykrywania niedokodowanego
przekazu jest stopniowalna
•
Reprezentowanie stanów mentalnych (w tym
intencji) jest stopniowalne, od
reprezentowania stanów wolicjonalnych,
poprzez reprezentowanie cudzych przekonań
spójnych z własnymi, do reprezentowania
cudzego fałszywego przekonania
równocześnie z własnym, prawdziwym
przekonaniem odnośnie tego samego stanu
rzeczy
Struktura Mindreading
wg. Barona-Cohena
Detektor
Intencjonalności
Detektor
Kierunku Patrzenia
Mechanizm
Uwspólniania Uwagi
Mechanizm
Teorii Umysłu
Detektor Intencjonalności
•
uruchamiany przez obserwowany ruch samoistny
potencjalnego podmiotu
•
umożliwia interpretację zachowania tego podmiotu w
kategoriach wolicjonalnych dążenia i pragnienia
Detektor Kierunku Patrzenia
•
funkcja wykrywania oczu w otoczeniu
•
monitorowania kierunku patrzenia
•
interpretowania tegoż w kategoriach percepcyjnych
stanów mentalnych (takich jak widzenie)
Mechanizm Uwspólniania Uwagi
•
funkcja reprezentowania triadycznych relacji między
ja, innym podmiotem, oraz obiektem trzecim
Ustalanie odniesienia wyrażeń
deiktycznych w oparciu o
elementarny mindreading
• trzy pierwsze mechanizmy pojawiają się wcześnie
w rozwoju
• detekcja oczu obecna od urodzenia, uwspólnianie
uwagi między 9 a 12 m. (pojawiają się gesty
protodeklaratywne
i
śledzenie
spojrzenia
(Butterworth 1991, Bates i in. 1979, Garfield et al.
2001)
• 4-latki potrafią interpretować patrzenie nie tylko
jako widzenie, ale również pragnienie (Baron-
Cohen 1995), co może pomagać w ustalaniu
odniesienia wyrażeń.
Mechanizm Teorii Umysłu
w komunikacji
• konieczny do osiągnięcia pełnej
zdolności mentalizacji
• jeden krok dalej w rozwoju mentalizacji
–wielka różnica dla komunikacji:
1) pozwala na operowanie przekonaniami
o przekonaniach
2) wprowadza możliwość błędu
reprezentacji.
Funkcje Mechanizmu
Teorii Umysłu
• przypisywanie dodatkowych epistemicznych
stanów mentalnych (np. bycie przekonanym,
udawanie, wyobrażanie sobie, marzenie,
myślenie, zgadywanie, oszukiwanie)
• integrowanie wolicjonalnych, percepcyjnych
i epistemicznych stanów mentalnych
pozwalające na wyjaśnienie, jaka jest relacja
tych stanów do działań podmiotu
Mechanizm Teorii Umysłu
w implikaturach
• Wyjaśnianie i przewidywanie zachowań przy użyciu
Mechanizmu Teorii Umysłu angażuje konstruowanie
reprezentacji postaw propozycjonalnych, takich jak:
‘Sally jest przekonana, że <moja lalka jest pod
dywanem>’.
• Jest również niezbędne, kiedy próbujemy odczytać
znaczenie mówcy, jak implikaturę z przykładu (3)
‘Mama mówi, że wybrała ten samochodzik, dlatego
że mama CHCE lepszy samochód i WIE, że <ten to
Mercedes>, i UWAŻA, że <Mercedes jest dużo
lepszym samochodem, niż Trabant>’ (Szwabe 2008).
Przykłady implikatur powstałych
z pogwałcenia maksym Grice’a
1) Maksyma Jakości
- No świetnie, naprawdę idealnie to rozlałeś! Nawet kawałek nie
jest suchy!(ironia)
- Naprawdę?(odebrane jako pochwała)
2) Maksyma Relewancji
- Brakuje mi zielonej kredki (prośba)
( brak rozumienia według schematu: po co ktoś to mówi?)
- Twoja siostra jest już sina z zimna!
(nie jest odbierane jako Musimy już iść do domu a jako informacja,
nie dotycząca adresata.
3) Maksymy Ilości
-
A czemu nie wybierasz tego (samochodu)?
- Trabant to trabant a mercedes to mercedes.
4) Maksymy Sposobu
- Czemu się jeszcze nie ubrałeś?
- Bo się bawiłem koparką.
Mechanizm Teorii Umysłu
w presupozycjach
• Jest to nawet bardziej widoczne w przypadku
wypowiedzi z symulowaną presupozycją pragmatyczną
Nie powiem twemu ojcu, że zbiłeś szybę jeśli dasz mi 5
zł.
Presupozycja mówcy: słuchacz zakłada, że ojciec nie
wie o szybie. Załóżmy, że ta presupozycja jest fałszywa.
• Odnalezienie
znaczenia
mówcy
wymaga
reprezentowania jego przekonań, np. jak następuje
‘Ten człowiek to mówi ponieważ fałszywie SĄDZI, że ja
MYŚLĘ, że <mój ojciec nie WIE, że zbiłem szybę>’
(Szwabe 2008).
• Tego właśnie nie potrafią dzieci poniżej 4 roku życia.
