Zdolności koordynacyjne

Różne Pojęcia

Koordynacji

•

Deniusiuk(1969) określał koordynację (zwinność) jako zdolność do

scalania ruchów różnych rodzajów w jedną całość oraz zdolności

do szybkiego przedstawiania się z jednych aktów ruchowych na

inne.

•

Ważny(1982) prezentował stanowisko, że koordynacja przejawia

się w postaci umiejętności precyzyjnego wykonywania złożonych

pod względem koordynacyjnym aktów ruchowych, szybkiego

przestawiania się z jednych ściśle skoordynowanych ruchów na

inne, a także w umiejętności szybkiego wyboru odpowiedniego

aktu ruchowego do nieoczekiwanie powstających nowych sytuacji.

•

Starosta(1985) w jednej z prac interpretował koordynację jako

kompleks takich zdolności jak: szybkość reakcji, orientacja

przestrzenna, rytm, równowaga i różnicowanie kinetyczne.

Neurofunkcjonalne

uwarunkowania zdolności

koordynacyjnych

•

Zdolności koordynacyjne związane są z funkcjonowaniem całego organizmu

ludzkiego, wszystkich jego układów. Mamy tu do czynienia z wypadkową

współdziałania wielu procesów przebiegających na różnych poziomach i

wchodzących w rozmaite wzajemne układy. W łańcuchu kinematycznym

współdziałają ze sobą różne grupy mięśni. Mięśnie synergiczne zwiększają

skuteczność działania, a mięśnie antagonistyczne wywierają na dźwiganie

kostne siły przeciwnie skierowane. Tylko to współdziałanie zapewnia

stopniowanie siły, płynność oraz precyzje ruchu. Pobudzenie komórek

mięśniowych następuje przez impulsy nerwowe powstałe w neuronach

ruchowych, znajdujących się w jądrach ruchowych neuronów czaszkowych

oraz jądrach ruchowych rdzenia kręgowego.

•

Układ nerwowy składa się z wielu wzajemnie powiązanych komórek,

tworzących jeden złożony system funkcjonalny. W czasie realizacji ruchów

współdziała ze sobą wiele komórek tworzących równolegle zstępujące szlaki

oraz pętle, łączące wiele ośrodków. Zstępujące informacje ostatecznie

spotykają się na motoneuronach, jako ostatnich komórkach

wypracowujących program ruchów.

•

Rdzeń kręgowy jest strukturą pośredniczącą w wymianie

informacji pomiędzy obwodem a mózgowiem. Ponadto kontroluje

i odpowiada za realizację odruchów rdzeniowych i odgrywa

istotną rolę w zapewnieniu koordynacji czynności mięśni i ruchów

kończyn oraz tułowia. Zasadniczą rolę kierującą i regulującą

reakcjami motorycznymi pełni mózgowie. W korze mózgowej

rozpoczyna się programowanie ruchów, a sama inicjatywa ruchu

powstaje w korze kojarzeniowej. W procesach tych praktycznie

zaangażowane są znaczne obszary kory mózgu. Organizacja i

koordynacja czynności motorycznych odbywa się jednak przede

wszystkim w móżdżku. Uszkodzenie tej części układu nerwowego

powoduje całkowitą dekompozycję, ruchy stają się niezręczne i

nieprecyzyjne. Móżdżek odpowiada za planowanie ruchów,

regulację napięcia mięśni, koordynację ruchów i utrzymywanie

równowagi. Z kolei płat czołowy kory mózgowej uczestniczy

przede wszystkim w planowaniu aktywności ruchowej. Obejmuje

on m. in. tzw. Pierwotną korę ruchową, z której aksony wielu

komórek nerwowych podążaja do rdzenia kręgowego i tworzą

synapsy z motoneuronami i innymi neuronami sterującymi

skurczami. Pozostałe płaty kory mózgowej spełniają także istotną

funkcję w optymalizacji zachowań motorycznych. Płaty

ciemieniowe (tzw. Pierwotne pola czuciowe) zbierają informacje

sensoryczną z receptorów skóry, mięśni i ścięgien ciała, płaty

potyliczne obejmują m. in. Pierwotną korę wzrokową i uczestniczą

w analizie informacji z układu nerwowego, a górne części płatów

skroniowych w rozpoznawaniu bodźców płynących z układu

słuchowego.

