PowerPoint Presentation

Każde istnienie biologiczne ma

swój początek i kres. W

świadomości wyznawców wielu

religii istnienie to ma swoje

przedłużenie

w życiu wiecznym, w postaci

nieśmiertelnej duszy bądź

reinkarnacji. Nigdzie natomiast

nie kwestionuje się

ograniczoności

trwania życia ziemskiego, nawet

nazywając je życiem doczesnym. A

jednak stosunek do kresu życia

jest zmienny w różnych czasach i

różnych kulturach.

Z historii…



śmierć

- choć uznawana za zjawisko naturalne -

otaczana była szczególnym kultem, który w

efekcie prowadził do tworzenia rytualnych

obrzędów z nią związanych. Za naturalny

obowiązek członka rodziny uważano dokonanie

przyjętych w społeczności czynności związanych

ze zwłokami. Palono je, przechowywano prochy

w urnach, grzebano, balsamowano, a wszystko

połączone było

z ceremoniami, które składały się

na kult

zmarłych, mający na celu zachowanie ich w

pamięci

i pozostawanie w łączności z nimi.

- w Egipcie -

wyposażano zmarłego w sprzęty,

jadło, napoje, aby mógł z nich korzystać w swojej

nowej formie istnienia.

Balsamując zmarłego, balsamowano często wraz

z nim jego zwierzęta.

W filozofii greckiej koncepcje orfików o

nieśmiertelnej duszy znalazły rozwinięcie w

filozofii

Platona (427-347 r. p.n.e.)

głosił On, że

„ …

jeśli dusza jest nieśmiertelna, to dbać należy

nie tylko o ten czas, który nazywamy życiem, ale

o cały czas i niebezpieczeństwo teraz zagraża i

może się wydawać wielkie, jeżeli ktoś duszy

zaniedba. Gdyby śmierć stanowiła zerwanie ze

wszystkim w ogóle, byłoby to jak znalazł dla złych

ludzi: pozbyć się ciała,

a wraz z duszą zbyć się i swoich złości… ”

Inaczej na kwestię życia zapatrywał się

Epikur

(341-270 r. p.n.e.),

uważając śmierć za największe

zło, jednocześnie głosił,

że nie należy jej się obawiać:

„...bo największe zło, śmierć, nie dotyka nas ani

trochę, gdyż póki jesteśmy, nie ma śmierci, a odkąd

jest śmierć, nie ma nas”.

św. Augustyn(354-430) wychodząc z założenia, że

dusza jest substancją samoistną oddzielną od ciała,

głosił , że należy dbać o duszę, a nie o ciało.

św. Tomasz z Akwinu (1225-1274) odrzucił pogląd

Platona

i Augustyna, że człowiek jest duszą, władającą

ciałem. Uznawał jedność ciała i duszy,

psychofizyczną jedność człowieka.

We wczesnym średniowieczu

śmierć nie budziła jeszcze tyle lęku, co

w jego późniejszej fazie. Traktowanie

śmierci jako kary bożej, zwłaszcza w

okresie epidemii, powodowało lęk przed

sądem ostatecznym. Potęgowała go

działalność inkwizycji, będąca

zapowiedzią, jak ten sąd będzie

wyglądać.

Ceremoniał śmierci

gromadził wokół

łoża umierającego całą rodzinę. On

wspominał całe swoje życie, żałował

złych postępków i powierzał duszę

Bogu. Stopniowo rozbudowywał się

ceremoniał pogrzebowy.

Wiek XIX był wiekiem

przyspieszonego rozwoju sztuki

leczenia. Coraz częściej okazywało

się, że sztuka ta może odwracać

nieuchronność śmierci i przedłużać

życie w stanach do niedawna

nieodwracalnych. Zaczął budzić się

pogląd, że los człowieka nie jest

zapisany, że warto o życie zabiegać,

że chorobę można pokonać.

Jednocześnie jednak powodzenie

działania lekarza wiązano z wolą

Boga. Od tej pory stopniowo

potęguje się unikanie świadomości

śmierci.

