Różnice indywidualne

Wykład 8

Inteligencja: pojęcie i 

struktura

Czym inteligencja nie jest?

Wiedzą

O faktach, o zdarzeniach

Szczegółową zdolnością

Matematyczną, muzyczną, szachową

Wycinkową umiejętnością

Naprawa kranu, zmiana formatu zapisu pliku

Inteligencja a wiedza

Nabywanie wiedzy

może wymagać inteligencji
zasób słownictwa koreluje z IQ

(Nie)inteligentne użycie wiedzy

„inteligentny ale głupi”

Definicja inteligencji

Zdolność ogólna

(jak alkohol w drinkach…)

Zdolność do zmagania się z 

problemami

nowymi
lub złożonymi

Proces czy struktura?

Inteligencja to trwała dyspozycja

Struktura zdolności

Ale „obsługuje ją” proces poznawczy

myślenie

Cecha czy stan?

Inteligentnym się JEST czy 

inteligentnym się BYWA?

Nieustanne fluktuacje sprawności 

intelektualnej

Głupota inteligentnych ludzi

Poziom typowy czy 

maksymalny?

Rozwiązywanie testu

Np. podczas rekrutacji lub selekcji

Codzienna aktywność intelektualna

Np. w szkole

Paradoksy inteligencji

Dyspozycyjny proces i procesualna 

dyspozycja

Cecha, która ujawnia się poprzez stany

Zdolność do działań na poziomie 

maksymalnym, która przejawia się w 

działaniach na poziomie typowym

Definicja inteligencji

(pierwsza kompilacja)

Źródło: Sternberg i Dettermann (1986)

(27 klas definicji)

Zdolność przystosowania się do okoliczności 

dzięki 

1. dostrzeganiu abstrakcyjnych relacji
2. korzystaniu z uprzednich doświadczeń
3.  i skutecznej kontroli nad własnymi procesami 

poznawczymi

Definicja inteligencji

(druga kompilacja)

Źródło: Linda Gottfredson (1997)

(52 panelistów)

Bardzo 

ogólna zdolność umysłowa

, która 

między innymi obejmuje umiejętność 

rozumowania, planowania, rozwiązywania 

problemów, myślenia abstrakcyjnego, 

rozumienia złożonych kwestii, szybkiego 

uczenia się oraz uczenia się na podstawie 

osobistego doświadczenia

Definicja inteligencji

(trzecia kompilacja)

Źródło: Gustafsson i in. (2000)

Ogólna sprawność poznawcza, 

umożliwiająca człowiekowi 
zmaganie się z problemami

1. nowymi
2. złożonymi

Podstawowe pytanie:

Ile mamy zdolności 

intelektualnych?

Po prostu jedną

„general” intelligence, g factor

Kilka(naście)

Werbalna – niewerbalna
Praktyczna – akademicka
…

Bardzo wiele, liczba trudna do określenia

Sprawność w zakresie wszystkiego, co ludzie 

potrafią robić

Metodologia

• Analiza czynnikowa

– Ekspolracyjna (FA)
– konfirmacyjna (CFA)

• Recepta

– Bateria testów
– Interkorelacje
– Ekstrakcja „czynników” według 

współzmienności

– Rotacja czynników (klarowna struktura, 

ortogonalność)

– Interpretacja czynników w terminach zdolności

Przykład testu: RAPM

Test analogii niewerbalnych

Test synonimów

Co znaczy słowo

ANTROPOGENEZA

Które słowo jest znaczeniowo najbliższe 

słowu ANTAGONIZM:

Rywalizacja
Zła wola
Antypatia
Awersja

STM Span

Powtórz:

6  8  2  3  0  9  

Powtórz w odwrotnej kolejności:

12  58  32  97  34  39 

Typowe wyniki

Pierwszy niezrotowany czynnik wyjaśnia wiekszość 

wariancji

Dodatnia różnorodność (positive manifold)
Test zbocza (scree test)

Pozostała wariancja przypisana dalszym czynnikom

Gdy dalsze czynniki wnoszą niewiele, ignoruje się je

Konkulzja: istnienie g

Test zbocza

              
                    1   2   3   4   5   6   7   8  …

Factors

% of variance

Matryca interkorelacji

(Carroll, 1997)

1

2

3

4

5

6

1.

Text 

understanding

1,00

0,72

0,59

0,42

0,24

0,30

2.

Vocabulary

0,72

1,00

0,50

0,35

0,20

0,25

3.

Speech 

understanding

0,59

0,50

1,00

0,28

0,16

0,20

4.

Figure 

completion

0,42

0,35

0,28

1,00

0,58

0,65

5.

Rotation of 

letters

0,24

0,20

0,16

0,58

1,00

0,56

6.

Unfolding of a 

sheet

0,30

0,25

0,20

0,65

0,56

1,00

Ładunki czynnikowe (factor 

loadings)

(Carroll, 1997)

Factor loading

I

II

III

1.

Text understanding

0,62

0,69

0,01

2.

Vocabulary

0,52

0,58

0,00

3.

Speech 

understanding

0,42

0,48

0,00

4.

