Inne akademickie i nieakademickie szkoły polskie

1. Kolegium Lubrańskiego w Poznaniu (1519 r. - 1780) :

• Jan Lubrański- zwolennik nowych prądów umysłowych; biskup poznański; bibliofil

• Wykładano przedmioty wchodzące w skład sztuk wyzwolonych

• 3 katedry: gramatyki, retoryki, poezji

• charakterem zbliżony do gimnazjów akademickich

• uczyli prof. z Polski, z Francji i Niemiec

• do końca istnienia miało charakter szkoły średniej

2. Uniwersytet w Wilnie

• 1578- zgoda od Stefana Batorego na utworzenie uniwersytetu

• 1579- bulla papieska stwierdzająca uniwersytet

• początkowo 2 fakultety- teologii, sztuk wyzwolonych

• 1641- Władysław IV zezwala na nowe wydziały: lekarski i prawa

• nie przyciągała młodzieży w stopniu w jakim się spodziewano (600 studentów tylko)

3. Akademia w Zamościu (1595 r. - 1784)

• z inicjatywy Jana Zamoyskiego

• połączenie zakładu humanistycznego i akademii rycerskiej

• 2 biblioteki (prywatna hetmańska i akademicka)

• długi czas jako uczelnia jednowydziałowa z dodatkowymi katedrami: prawa, medycyny, teologii

• miała służyć nauce i ojczyźnie kształcąc młodzież szlachecką w humanistycznej kulturze

4. Uniwersytet we Lwowie

• 1661- Jan Kazimierz powołuje akt fundacyjny, wznoszący kolegium do rangi pełnoprawnej akademii z tytułem uniwersytetu lecz nie uzyskał on poparcia Sejmu

• brak poparcia władz miejskich i niechęć profesorów krakowskich do uczelni

• wykładano: teologię, filozofię, retorykę, poetykę, gramatykę, prawo kanoniczne i rzymskie

• 1744- osobna katedra matematyki (kierownik- Faustyn Grodzicki)

• olbrzymie budynki szkolne, obserwatorium astronomiczne, własna drukarnia

5. Szkolnictwo różnowiercze

• walka z katolicyzmem: bracia czescy, bracia polscy, kalwini, luteranie

• szkolnictwo katolickie- utrzymywane z funduszy kościelnych, miejskich i uposażeń króla

• szkoły różnowiercze były tylko tam gdzie znalazł się fundator (kształciły młodzież w duchu humanistycznym)

• 1551 w Pińczowie- 1sza szkoła różnowiercza, z fundacji Oleśnickich

• gimnazjum w Lesznie, Toruniu, Gdańsku

• rozkwit szkół różnowierczych w Polsce = upadek katolickich szkół niższych

• 1564- sprowadzenie zakonu jezuitów (zał. Ignacy Loyola); ich cel to ochrona katolicyzmu zagrożonego ruchem reformacyjnym

• program szkół jezuickich: dwa stopnie (niższy- 6-letni kurs gramatyczno-retoryczny; wyższy- 3-letni kurs filozoficzny)

• 1586- Kraków; własna szkoła średnia Akademii Krakowskiej (otrzymała nazwę Szkół Nowodworskich)

• Komisja Edukacji Narodowej

1. Nauka w XVIII wieku

• linia nauki nowożytnej- zapoczątkowana odkryciem Mikołaja Kopernika

• Podstawy fizyki, mechaniki- Izaak Newton „Matematyczne zasady nowożytnej fizyki”

• Optyka- praca Charlesa Huygensa

• Matematyka- praca Rene Descartes'a i Gottfrieda Leibniza

• Własne osiągnięcia nauki XVIII w: podstawy nowożytnej chemii, nowa dziedzina fizyki, rozwój systematyki botanicznej i zoologicznej

• II połowa XVIII w- stworzenie uniwersytetu nowożytnego, uniezależniając go od wpływów Kościoła (język narodowy zamiast łacińskiego, swoboda podejmowania badań naukowych)

• Przodujące: uniwerki w Padwie, Bolonii i Turynie/ niemieckie- w Halle, Getyndze i Tubingen

2. Stan nauki w Polsce I poł. XVIII w. Początki reformy szkolnictwa

• XVII- krajem rządziły rywalizujące ugrupowania magnackie a masy szlacheckie nie czuły potrzeby wprowadzania reform