Zmianie uległo miejsce umierania.

Jeśli przez wieki człowiek umierał

w otoczeniu osób najbliższych, to od

polowy XIX stulecia coraz częściej

umiera w szpitalu, wśród obcych.

Wpływa to nie tylko na jego

samopoczucie, ale także odsuwa

zjawisko śmierci od bliskich, nie

oswaja ich z nią.

Rozmowa z chorym i jego

rodziną

o niepomyślnym rokowaniu

Kwestia, jak postępować wobec

nieuleczalnie chorego, jak

przygotować go do nieuchronnej

śmierci, jest problemem

powszechnie dyskutowanym.

Człowiek, mimo iż zdaje sobie

sprawę

z nieuchronności śmierci, stara

się oddalić od siebie świadomość

jej zbliżania się.

Pierwszy problem pojawia się w momencie

postawienia rozpoznania i streszcza się w

pytaniu: Czy przy rozpoznaniu choroby,

najczęściej choroby nowotworowej

o złym, przewidującym zejście śmiertelne

rokowaniu, należy informować o tym

chorego? Czy informację ograniczyć do

rozpoznania, zachowując tajemnice

rokowania, czy też zachować

w tajemnicy także samo rozpoznanie?

Różne są sposoby podejścia do tego

zagadnienia.

Do tradycyjnego postępowania wśród lekarzy

europejskich należało ukrywanie przed

pacjentem niepomyślnego rozpoznania, jak

długo się dało, i do ostatniej chwili

podtrzymywanie nadziei na dalsze życie.

Uważa się, że pogarszający się stan

chorego, przy wcześniejszym

zapewnieniu o spodziewanej

poprawie, powoduje utratę zaufania

chorego do lekarza i w konsekwencji

jeszcze większą rozterkę psychiczną

pacjenta. Z drugiej jednak strony,

jakkolwiek nieuleczalnie chorzy

niejednokrotnie próbują okrężnymi

pytaniami uzyskać opinię lekarza o

rokowaniu, jednak na ogół nie zadają

pytania o zagrożenie swego życia

wprost, bo obawiają się uzyskać

odpowiedź obawy te potwierdzającą.

Polscy lekarze stali na ogół na stanowisku, że w

takich sytuacjach, oszczędzając psychikę

chorego, nie należy informować go o faktycznym

rozpoznaniu i rokowaniu. Inne natomiast

stanowisko zajmowała w tej sprawie znaczna

część przedstawicieli medycyny anglosaskiej i

francuskiej. Uważali oni, że bezwzględnie należy

informować pacjenta o faktycznym stanie jego

zdrowia i rozpoznaniu. Dzisiaj i w Polsce

dominuje przekonanie o konieczności szczerej

rozmowy między lekarzem, a pacjentem na ten

temat. Choć dopuszczalne są wyjątki,

o których mówi zarówno art. 31 ust. 4 „Ustawy o

zawodzie lekarza", jak i art. 16 i 17 „Kodeksu

etyki lekarskiej", kiedy lekarz w trosce o

uniknięcie negatywnych skutków tej informacji

decyduje się (przeważnie w porozumieniu ze

sprawującą opiekę nad pacjentem rodziną) na

ukrycie przed pacjentem rozpoznania czy

rokowania.

Rozmowa z pacjentem o jego śmierci nie

należy do łatwych, dlatego rozmów tych

unikają lekarze częściej niż pacjenci.

Pacjent ma prawo do pełnej i

prawdziwej wiadomości o stanie

swego zdrowia

i rokowaniu.

Ale trzeba wiedzieć, jak tę prawdę

przedstawić i kiedy przed dalszym jej

ujawnianiem się zatrzymać.

Znalezienie konkretnego sposobu

rozmowy

z pacjentem zależy w znacznej mierze od

sytuacji.

