Witaminy rozpuszczalne w 

wodzie i w tłuszczach: ich 

budowa i funkcje w 

organizmie człowieka.  

Dominika Muniak

lekarski, grupa IV

Witaminy rozpuszczalne w 

wodzie

Są to witaminy z grupy B:

• B1 

• B2 

• B3

• B5

• B6

• B7 

• B11

• B12
oraz witamina C 

Witamina B1

• Zwana inaczej tiaminą
• Składa się z części imidazolowej i tiazolowej 

połączonych mostkiem metylenowym

• Formą aktywną jest pirofosforan tiaminy 

(koenzym)

• Dzienne zapotrzebowanie na witaminę 

wynosi ok. 1 mg

• Organizm magazynuje ok. 30 mg tiaminy z 

czego 80% w postaci pirofosforanu

Niedobór

• Rzadko, przede wszystkim u alkoholików – 

najczęściej powoduje u nich encefalopatię 

Wernickego

• Umiarkowany niedobór: 

– Dolegliwości żołądkowo-jelitowe, 
– Osłabienie siły mięśniowej,
– Objawy dysfunkcji nerwów obwodowych

• Choroba beri-beri:

– Obwodowa neuropatia
– Wyczerpanie
– Brak apetytu
– Obrzęki
– Zmiany w układzie sercowo-naczyniowym i nerwowym 

(objawy psychiatryczne)

– Postępujący zanik mięśni

Witamina B2 

• Zwana inaczej ryboflawiną
• Składa się z pierścienia 

dimetyloizoalloksazyny, która wiąże 
rybitol

• Formami aktywnymi są FMN i FAD 

(koenzymy) – rybofawina jest 
substratem do ich syntezy

• Zapotrzebowanie dorosłych 1,4-1,7 mg 

na dobę

Niedobór

• Rzadko, ponieważ wit. B2 występuje 

w wielu produktach spożywczych 
(wątroba, drożdże, jaja ptasie, mięso, 
mleko, produkty zbożowe)

• Przede wszystkim u alkoholików
• Zapalenie jamy ustnej, gardła, 

języka, kącików ust

• Zmiany łojotokowe skóry

Witamina B3

• Zwana inaczej niacyną lub wit. PP
• Jest to kwas nikotynowy lub jego amid 
• Amid jest składową NAD i NADP (koenzymy, 

formy aktywne tej witaminy)

• Może powstawać w organizmie człowieka w 

wyniku przekształceń tryptofanu – 
60 mg tryptofanu = 1 mg niacyny

• Dzienne zapotrzebowanie 15-20 mg (połowa 

może być pokryta  z przemiany tryptofanu)

Niedobór

• Wit. B3 występuje w drożdżach, mięsie, 

wątrobie, nasionach roślin strączkowych, 
orzechach ziemnych

• Dieta uboga w niacynę  (duże spożycie 

m.in. kukurydzy) wywołuje zespół 
chorobowy zwany pelagrą:

– Znużenie
– Brak łaknienia
– Zaburzenie procesu trawienia i motoryki jelit
– Objawy zapalne jamy ustnej oraz skóry

Witamina B5

• Zwana inaczej kwasem pantetonowym
• Składa się z β-alaniny i kwasu 

pantoinowego

• Formą aktywną jest Co-A oraz ACP 

(koenzymy)

• Dzienne zapotrzebowanie wynosi 4-7 

mg

• Występuje w ziarnach zbóż, roślinach 

strączkowych, mięsie

Niedobór

• Ze względu na występowanie tej 

witaminy w wielu produktach jej 
niedobór obserwuje się bardzo 
rzadko

• Uważa się, że chorobą niedoborową 

jest zespół palących nóg 
(zaobserwowany u jeźdźców 
wojennych)

Witamina B6

• Zwana inaczej pirydoksyną
• Pod tą nazwą kryją się 3 pochodne pirydyny – 

pirydoksyna, pirydoksal i pirydoksamina

• Postacią aktywną są fosforan pifydoksalu 

(koenzym)

• Dzienne spożycie 1,6-2 mg na 100 g białka
• Znajduje się w rybach, wątrobie, całych 

ziarnach zbóż, orzechach, roślinach 
strączkowych, żółtkach jaj, drożdżach, 
awokado

