Miasto i wieś to najbardziej 
typowe środowiska 
wychowawcze w Polsce, albo 
inaczej – najbardziej typowe 
obszary przestrzeni życiowej, na 
których kształtują się jakże 
odmienne kultury, obyczajowość, 
system stosunków społecznych i 
stylów wychowania. Wbrew 
tryumfalnym zapowiedziom 
ustroju socjalistycznego nie 
znikły wszystkie różnice między 
miastem a wsią. 

Miasto

 –  

jego przestrzeń to skupisko społeczne 

postrzegane jako miejsce formowania się wzorów, postaw, 
stylu życia.  Stanowi specyficzne środowisko społeczne i 
wychowawcze. 
Podział miast ze względu na aspekt administracyjny i liczbę 
mieszkańców: 
- małe 
- średnie 
- duże 

Cechy charakterystyczne dla społeczności miejskiej 
(wg J. Ziółkowskiego): 
- uczestnictwo mieszkańców , a szczególnie młodzieży w 
wielkiej liczbie grup celowych ; 
- dominacja więzi rzeczowych w życiu społecznym i 
powierzchowny charakter stosunków międzyludzkich 
- obniżenie społecznego znaczenia rodziny i zanik 
tradycyjnych autorytetów; brak społecznych autorytetów 
osobowych; 
- bezosobowa i nierygorystyczna kontrola społeczna ; 
dominacja postaw przyzwalających i izolacyjnych ; 
- anonimowość życia i działania ; powszechne poczucie 
braku przynależności ; nikłe postawy patriotyzmu 
lokalnego

Wieś

 – 

lokalna społeczność zupełna, 

tzn. zamknięta w sobie, obejmująca 
wszystkie prawie funkcje życia 
zbiorowego swoich członków, 
przeciwstawiająca się podobnym 
społecznościom i innym wsiom. 
Społeczność wiejska jest mała, 
odizolowana i jednostronna o silnym 
zmyśle grupowej solidarności. 
Zachowanie cechuje tradycyjność, 
spontaniczność i często bezkrytyczne 
działanie. Podstawą działania i 
doświadczenia życiowego jest wielka 
rodzina obejmująca klika generacji z 
władzą należącą do starszych. 

Wybrane różnice między 
miastem a wsią

1. Więź rodzinna 

Zanik więzi rodzinnych i rozpad tradycyjnych 
struktur rówieśniczych i sąsiedzko-lokalnych w 
mieście owocuje postępującą anonimowością, 
nasilaniem się zjawisk patologicznych oraz 
poczuciem osamotnienia, wyobcowania. 
Na wsi tradycyjnej istniała silna więź rodzinna 
w kręgach krewniaczo-sąsiedzkich. Ludzie 
często się spotykali, opowiadali różne historie 
dotyczące przeszłości, dzięki czemu młodsze 
pokolenia były uczone postawy patriotycznej.
Na wsi współczesnej więzi rodzinne uległy 
rozluźnieniu, jednak nie tak wielkiemu jak w 
miastach. 

2. Wzorce wychowawcze

W miastach występuje różnorodność 
wzorców wychowawczych. Społeczność 
miejska jest bardziej otwarta na zmiany, 
wszelakiego rodzaju nowości, 
eksperymenty edukacyjne w 
przeciwieństwie do wsi tradycyjnej, 
gdzie występował swoisty 
tradycjonalizm i sztywność wzorców 
wychowawczych. Wieś współczesna 
stała się bardziej otwarta na dane 
wzorce, lecz nie akceptuje i nie 
przyswaja ich tak szybko jak osoby 
żyjące w mieście.

3. Aspiracje oświatowe

Społeczność miejska jest przekonana iż 
kształcenie jest jedyną szansą zdobycia 
zawodu i samodzielności ekonomicznej 
przez dzieci. Wieś tradycyjna 
charakteryzowała się brakiem aspiracji 
oświatowych, wiedza przekazywana była 
systemem tradycyjnym z „ojca na syna”. 
Uległo to zmianie wieś współczesna 
głosi przekonanie o konieczności 
zdobywania zawodu przez dzieci, które 
opuszczą wieś i gospodarstwo. 
Większość mieszkańców posiada silne 
aspiracje do kształcenia na poziomie 
wyższym. 

Na tych kilku przykładach wyraźnie widać jak bardzo 
zanikają różnice między społecznością miejską a 
wiejską. Każde z nich posiada swoje wady i zalety. 
Ciężko jednoznacznie stwierdzić gdzie proces 
wychowania jest bardziej efektywny

. 

Powszechnie wiadomo, że placówki edukacyjne w mieście 
utrzymują znacznie wyższy poziom niż te na wsiach. Czy tak 
jest jednak w rzeczywistości? Generalnie rzecz ujmując - tak. 