• Gdańsk- najwcześniej miał kontakty z nauką europejską

• Warszawa- ośrodek kultury umysłowej w połowie XVIII w.; organizator życia umysłowego- m.in. prekursorzy polskiego oświecenia (Załuscy); podjęto próbny zreformowania oświaty polskiej

• Collegium Nobilium- szkoła dla synów zamożnej warstwy szlachty; do programu po raz pierwszy wprowadzono przedmioty matemat.- przyrodnicze, ekonomię, prawo polskie i międzynarodowe, naukę języków nowożytnych, lekturę pisarzy współczesnych; język wykładowy- język łaciński

• Szkoła Rycerska (1765) stworzona przez Stanisława Augusta; cel- wprowadzenie racjonalistycznej kultury oświecenia; nie podlegała zwierzchnictwu kościelnemu ani zakonnemu; uczyli się tam - Tadeusz Kościuszko, Julian Ursyn Niemcewicz.

3. Działalność Komisji Edukacji Narodowej

• podlegała bezpośrednio Sejmowi

• powołana w 15 październik 1773 pod protekcją Stanisława Augusta Poniatowskiego

• 8 członków: Michał Poniatowski, August Sułkowski, Ignacy Massalski, Joachim Chreptowicz (byli z ramienia senatu). Andrzej Zamojski, Antoni Poniński, Adam Czartoryski, Ignacy Potocki (reprezentowali szlachtę).

• 1773- 1sze posiedzenie Komisji

• kierowała 2 prowincjami szkolnymi (łącznie 10 wydziałów- w każdym 1 szkoła wydziałowa i kilka podwydziałowych; zwrócono w nich uwagę na naukę moralności)

• podlegały jej Uniwersytety w Krakowie i Wilnie

• ujęła w jeden system całość całość organizacji szkolnej, odebrała monopol duchowieństwu

• Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych- opracowywanie podręczników (Ignacy Potocki)

4. Reforma Akademii Krakowskiej

• 1sze próby zreformowania Akademii Krakowskiej przez Andrzeja S. Załuskiego

• 1765- Józef Alojzy Putanowicz- wprowadził filozofię eklektyczną, odnowił program nauk matematycznych; 4 nowe katedry (1- matematyka, algebra, geometria; 2 i 3- nauki fizyczne, 4- matematyka stosowana)

• oficjalny plan reformy Akademii- Hugo Kołłątaj przedstawił takowy; powrócił z dokształcania się w Bolonii i Rzymie; zerwał z kierunkiem scholastyczno-łacińskim; projekt znosił 4 wydziały i wprowadził 5 akademii: pięknych nauk, filozofów, lekarska, prawa i teologii

• Kołłątaj badał stan samej Akademii; opracował raport 1778r. na ten temat. Powierzono mu wybór prokuratora, który miał objąć zarządzanie majątkiem uczelni

• 1778- „ Ratio studiosorum pro Facultate Philosophica” - Kołłątaj ogłosił program wykładów z wydziału z którego usunięto filozofie scholastyczną (katedry ograniczył do liczby 10); czas trwania kursów- 1rok; od kandydatów na nauczycieli żądano ukończenia wszystkich wykładów; Kołłątaj wprowadził kontrolę frekwencji na wykładach;

• Kołłątaj zreorganizował studia teologiczne

• Andrzej Badurski- zmiany studiów medycznych;

• Kołłątaj i Antoni Popławski- opracowali projekty struktury studiów seminarium dla nauczycieli

• 1780- reforma Akademii Krakowskiej przez Hugo Kołłątaja; zniesiono wszystkie wydziały; stworzono 4 kolegia:teologiczne, prawne, medyczne, fizyczne.

5. Akademia Wileńska

• niski poziom wykładów (powody: przestarzały jezuicki program nauczania, wojna domowa po śmierci Augusta II, pożary w latach 1737 i 1746)

• zreformowano wykłady z filozofii, wznowiono nauki prawne, założono bursę dla zamożniejszej młodzieży

• Szkoła Główna Wileńska miała 2 kolegia: Fizyczne i Moralne.

• Część zespołu naukowego sprowadzano z obcych krajów

• Uniwersytety polskie w czasach niewoli politycznej

1. pierwsze lata porozbiorowe

• rozbiory przez Rosję, Prusy i Austrię pozbawił kraj samodzielności politycznej

• podczas rozbiorów nauka polska i kultura stanowiły całość

• wysiłki Prus i Austrii motywują Polaków- uaktywniają rozwój życia umysłowego, mimo iż ich zamierzeniem była germanizacja narodu polskiego.