Niedobór

• Występuje rzadko, głównie u 

alkoholików i kobiet w czasie laktacji 
oraz podczas leczenia izoniazydem

• Głównie objawy neurologiczne
• Również zmiany zapalne skóry, błony 

śluzowej języka

Witamina B7

• Zwana inaczej biotyną lub witaminą H
• Pochodna imidazolowa
• Koenzym karboksylaz
• Zapotrzebowanie na nią wynosi ok. 0,1 mg 

na dobę i jest w całości pokrywane 

• Syntetyzowana przed drobnoustroje jelitowe
• Oprócz tego dobrymi źródłami są drożdże, 

jajka, wątroba, orzechy ziemne, mleko, 
czekolada, ryby

Niedobór

• W białku surowych jaj znajduje się białko 

awidyna, która mocno wiążę biotynę – 

może to być przyczyną niedoboru

• Objawy:

– depresja
– Halucynacje
– Bóle mięśniowe
– Zapalenie skóry

• Brak syntatazy holokarboksylowej może 

być przyczyną objawów niedoboru wit. B6

Witamina B11

• Znana też jako kwas foliowy lub witamina M, lub 

witamina B9

• Zbudowana z zasady pterydynowej, kwasu p-

aminobenzoesowego i kwasu glutaminowego (1-7 

reszt)

• Postać aktywna - tetrahydrofolian
• Zapotrzebowanie – 0,2 mg na dobę i znacząco rośnie 

w czasie ciąży i laktacji

• Przyjmowanie zwiększonej (do 0,4 mg) ilości kwasu 

foliowego w okresie okołopoczęciowym zmniejsza 

ryzyko defektów cewy nerwowej

• Dobrym źródłem są drożdże, wątroba, warzywa 

liściaste

Niedobór

• Najczęściej spotykany u alkoholików, 

kobiet w ciąży oraz osób z 
zaburzeniami wchłaniania jelitowego

• Powoduje niedokrwistość 

megaloblastyczną

Witamina B12

• Inaczej kobalamina
• Zbudowana z pierścienia korynowego, 

wewnątrz którego znajduje się jon kobaltu

• Magazynowana w wątrobie – metylo-, 

adenozylo-, hydroksykobalamina

• Zapotrzebowanie ok. 2 µg na dobę (zapasy 

1-10 mg)

• Niezbędny czynnik wewnętrzny (kom. 

okładzinowe żołądka), który wiąże i 

umożliwia absorpcję wit. B12

Niedobór

• Występuje głównie po gastrektomii i 

u jaroszy (witamina zawarta jest 
tylko w produktach roślinnych 
zanieczyszczonych drobnoustrojami)

• Wywołuje 

– niedokrwistość złośliwą
– Objawy neurologiczne (uszkodzenie 

usłonek mielinowych nerwów)

Witamina C

• Znana jako kwas askorbinowy
• Powstaje z glukozy przy udziale oksydazy L-

gulonolaktonowej (nie występuje u człowieka)

• Chroni grupy funkcyjne oraz jony metali 

zawartych w różnych związkach przed 

utlenieniem podczas reakcji

• Zapotrzebowanie ok. 60 mg na dobę
• Źródłem są głównie świeże owoce i warzywa
• Zapasy ustrojowe wystarczają na ok. 3-4 

miesiące

Procesy wymagające witaminy 

C

• Hydroksylacja proliny w syntezie kolagenu
• Degradacja tyrozyny
• Synteza adrenaliny z tyrozyny
• Synteza kwasów żółciowych
• Synteza steroidów w korze nadnerczy
• Wchłanianie żelaza w przewodzie 

pokarmowym

• Hamowanie powstawania nitrozoamin w czasie 

procesu trawienia (działanie antyoksydacyjne)

Niedobór

• Szkorbut (gnilec):

– Upośledzona synteza kolagenu 

(krwawienia podskórne)

– Osłabienie mięśni
– Chwiejące zęby
– Obrzęk dziąseł
– Upośledzenie gojenia ran
– Suchość spojówek