Miejskie szkoły

 są nowoczesne, skomputeryzowane, w 

większości uczęszczają do nich uczniowie ludzi 
wykształconych (więc na ogół zachęcane są do nauki od 
najmłodszych lat), nauczyciele mają spore wymagania, zajęć 
jest dużo, w tym również tych dodatkowych. Miejskie szkoły 
ścigają się w przeróżnych rankingach, zależy im na 
kształceniu olimpijczyków, wysokiej zdawalności testów 
gimnazjalnych i matury, dalszym kształceniu swoich 
absolwentów. Mają jednak również 

słabsze strony

 - często 

są przepełnione, dzielą uczniów na lepszych i gorszych 
(pierwszych faworyzując, drugich tłamsząc), nie przykładają 
wagi do indywidualnego podejścia do każdego ucznia, gdyż 
brakuje na to czasu i środków. 

Współczesne wiejskie szkoły

 

potrafią za to zadziwić bogatą ofertą i podejściem do swoich 
uczniów. Oczywiście, zdarzają się placówki, w których dzieci 
mówią gwarą, a o zajęciach dodatkowych czy kółkach 
zainteresowań nikt nigdy nie słyszał. Ale to już coraz większa 
rzadkość. 

Dzisiaj wiejskie szkoły korzystają z przeróżnych dotacji 
i programów edukacyjnych, do swoich uczniów 
podchodzą z sercem i cierpliwością, małe grupy 
pozwalają dzieciom rozwijać się w odpowiednim tempie 
i kierunku. Internet nie jest już zarezerwowany 
wyłącznie dla miast, coraz więcej wiejskich szkółek 
posiada świetnie wyposażone pracownie komputerowe. 
Zdarza się, że niepozorna, bezpłatna wiejska szkoła 
zapewnia uczniom poziom i warunki porównywalne do 
słono opłacanej prywatnej placówki w dużym mieście. I 
jeszcze jedno - miejskie gimnazja i licea miewają opinię 
wylęgarni chuligaństwa, straszą wulgarnymi 
wychowankami, którym nie obce są ani narkotyki, ani 
alkohol. Na wsi to się prawie nie zdarza. Dzieci i 
młodzież nie pasjonują się aż w takim stopniu techniką i 
designem, kradzieże są rzadkością, nie ma też mowy o 
terrorze z powodu niemarkowych butów czy bluzy. I 
jeszcze jedno - dzieci nie spędzają wolnego czasu 
wyłącznie przed komputerami i telewizorami (co coraz 
częściej obserwuje się w miastach), tylko spotykają się 
na powietrzu i wspólnie organizują sobie zajęcia.

Rozrywka i kultura - potrzebne czy 

niekoniecznie?

Jednym z głównym argumentów przeciwko życiu na wsi 
jest brak kin, teatrów, galerii sztuki i tym podobnych 
przybytków. To prawda, w mieście wystarczy 
dysponować czasem i gotówką, by dzieciaki znały 
wszystkie nowości filmowe, orientowały się w 
repertuarze dziecięcych teatrów, spędzały wesołe 
chwile w Aquaparkach, lunaparkach i basenach z 
piłeczkami. Na wsi rzeczywiście trudno o tego rodzaju 
rozrywki. Jest za to las pełen grzybów, jezioro lub rzeka 
z kąpieliskiem, łąka odpowiednia do rozegrania meczu. 
Nudy? Na co dzień - być może. Ale z kinem i teatrem 
jest podobnie - czy rzeczywiście spędzamy tam każdą 
wolną chwilę? Repertuar nie zmienia się codziennie, 
nowy film czy sztukę oglądamy więc raz lub dwa razy w 
miesiącu. Z taką częstotliwością spokojnie zdołamy do 
miasta dojechać, np. w co drugi weekend. A na co 
dzień, w domu, wcale nie musimy ograniczać się do 
oglądania teleturniejów w telewizji. Kultura to nie tylko 
teatr, to także domowa biblioteczka, ciekawe filmy na 
DVD, wartościowa muzyka. Dziecko rozwijać można na 
wiele sposobów, a gdy brak bodźców z zewnątrz, te 
wewnętrzne, rodzinne, mogą okazać się znacznie 
bardziej wartościowe.

Czy prawdą jest, że młodzież z małych 

miejscowości wie mniej od młodzieży z dużych 

miast?

Powszechnie krąży wiele opinii, że do wiejskich 
szkół trafiają słabsi i mniej doświadczeni 
nauczyciele, wiejskie szkoły są gorzej wyposażone, 
a wiejskie dzieci nie mają skąd czerpać wzorców, 
gdyż odsetek osób z wyższym wykształceniem na 
wsi jest mniejszy niż w miastach. Wiele z nich jest z 
gruntu fałszywa, a pozostałe prawdziwe tylko w 
ograniczonym stopniu. Przyglądając się wynikom 
egzaminów –gimnazjalnego i matury można 
dostrzec, że młodzi ludzie mieszkający na wsi i w 
małych miastach wypadają faktycznie słabiej, 
jednakże tylko o 5-15% niż młodzież z miast 
średniej i dużej wielkości. Widać to bardziej na 
egzaminie maturalnym, z czego wynika wniosek, że 
na wyższym szczeblu edukacji szkoły wiejskie 
posiadają słabszy poziom nauczania.  