Pomocna może być w tym przypadku

narada

z rodziną, jeśli chory upoważnił nas do

informowania kogoś z bliskich o jego

stanie zdrowia (wymagają od nas tego

zasady przestrzegania tajemnicy

zawodowej). Należy jednak pamiętać, że

stanowisko rodziny nie jest dla nas

obowiązujące w odniesieniu do pacjenta

pełnoletniego, niekiedy bowiem interesy

rodziny, nawet względem której pacjent

upoważnił nas do pełnego

poinformowania o jego stanie zdrowia,

nie muszą być zbieżne z interesami

chorego, którego jesteśmy obowiązani

chronić.

Jak więc? Istnieje czy nie istnieje reguła,

według której lekarz powinien postępować,

informując chorego o niepomyślnym

rokowaniu ???

Podstawową zasadą jest

dostarczenie pacjentowi

takiego zasobu

wiadomości,

aby mógł on prawidłowo

pokierować swoim

postępowaniem

i był przygotowany na

możliwe do przewidzenia

fazy choroby.

Umieranie i śmierć

dorosłych, dzieci i

młodzieży

Trudno uchwycić moment, w którym się

ono rozpoczyna. Nie każdy chory zdaje

sobie sprawę

z przekroczenia granicy między byciem

chorym,

a umieraniem. Śmierć biologiczną

poprzedza nieraz śmierć psychologiczna

i/lub społeczna.

Śmierć psychologiczna

to stan, gdy chory

jest przytomny, ale staje się psychicznie

nieobecny, zdaje sobie sprawę, że zbliża się

koniec. Nie interesują go ludzie i ich sprawy, nie

rozmawia, przestaje jeść, nie reaguje na bodźce

tak jakby umarł dla siebie samego.

Śmierć społeczna

dochodzi do niej, gdy

rodzina przestaje odwiedzać pacjenta, jego

miejsce pracy zajął ktoś inny. Personel wykonuje

rutynowe zabiegi pielęgnacyjne. Nikt właściwie

się nim nie interesuje. Otoczenie traktuje chorego

jakby był martwy, choć biologicznie jest żywy.

Agonia

jest fragmentem umierania, który

koncentruje najwięcej uwagi otoczenia.

Najczęściej pacjent jest jakby we śnie, zmęczony i

słaby, dociera do niego niewiele bodźców, traci

przytomność. Na ten stan wpływ ma postępując

choroba, leki uśmierzające ból i uspokajające.

Sam moment śmierci może być nieuchwytny,

niezauważalny.

Chory który umiera świadomie, nieraz

ma zdolność przewidywania własnej

śmierci.Jeżeli towarzyszy temu

pragnienie życia bez pogodzenia się ze

śmiercią, uważa ją za niesprawiedliwą

pyta:

za co?, dlaczego?,

ogarnia go

straszliwy niepokój, gniew, rozpacz,

poczucie zagrożenia, bezsilności.

Wyraża to pod adresem złego losu,

Boga, który jednym każe umierać, gdy

innym wolno żyć. Pojawia się poczucie

winy, gdy pacjent ma świadomość lub

obawia się, że jego choroba, umieranie

jest dla innych ciężarem. Próbuje

znaleźć sens cierpienia. Szuka

odpowiedzi w przeszłości, uważając, że

to kara za grzechy, złe uczynki.

Odsuwanie groźby

śmierci

Regresja -

to cofnięcie się do

zachowań wcześniejszych, mniej

dojrzałych, charakterystycznych dla

wieku dziecięcego, który kojarzy się z

bezpieczeństwem, spokojem.

Dzieciństwo to zgoda na zależność od

innych, akceptacja ograniczeń.

Otoczenie jest nękane wieloma

prośbami i może nawet zdarzyć się

tak, że zbagatelizuje je i prawdziwe

potrzeby nie zostaną zrealizowane.

Wypieranie groźby

śmierci poza

świadomość

Zaprzeczenie -

najlepiej opisany i znany

mechanizm. Pacjent w przeszłości w obliczu

jakichkolwiek trudności zaprzeczał ich

istnieniu. W sytuacji groźby śmierci tym

bardziej ten mechanizm zostaje uruchomiony.