Witaminy rozpuszczalne w 

tłuszczach

• Są to witaminy A, D, E oraz K
• Pochodne izoprenu
• Polarne
• Hydrofobowe
• Są transportowane we krwi za 

pośrednictwem lipoprotein lub 
swoistych białek nośnikowych

Witamina A

• Formy aktywne biologicznie: retinol, 

kwas retinolowy (retinojowy), retinal

• Prowitamina – β-karoten
• Wątroba akumuluje ok. 100 mg estrów 

retinolu

• Dzienne zapotrzebowanie – 1 mg
• Objawy toksyczności pojawiają się po 

wysyceniu wszystkich cząsteczek RBP

• Jest antyoksydantem

• Retinol jest transportowany do wątroby 

przy pomocy białka RBP

• retinol  jest utleniany dalej do retinalu i 

kwasu retinolowego

• Kwas retinolowy nie może przekształcić 

się z powrotem do aldehydu

• CRBP – jest białkiem wiążącym retinol 

we wnętrzu innych komórek niż 
hepatocyty

• Retinol:

– Zostaje związany przez białka jądrowe i 

prawdopodobnie uczestniczy w ekspresji 
genów

• Retinal:

– Składowa rodopsyny (występuje w pręcikach)
– 11-cis-retinal ulega związaniu przez opsynę
– Podczas ekspozycji na światło związek rozpada 

się do opsyny i całkowicie-trans-retinalu

• Kwas retinojowy:

– Uczestniczy w syntezie glikoprotein

Niedobór

• „kurza ślepota” – upośledzone 

widzenie nocne

• Keratynizacja nabłonka, dróg 

oddechowych, układu trawiennego 
oraz moczowo-płciowego

• Występuje suchość spojówek

Witamina D

• Prohormon steroidowy

• W wyniku przekształceń powstaje kalcytriol 

(podwyższa stężenie jonów wapnia we krwi 

oraz zwiększa ich wchłanianie w jelicie)

• Regulatorami syntezy kalcytriolu są jego 

stężenie oraz stężenie PTH i fosforanów w 

surowicy krwi

• Występuje w 2 formach mających taką 

samą aktywność biologiczną:

– Ergokalcyferol (D2, synteza w roślinach)

– Cholekalcyferol (D3, synteza w skórze zwierząt 

pod wpływem promieni UV)

Niedobór

• Witamina D znajduje się w rybim 

oleju, żółtkach jaj oraz wątrobie

• Osoby nie spożywające dostatecznej 

ilości tych produktów lub zbyt mało 

przebywające na słońcu narażeni są 

na objawy niedoboru

• U dzieci – krzywica
• U dorosłych – osteomalacja 

(rozmiękanie kości)

Witamina E

• Zwana też tokoferolem (najcześciej 

występuje D-α-tokoferol)

• Naturalny antyoksydant – przerywa reakcje 

generujące powstawanie wolnych rodników

• Działa synergistycznie z selenem – zmniejsza 

zapotrzebowanie organizmu na ten 
pierwiastek równocześnie zapobiegając 
utracie tego pierwiastka przez ustrój i 
utrzymując go w postaci aktywnej

Niedobór

• Witamina E występuje w oleju z nasion 

słonecznika, krokosza, soi oraz w 

kiełkujących ziarnach pszenicy

• Zapotrzebowanie – 10 mg na dobę 

(wzrasta przy spożyciu 

wielonienasyconych kwasów tłuszczowych)

• Objawami niedoboru są zaburzenia 

neurologiczne

• U ciężarnych i noworodków może rozwinąć 

się niedokrwistość

Witamina K

• Znana też jako fiochinon

• Związek dwupierścieniowy (jeden 

aromatyczny, drugi chinonowy z kilkoma 

podstawnikami – główny to łańcuch 

poliizoprenoidowy)

• Uczestniczy w utrzymaniu prawidłowych 

stężeń czynników krzepnięcia – II, VII, IX, X

• Jest kofaktorem karboksylazy działającej 

na reszty glutaminianowe prekursorowych 

białkowych czynników krzpenięcia, przez 

co te ostatnie nabywają zdolność 

chelatowania wapnia

Niedobór

• Dzienne zapotrzebowanie 60-80 µg na dobę
• Ilość magazynowana w tkankach 50-100 µg 
• Występuje w produktach pochodzenia 

roślinnego oraz jest syntetyzowana przez 
florę jelitową

• Jedynym objawem niedoboru jest zmniejszona 

krzepliwość krwi

• Niedobór występuje głównie u noworodków