Faktem jest jednak to, że wieś kształtuje ludzi innego typu niż 
miasto. Wieś uczy innych umiejętności, innego typu wiedzy – 
bardziej technicznej niż abstrakcyjnej. Naturalnie nie można 
żadnego z tych typów wiedzy ocenić jako lepszego od 
drugiego. 
Niemniej okazuje się, że współczesny świat, a przede 
wszystkim rynek pracy wymaga od młodego człowieka, który 
zaczyna się w nim poruszać, umiejętności, które dużo łatwiej 
posiąść w dużym mieście niż w małej miejscowości. O jakie 
umiejętności chodzi? O cały zestaw umiejętności określanych 
jako umiejętności społeczne. 

Młodzież na wsi żyje w dużo większym rozproszeniu niż 
młodzież 
miejska. W takich warunkach trudniej wykształcić 
umiejętność pracy w grupie, zwłaszcza pracy w grupie ludzi, 
których się nie zna albo zna bardzo słabo. Tymczasem w 
mieście praca w grupie jest trenowana przy okazji niemal 
każdej aktywności. Dzięki temu młodzież miejska wchodząc 
na rynek pracy w dużo większym stopniu odpowiada 
„zapotrzebowaniu rynku”, ponieważ umiejętność pracy w 
grupie – dyskusji, dochodzenia do kompromisów oraz 
wspólnych rozwiązań, orientacja na cel i zdolność 
odnalezienia się w grupowej hierarchii – jest jedną z 
kluczowych umiejętności ocenianych u potencjalnego 
pracownika.

 

Podobnie jest z innymi umiejętnościami społecznymi. 
Młody człowiek z miasta na co dzień ma okazję spotykać 
ludzi, których nie zna. Codziennie na nowo musi 
prezentować swoją osobę, a często także efekty swojej 
pracy, kolejnym 
osobom. Ćwiczy w ten sposób umiejętność 
autoprezentacji, a także umiejętności komunikacyjne. Po 
takim treningu nie będzie dla niego problemem 
umiejętnie „sprzedać” swoją osobę na rozmowie o pracę 
czy na 
ustnym egzaminie. Jego szanse na sukces w tego typu 
sytuacjach - wymagających umiejętnego 
zaprezentowania swojej osoby – będą zdecydowanie 
większe niż jego rówieśnika z małej miejscowości. 
Dlaczego? Ponieważ młody człowiek na wsi niemal nie 
ma okazji by podobne zdolności ćwiczyć. Zdaniem wielu 
socjologów życie w małej społeczności, takiej, w której 
wszyscy się znają, ma wiele zalet. W takich 
społecznościach relacje społeczne są trwalsze, jednak z 
prezentowanego punktu widzenia ma ona także tę wadę, 
że uniemożliwia wykształcenie umiejętności 
autoprezentacji – tak ważnej z punktu widzenia udanego 
startu w dorosłość. 

Ważną  sprawą jest zestaw szczególnych cech młodego 
człowieka z małej miejscowości opisywanych mianem 
„kompleksu prowincji”. 
Trudno zaprzeczyć, że osobom o wysokim poczuciu własnej 
wartości
jest w życiu łatwiej niż tym, którzy są przekonani o tym, że są 
gorsi od innych. Jednym z kluczowych elementów budowania 
poczucia własnej wartości jest własna opinia o środowisku, w 
którym się mieszka. 
Dla młodzieży ze wsi i małych miast sprawa jest kluczowa, 
ponieważ są oni przekonani, że miejsce w którym żyją jest 
gorsze niż duże miasto. Sprawa jest bardzo trudna, ponieważ 
każdy zauważa, że to w dużych miastach jest więcej pracy, 
trudno też nie dostrzec stałej od wielu lat tendencji 
polegającej na migracji z terenów wiejskich do miejskich 
aglomeracji. W takich warunkach naprawdę niełatwo 
dostrzec to, co w małych miejscowościach jest 
niezwykle wartościowe. Tym samym bardzo łatwo wpaść w 
„kompleks prowincji”, który w skrócie zamyka się w 
następującym sposobie myślenia: „jestem ze wsi – gorszego 
miejsca na świecie, a więc sam jestem gorszy od moich 
rówieśników z dużego miasta”. 

Różnica między młodym człowiekiem ze 

wsi i jego rówieśnikiem z dużego miasta 

nie tkwi w poziomie ich wiedzy. Faktycznie 

uczeń z dużego miasta wypada na 

egzaminie gimnazjalnym i na maturze 

statystycznie lepiej, ale tylko o kilka 

punktów. Wbrew temu, co się sądzi 

różnica nie jest ogromna. Poszukując 

faktycznych źródeł nierówności szans 

edukacyjnych można dojść do 

wniosku, że tkwią one w poziomie 

umiejętności społecznych, takich jak 

praca w grupie lub autoprezentacja, w 

bierności, z którą trudno jest sobie 

poradzić

w małej miejscowości, a także w 

przekonaniu, że wieś i małe miasto są 

gorsze od dużego miasta.