Zagadnienia struktury

zdolności koordynacyjnych

Analiza struktury motoryczności – podejścia

główne

•

Teoretyczno-dedukcyjne

, wyróżniające wprost drogą

myślowych analiz poszczególne zdolności z ogólnych

koncepcji i na podstawie analizy wymogów czynnościowych

różnych form aktywności ruchowej;

•

Empiryczno-eksperymentalne

, weryfikujące

wcześniejsze ogólne teoretyczne koncepcje poprzez

przeprowadzenie wielu testów sprawności ruchowej i

zastosowanie później złożonych analiz matematyczno-

statystycznych.

Elementarne zdolności

koordynacyjne

•

Zdolności łączenia ruchów

– związana jest z integracją

przestrzenną, czasową i dynamiczną ruchów, w których

zaangażowane są odrębne części ciała,

•

Zdolności różnicowania ruchów

– istota sprawdza się do tego,

aby dla najkorzystniejszego rozwiązania zadania ruchowego

precyzyjnie rozdzielić poszczególne elementy faz całego

cyklu ruchowego i umiejętnie różnicować stan napięcia

zaangażowanych mięśni, prędkość ruchu i kątowe pozycje w

poszczególnych stawach,

•

Zdolności poczucia równowagi

– znaczenie tej zdolności jest

szczególne w warunkach częstych zakłóceń pozycji ciała, w

przypadku małych płaszczyzn podparcia lub też chwiejnego

podłoża

•

Zdolności orientacji

– chodzi tu o

postrzeganie przestrzeni ( w sporcie:

przyrządu, przeciwnika, piłki, przeszkody),

pozycji własnego ciała w trakcie ruchu oraz

postrzeganie zmian czasowych parametrów,

•

Zdolność rytmizacji ruchów

– uzewnętrznia

się w realizowaniu określonej pożądanej

dynamiczno-czasowej struktury ruchów.

Rytm może być, zlecany z zewnątrz lub

przyjęty jako adekwatny przez samego

osobnika ćwiczącego (np. rytm rozbiegu).

Rytm może być stały lub zmienny, np.

zwolnienie – przyspieszenie, napięcie –

rozluźnienie itd.,

•

Zdolność szybkiej reakcji

– pojęcia tego nie

należy zawężać tylko do czasu reakcji, gdyż

chodzi tu o cały kompleks zachowań związanych

ze zdolnościami szybkiego zainicjowania i

wykonania celowego ruchu, w który

zaangażowane jest całe ciało lub jego część,

•

zdolność dostosowania ruchowego

–

charakteryzuje te szczególne właściwości, kiedy

konieczne jest dostosowanie do zaistniałych

nowych warunków. Taka zmiana zachowań może

być z góry przewidywana lub też konieczne jest

podjęcie nagłej decyzji w efekcie pojawienia się

zaskakującej, nieprzewidzianej sytuacji. Braki w

zakresie tej zdolności łatwo mogą doprowadzić

do zatrzymania realizacji programu.

Predyspozycje

koordynacyjne

Szopa (1996) dzielił predyspozycje koordynacyjne na dwie

grupy:

•

Do pierwszej grupy zaliczał predyspozycje oparte na

sprawności uruchamiania istniejących już w ośrodkach

programów ruchowych, tj.: szybkość reakcji, koordynację

receptorowo-ruchową, szybkość i częstotliwość ruchów,

czucie kinestetyczne, różnicowanie ruchów, rytmizację

ruchów, równowagę.

•

W drugiej grupie wymieniał predyspozycje mające

znaczenie w procesie tworzenia nowych programów

ruchowych, czyli uzdolnienia ruchowe.