Niepełna mentalizacja a
kompetencja pragmatyczna
•
Zatem, dzieci mogą osiągnąć etap rozwoju
mentalizacji,
który
pozwala
na
przypisywanie
odniesienia, przypuszczalnie przy pomocy Detektora
Kierunku Patrzenia i Mechanizmu Uwspólniania
Uwagi zanim są w stanie zdać test fałszywego
przekonania
•
Dzieci w wieku przedszkolnym potrafią śledzić
kierunek patrzenia innych, ale nadal nie pozwala im
to odszyfrować implikatur, nadal nie dowodzi to
posiadania przez te dzieci (pełnej) kompetencji
pragmatycznej związanej z mentalizacją poniżej
czwartego roku życia (Szwabe 2008).
Argument z dziecięcych
jak-gdyby-implikatur
• Anna Papafragou (2002): dzieci poniżej czwartego
roku życia stosują implikatury.
• To by przeczyło tezie, że rozumienie implikatur jest
związane z mentalizacją, która pojawia się w pełnej
formie około 4 roku życia, kiedy dzieci zaczynają
przechodzić test fałszywego przekonania.
• Co to jest implikatura? Żaden z przytaczanych przez
Papafragou przykładów nie jest implikaturą sensu
stricto
Przykład (5) I have no place to sit. (Nie mam gdzie
usiąść) Suponowaną implikaturą jest ‘Znajdź mi
jakieś miejsce’.
I have no place to sit
Podane zdanie może być interpretowane
jako implikujące pośrednią prośbę, ale
pod następującymi warunkami:
• Odbiorca już potrafi mentalizować
• Odbiorca zakłada, że nadawca również
potrafi mentalizować
•
Odbiorca
zakłada,
że
nadawca
skonstruował swą wypowiedź w ten a nie
inny sposób, ponieważ przewiduje, że
będzie zinterpretowana tak a nie inaczej
i posłuży jako prośba
(Szwabe 2008).
.
Wokół pojęcia implikatury
• Nie każda interpretacja, która może być
skonstruowana przez normalnego
użytkownika języka już wyposażonego
w zdolność mentalizacji jest implikaturą
sensu stricto i jako taka świadectwem,
że jest to faktyczne znaczenie mówcy,
jakie leżało w intencji dziecka-mówcy
• Nie wszystko, co sugerowane ‘między
wierszami’ jest implikaturą
Implikatura w mocnym sensie
Znaczenie wywnioskowane na podstawie tego, co jest
powiedziane, jest niekwestionowaną
uszczegółowioną implikaturą, gdy:
• nie można komunikatowi przypisać żadnych innych
odczytań, niż implikowane
• komunikat jest bezsensowny, jeśli nie jest
implikaturą
To z kolei, pozwala przypuszczać, że
• jest to znaczenie w intencji mówcy (tzw. znaczenie
mówcy)
• mówca posiada dyspozycje pozwalające na
sformułowanie takiej implikatury, mianowicie pełną
mentalizację (Szwabe 2008)
Obliczalność implikatur
•
Własność obliczalności przypisywanej implikaturom
przez Grice’a (1975): rekonstrukcja implikatury
konwersacyjnej musi być przejrzysta. Stoi za tym
idea, że dla dowolnego użytkownika języka powinno
być jasne, czy ma do czynienia z implikaturą, czy
nie.
•
Nakłada to istotne ograniczenie na pozornie
arbitralną naturę implikowanego znaczenia. Jeśli
więc wypowiedź jest zdecydowanie niejasna, nie
wiadomo o co mówcy chodzi, to nie jest implikaturą.
Tak przedstawia się kwestia ‘jak-gdyby-implikatur’
postrzegana od strony języka i budowy komunikatu.
‘Filtr mentalizacji’
• patrząc od drugiej, mentalnej strony na to zjawisko,
mamy tendencję do interpretowania cudzych
zachowań, także werbalnych, w kategoriach
intencjonalnych
• każda wypowiedź przechodzi przez filtr mentalizacji,
który można zawrzeć w haśle: ‘po co on to mówi?’
(implikatura) i ‘dlaczego on to mówi’ (presupozycja)
(Szwabe 2006)
• po przejściu przez ten filtr po stronie jego nosiciela-
odbiorcy, może się pojawić interpretacja (5): ‘Znajdź mi
miejsce do siedzenia’ i jeśli odbiorca raportuje takie
interpretacje to mamy świadectwo, że mentalizuje.
Wokół pojęcia implikatury
• To jednak nie uprawnia do wniosku o występowaniu
mentalizacji po stronie mówcy, jak sugeruje Papafragou.
• I have no place to sit ma swoje własne nieimplikaturowe
znaczenie - ma sens jako komentarz, czy skarga bez
zrywania Zasady Współpracy, czy gwałcenia jakiejkolwiek
z maksym
• Komunikaty z implikaturą sensu stricto nie mają
nieimplikaturowego znaczenia
przykład (6)
A: Ma Pan może zapałki?
B: Nie palę.
• Odpowiedź B ma sens jedynie jako implikatura, znaczenia
mówcy byłyby jak następuje:
A: ‘Czy mogę użyć twoich zapałek?’
B: ‘Nie, bo nie mam zapałek’.
• (Szwabe 2008).
Uwagi końcowe
• Jak dotąd nie ma żadnych danych ku temu,
że dzieci przejawiają pełną kompetencję
pragmatyczną
zanim
są
w
stanie
poprawnie
mentalizować.
Przeciwnie,
hipoteza, że mentalizacja i zdolności
pragmatyczne są ściśle związane jest
dobrze poparta.
• Mentalizacja jako element poznawczego
zaplecza
kompetencji
pragmatycznej
niezbędnej do normalnego uczestnictwa w
komunikacji