• 1800- Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie- stowarzyszenie ludzi nauki i miłośników nauki; twórca- Stanisław Sołtyk; miało być organizacją uczonych i pisarzy oraz ośrodkiem myśli naukowej w zakresie nauk humanistycznych; odegrało dużą rolę w utrzymaniu łączności między uczonymi i polskimi instytucjami naukowymi

• Pokonanie Prus przez Napoleona- nowy okres w porozbiorowej Polsce; stworzenie Księstw Warszawskiego; konstytucja dyktowana przez Napoleona narzuciła ustrój z silną władzą królewską

• 1807- władzę nad szkolnictwem otrzymała Izba Edukacyjna; 1812- przekształcona w Dyrekcję Edukacyjną

• 1807- Feliks Łubieński utworzył w Warszawie kursy prawnicze, które przekształciły się w Szkołę Prawa

• 1809- klęska Austrii, Księstwo Warszawskie powiększa się o część ziem zabranych przez Austrię

• 1809- Kołłątaj opracowuje „Urządzenie Szkoły Głownej Krakowskiej”- zapewniał jej szeroką autonomię, władze w rękach Rady Szkoły Głównej, ograniczył kometencje rektora

• 1812- katastrofa napoleońska powoduje upadek Księstwa Warszawskiego

2. Uniwersytet Wileński

• 1802- Aleksander I powołał ministerstwo oświaty; imperium podzielono na okręgi naukowe

• dzielił się na 4 wydziały: fizyczno-matematyczny, lekarski, nauk moralnych i politycznych oraz literatury i sztuk pięknych

• istniała możliwość tworzenia nowych dyscyplin

• do grona naukowego należeli: profesorowie, wice profesorowie, emeryci i adiunkci

• dużo osób chętnych z zagranicy do objęcia stanowiska w Akademii- dobre warunki finansowe, pokrycie kosztów podróży

• XIXw.- nie można było wykładać w języku polskim (gdyż grono profesorów było wielonarodościowe)

• Studentami mogli być absolwenci gimnazjum; studenci mieszkali w bursach uniwersyteckich podzielonych wg zawodów

• 1817-1823- powstaje z inicjatywy studentów Towarzystwo Filomatów

• 1 maja 1832- Mikołaj I polecił zamknąć Uniwersytet Wileński

3. Pierwszy uniwersytet w Warszawie

• 1815- stworzono Wydział Oświecenia , potem Komisję Rządową Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego; opracowałą „Główne zasady edukacji w Królestwie Polskim”;

• 19 maj 1818- inauguracja uniwersytetu, który otrzymuje nazwę Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego

• Obejmował on 5 wydziałów: teologiczny, prawa i administracji, lekarski, filozoficzny, nauk i sztuk pięknych.

• Istniał 13 lat i wydał w tym czasie 1133 dyplomy

• Klęska powstania listopadowego- utrata samodzielności Królestwa Polskiego, zamknięcie ośrodków rozwoju polskiej myśli naukowej

• 1831- nakazano zamknięcie Uniwersytety; zamknięto Towarzystwo Przyjaciół Nauk

• dużą rolę odegrał Stanisław Staszic- współorganizator i czynny członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego

4. Uniwersytet Jagielloński w latach 1815-1852

• 1815- utworzył Towarzystwo Naukowe Krakowskie mające ożywić życie naukowe uczelni

• 1814- „Urządzenia wewnętrzne” jako podstawa statutu uczelni

• organ zwierzchni uczelni to Wielka Rada Uniwersytetu

• 1846- reorganizacja uczelni, ujednolicenie z resztą uniwersytetów austriackich; odebrano mu charakter polski przez wprowadzenie wykładów w j. niemieckim i w j. łacińskim

• 1848- wybuch Wiosny Ludów, Uniwersytet zrzuca „skorupę” niemiecką

• 1848/1849- wzrost aktywności Senatu Uniwersyteckiego; rektor- Józef Majer

• 1849- tymczasowa ustawa o organizacji władz akademickich

5. Uniwersytet Lwowski do połowy XIX w.

• powstało „Collegium Medicum”

• 1776- zreformowano i otwarto studia teologiczne

• język wykładowy- j. łaciński

• aż do 1852 nie powołano na uniwersytecie katedry j. niemieckiego

• studenci pochodzili z drobnej szlachty i księży ruskich