O motorycznych zdolnościach koordynacyjnych powiadał

Szopa (1996) , że: ,,określają one możliwości organizmu w

zakresie wykonywania dokładnych i precyzyjnych ruchów

w zmieniających się warunkach zewnętrznych ( zmiany

kierunku, płaszczyzny i osi ruchu)”

Struktura zdolności

koordynacyjnych

wg. Raczek,

Mynarski, Ljach (1998)

Kinestetycznego różnicowania

Orientacji czasowo-przestrzennej

Zachowania równowagi

Rytmizacji

Szybkiej reakcji

Łączenia ruchów

Dostosowania (przebudowy) działania

Wysokiej częstotliwości

Zmienność koordynacyjnych

zdolności motorycznych w

ontogenezie

•

Raczek, Mynarski, Ljach (1998) wskazują, że w

trakcie pobytu dziecka w szkole niektóre wskaźniki

koordynacyjnych zdolności motorycznych wzrastają

o 20-30% ale inne nawet o 600%. Obserwacje te

dowodzą, że na podstawie ograniczonej listy tych

zdolności nie można wnioskować o przebiegu

wielokierunkowo i w różnym tempie zachodzących

zmian w całokształcie poszczególnych właściwości. Z

kolei Hirtz(1978) dowodził, że uogólniając, 25%

ogólnego przyrostu koordynacyjnych zdolności

motorycznych dziewczęta i chłopcy osiągają w wieku

od 7,7 do 10,8 lat, 50% w wieku od 8,8 do 12,2 lat,

75% osiągają od 10,3 do 13,3 lat, a pełny rozwój

właściwości przypada między 14,5 a 17 rokiem życia

Metodyka kształtowania

zdolności koordynacyjnych

•

Zmiana wykonania ćwiczenia (np. kierunku, tempa ćwiczenia,

pozycji wyjściowych);

•

W tych dyscyplinach sportu, w których zachodzi konieczność

opanowania złożonych czynności ruchowych, bezwzględną

koniecznością jest kształtowanie specjalnych koordynacyjnych

zdolności motorycznych od najwcześniejszych lat.

•

Zmiana wielkości obciążenia w wykonanej czynności ruchowej (np.

skoki przez przeszkody różnej wysokości, rzuty z niepełnych lub

przedłużonych obrotów, skoki z różnej długości rozbiegów);

•

Zmiana zewnętrznych warunków wykonania ćwiczenia (np.

urządzeń, podłoża, partnera, wielkości pola gry);

•

Kombinacja różnych form ruchowych (np. bieg – skok – rzut)

•

Wykonywanie ćwiczeń w warunkach czasowego ograniczenia (np.

ćwiczenia reakcji, pokonywanie przeszkód ,,na czas”);

•

Stosowanie zmiennych sygnałów informacyjnych (np. optycznych,

akustycznych, kinestetycznych);

•

Wykonywanie ćwiczeń po uprzednim obciążeniu (np. ćwiczenia

równoważne po serii przewrotów, wykonywanie złożonych

czynności w końcowej części jednostki treningowej).

Metody badania zdolności

koordynacyjnych

•

Testowanie

– poprzez określone zadania

sportowo-ruchowe, co wykorzystywane jest

przed wszystkim w warunkach praktyki

sportowej i wychowania fizycznego oraz w

badaniach naukowych populacyjnych.

•

Techniki pomiarowe głównie laboratoryjno-

komputerowe

– wykorzystywane w bardziej

wyrafinowanych badaniach i obserwacjach,

np. w diagnostyce zawodowej, rzadziej w

sporcie i w badaniach naukowych.

Do typowej aparatury wykorzystywanej w diagnozowaniu

koordynacyjnych zdolności motorycznych można zaliczyć:

•

Tremometry – stosowane do oceny precyzji szybkości i

ekonomi ruchów

•

Kinematometry, dynamometry i refleksometry – dla pomiaru

precyzji wykonania, różnicowania i odmierzania odpowiednich

przestrzennych, siłowych i czasowych parametrów ruchu,

•

Stabliografy i stabilometry – dla określenia zdolności

utrzymywania równowagi ciała [Raczek, Mynarski, Ljach 1998]

Pomocniczo w interpretacji niektórych zjawisk z obszaru

koordynacyjnych zdolności motorycznych wykorzystuje się

również w szczególności niektóre metody z zakresu

biomechaniki i fizjologii, jak:

•

Kinogramy – dla określenia kinematycznych parametrów

ruchów, oceny zmian położenia, prędkości i przyśpieszeń

•

Elektromiografię – dla oceny i zapisu pobudzenia mięśni i ich

elektrycznej aktywności w różnych fazach ruchu oraz przez to

analizy ekonomiczności techniki sportowej,

•

Goniometrię – dla mierzenia kątowych przemieszczeń w

różnych stawach poszczególnych części ciała względem

siebie.

Document Outline