Pacjent nie zadaje jakichkolwiek pytań na

temat choroby. Mimo sprzyjających okazji

„zapomina" już uzyskane informacje, snuje

nierealne plany. Zaprzeczenie może być

mechanizmem obronnym chroniącym zdrowie

psychiczne. Zmniejsza podatność na depresję

(

zaprzeczenie adaptacyjne

), ale może stać się

źródłem problemów dla pacjenta i innych

(

zaprzeczenie nieadaptacyjne

Umieranie i śmierć

dziecka

Umierające dzieci mówią o

samotności

i o tym, że nie są rozumiane.

Rodzice są zażenowani, unikają

patrzenia w oczy. Dziecko

próbuje opowiedzieć, co czuje

i spotyka się z

niedowierzaniem, gdyż dorośli

nie mogą sobie wyobrazić

śmierci żyjącego dziecka.

Rodzice wybierają w tej kwestii

ucieczkę.

Badania wskazują na duże różnice

w możliwościach pojmowania śmierci

przez dzieci

w zależności od ich wieku.

Jak dziecko w zaawansowanym

stadium choroby nowotworowej, w

zależności od wieku rozumie

umieranie i śmierć?

Dziecko zdaje sobie sprawę ze zbliżającej

się śmierci.

Rodzice i lekarze powinni pozwolić, aby

dziecko po swojemu dawało sobie radę z

prawdą o śmierci.

Dziecko spokojne, nieśmiałe nie chce rozmawiać,

a także nie chce, aby koledzy, koleżanki wiedzieli

o jego chorobie.

Dziecko towarzyskie może chcieć grać, bawić się

do samego końca.

Od 3 do 6 r. ż.:

Dziecko głównie obawia się rozstania z

rodzicami, gdy pójdzie do szpitala. Ten strach jest bardziej

realny niż śmierć.

Od 6 do 12 r. ż.:

Jeśli dziecko dowiaduje się, że niedługo

umrze - może stać się nieposłuszne, uskarżać się na

najmniejsze dolegliwości, chcieć, aby ktoś

z dorosłych był ciągle przy nim. Potrzebuje zapewnień, że jest

kochane i nie zostanie opuszczone. Dla niektórych dzieci jest

ważne, aby mogły kontynuować naukę, ulubione zajęcia.

Od 12 r. życia:

Dużą rolę odgrywa grupa rówieśnicza. Mimo

zbliżającej się

śmierci ważny jest wygląd zewnętrzny. Wszelkie zmiany

przyjmowane są z dużym trudem.

Śmierć dziecka, obojętnie w

jakim byłoby wieku, jest

odbierana jako zdarzenie

wbrew naturze.

We wszystkich językach

istnieje słowo na określenie

straty np.

rodzica - sieroctwo,

małżonka - wdowieństwo,

ale nie ma słowa, by wyrazić

stratę dziecka, tak jest to

nienaturalne.

Opieka duchowa nad

umierającym

Całościowa opieka nad osobą chorą w stanie

terminalnym, jeżeli ma być właściwa, musi

dotyczyć wszystkich sfer życia:

-ciała,

-psychiki,

-sfery socjalnej i jego duchowości

Pamiętać trzeba, że sfera duchowości

człowieka dotyka w pewien sposób

wszystkich innych sfer osobowości i jest

niejako ich centrum.

Choć duchowość łączy wszystkie sfery

osobowości,

to jednak odwołuje się do tych

aspektów życia człowieka, które

nawiązują do przeżyć przekraczających

odczuwanie zmysłowe.

Dla człowieka umierającego bardzo

ważne stają się potrzeby duchowe i

szukanie odpowiedzi na pytania

dotyczące:

-sensu cierpienia i bólu,

-istnienia Boga; dlaczego pozwala On na

cierpienia,

-jaki jest sens życia,

-czy jest możliwe przebaczenie zła,

które człowiek popełnił w życiu,

-czy jest jakieś życie po śmierci

Zawarte w art. 30 „Kodeksu etyki

lekarskiej" zobowiązanie lekarza, aby

zapewnił pacjentowi

„godne warunki umierania" dotyczy nie

tylko warunków fizycznych, w pełni

zrozumiałych, lecz również psychicznych i

duchowych. Chodzi najpierw

o to, aby chory mógł umierać spokojnie,

bez przygnębiającego uczucia, że jeszcze

czegoś nie dopełnił. Tak więc lekarz

powinien mu pomóc pożegnać się z

najbliższymi osobami, wyrazić świadomie

ostatnią wolę, a w przypadku człowieka

wierzącego, przyjąć duchownego i jego

pomoc religijną.