Figure completion

0,59

0,08

0,59

5.

Rotation of letters

0,44

-0,05

0,55

6.

Unfolding of a sheet

0,51

-0,03

0,60

Spór o istnienie g

• Za

– Ujawnia się w wiekszości badań
– Nie ujawnia się “ogólny czynnik osobowości”
– Wyjaśnia, dlaczego niektórzy ludzie są ogólnie 

sprawni, a inni ogólnie niesprawni

• Przeciw

– Analiza czynnikowa daje tylko to, co się do niej 

włożyło (homogeniczność zadań)

– Wiele zależy od tego, kogo badamy 

(heterogeniczność próbki)

Specyficzność próbki 

(sampling)  

• g ujawnia się wtedy, gdy badamy

– Dzieci
– Heterogeniczną próbę dorosłych np. 

poborowych)

• g może się nie ujawnić, gdy badamy

– Próbkę homogeniczną (np. studentów)
– Próbkę wyselekcjonowaną (np. 

Studentów kierunków, gdzie obowiązuje 
trudny egzamin wstępny)  

Jak uchwycić g?

• Testami, które są w miarę możności

– Uniwersalne (wiek, płeć, wykształcenie, 

kultura)

– Łatwe!

• Nie wymagają inteligencji
• Mierzą ją nie wprost

Inspection time

Inspection time and IQ

r = +0.30 - +0.70

Hipoteza dyferencjacji

• Intelligencja jest jedna i jednolita na 

początku swego rozwoju

• Intelligencja staje się coraz bardziej 

zróżnicowana wraz z

– Rozwojem poznawczym
– Ogólnym poziomem zdolności

Dyferencjacja zdolności

Poziom IQ

Korelacje między subskalami 

WAIS

IQ < 78

0,56

78 < IQ < 92

0,37

93 < IQ < 107

0,30

108 < IQ < 122

0,25

IQ > 122

0,26

(Detterman i Daniel, 1989)

Hipoteza probabilistyczna

Wysoki poziom sprawności jest mniej 

prawdopodobny, niż niski

Nie tylko w odniesieniu do inteligencji

np. sprawność fizyczna, uroda

Dlatego występowanie dwóch lub więcej 

sprawności na najwyższym poziomie u 
jednej osoby jest wysoce 
nieprawdpodobne

Konkluzja: inteligencja ogólna nie ujawnia 

się “na górze”, ale ujawnia się “na dole” 
(jako niedostatek)

Status g

• Statystyczna abstrakcja czy realny 

byt?

• Jeśli realny byt, to jakiego rodzaju?

– Poznawczy lub biologiczny substrat g

• Jeśli abstrakcja, to czy pożyteczna?

Relacja g do IQ

g to „destylat”

odnosi się do istoty (esencji)
„czysta” intelligencja

IQ to „amalgamat” (stop)

odnosi się do sumy zbioru zdolności
„zanieczyszczony”

Two-factor model of 

Spearman

• Every skill and activity needs two 

factors:

– General (just the one and only)
– Specific (dependent on the skill needed)

Ph. Vernon’s hierarchical 

model

• g

• Group factors

– Verbal/academic vs spatial/manual

• Class factors

– e.g. verbal fluency, rotation of figures

• Specific factors

R. Cattell

• g

• Gf and Gc

– Fluid intelligence

• Inborn
• Just a potential

– Crystallized intelligence

• Educated
• Something already accomplished

H. J. Eysenck’s position

• g is well-defined and even better measured

• It is a construct with the real substrate

• It is like the force of gravitation: we cannot 

see it but we all are dependent on it

• g is predictive better than any other 

construct

Multiple models: L. 

Thurstone

• Investigated university students

• Did not found any g!

• Developed a multi-factor model

Thurstone’s seven factors

• Verbal fluency
• Verbal comprehension
• Numerical skills
• Memory
• Perceptual speed
• Inductive reasoning
• Spatial reasoning

J. P. Guilford’s approach

• Increased the battery of tests

• Introduced divergent thinking (creativity)

• Used simple tests, requiring short time to 

pass

• Developed a model of intellect (not 

intelligence)

Guilford’s structure of 

intellect (SI) model

• Content

– Verbal, figural, symbolic, behavioural

• Processes

– Cognition, memory, divergent 

production, convergent production, 

evaluation

• Outcomes

– Units, classes, relations, systems, 

transformations, implications

H. Gardner’s multiple 

intelligences

• There are many of them
• They are separate of each other

– Brain damages
– Idiots savant
– Distinctive developmental and 

evolutionary history

– Separate „end-state” (expert) 

performances

Seven intelligences

• Linguistic
• Logical-mathematical
• Spatial
• Musical
• Bodily-kinesthetic
• Interpersonal
• Intrapersonal

Intelligences or talents ?

Modele trójwarstwowe

(Carroll, 1993, 1994)

I warstwa

g

II warstwa

Gf, Gc, Gv (wzrok), Gu (słuch), Gy 

(zapamiętywanie), Gr (odtwarzanie), 
Gs (szybkość) 

III warstwa

Zdolności specjalne (b. liczne)