W warunkach polskich, jak uczy

doświadczenie, niemal wszyscy w stanie

terminalnym pragną pojednać się z Bogiem i

przyjąć sakramenty święte, takie jak:

-sakrament pokuty,

-namaszczenie chorych

-i komunię świętą.

Sakramenty te chory powinien przyjmować w

pełnej świadomości. Lekarz, znając potrzeby

religijne swojego pacjenta, powinien mu o tym

powiedzieć. Decyzję jednak musi pozostawić

choremu. Należy poinformować rodzinę

chorego, aby nie zwlekała z przygotowaniem

go do przyjęcia sakramentów świętych.

Niestety, w praktyce można zaobserwować

pewien lęk - może nie tyle chorych, ale rodziny

- gdy idzie o przyjęcie sakramentu chorych,

który niesłusznie odczytuje się jako zwiastuna

zbliżającej się śmierci.

Jest to oczywiście postawa błędna i lekarz nie

może jej ulegać.

Choć znaczna większość

pacjentów

w Polsce to katolicy, jednak

gdyby pacjent był innego

wyznania lekarz powinien

umożliwić takiemu

pacjentowi przygotowanie

się do śmierci zgodnie z

jego wiarą

i umożliwić mu kontakt

z duchownym jego

wyznania.

Zapobieganie przedwczesnej

śmierci

i stworzenie warunków

spokojnej śmierci

Współczesna medycyna wielokrotnie angażuje się w walkę ze

śmiercią. „Zbyt często traktuje śmierć jako swego

największego wroga" i nie może zaakceptować tego, że jest

ona czymś naturalnym.

W zmaganiach ze śmiercią, śmiertelnymi chorobami i

starością wykorzystuje się nieproporcjonalnie większe środki

niż do leczenia bólu czy opieki nad chorymi i umierającymi.

Życie przedłużane jest aż do momentu, w którym przestaje

być dla człowieka dobrodziejstwem. Należy jednak podkreślić,

że celem medycyny nie jest walka ze śmiercią jako taką, ale

przeciwdziałanie przedwczesnej śmierci. Przeciwdziałanie to

nie oznacza traktowania każdej śmierci jako przedwczesnej.

Wielu bowiem ludzi dożywszy sędziwego wieku, niejako

naturalnie zbliża się do swego kresu, a ich śmierć nie jest

przedwczesna.

Innymi słowy - medycyna ma pomóc ludziom

młodym dożyć starości, a osobom starszym

przeżyć resztę życia godnie i z

zadowoleniem.

Wyeliminowanie śmierci to cel utopijny,

który zniekształca działalność medyczną.

Ważnym zadaniem medycyny jest

towarzyszenie spokojnej śmierci.

Ponieważ wszyscy umieramy, również w

medycynie powinno się stworzyć warunki

do spokojnej śmierci. „Za spokojną

śmierć”(peaceful death) można uważać

taką, w przypadku której ból i cierpienie

minimalizuje właściwa opieka paliatywna,

pacjent nie czuje się opuszczony i

zaniedbany, a opieka nad umierającym

jest tak samo ważna jak opieka nad tymi,

którzy przeżyją.

Medycyna nie potrafi do końca

zapewnić spokojnej śmierci. Nie jest

w stanie określić jej sensu. Nie

powinna jednak traktować śmierci

jako swego błędu, którego można

uniknąć, albo jako przegranej.

Ponieważ śmierć jest nieunikniona,

wcześniej czy później nawet bardzo

skomplikowana aparatura

podtrzymująca życie okazuje się

nieskuteczna,

a medycyna dochodzi do kresu

swych możliwości.

Document Outline