Historia
instytucji
politycznych
dr hab. Arkady Rzegocki
arkady.rzegocki@uj.edu.pl
Historia
instytucji
politycznych
dr hab. Arkady Rzegocki
arkady.rzegocki@uj.edu.pl
Instytucja polityczna
Instytucja polityczna - to stała część systemu
politycznego i społecznego.
a) wyodrębniony ludzki zespół dysponujący
określonym zasobem materialnym i organizacyjnym,
umożliwiającym uczestniczenie w życiu politycznym.
W najszerszym znaczeniu to każdy zorganizowany aktor
polityczny taki jak:
państwo,
konkretny organ państwowy (np. parlament, rząd, sąd,
ministerstwo),
partia lub ruch społeczny,
formalna grupa nacisku (np. związek zawodowy),
wspólnota samorządowa.
Instytucje polityczne c.d.
b) zespół norm prawnych lub obyczajowych dotyczący
organizacji jakieś dziedziny życia (np. prawo wyborcze,
referendum, inicjatywa ludowa, votum nieufności).
c) zespół urządzeń, w których wybrani członkowie
gromadzący się otrzymują uprawnienia do
wykonywania określonych publicznych, czynności (np.
zgromadzenia ludowe w starożytnej Grecji).
d) to role społeczne istotne dla danej społeczności (np.
Rzecznik Praw Obywatelskich).
Por. A.Antoszewski, R.Herbut (red.), Leksykon politologii, Wrocław 1996.
Richard Weaver,
Idee mają konsekwencje,
1948:
„Każdy uczestniczący w kulturze człowiek posiada trzy
poziomy świadomej refleksji: swe specyficzne idee o
rzeczach, swe generalne wierzenia i przeświadczenia oraz
swe metafizyczne marzenia o świecie”
„Nadrzędne (…), a więc znajdujące się ponad wszystkim
jest intuicyjne przeświadczenie o immanentnej naturze
rzeczywistości. (…) Bez tego metafizycznego marzenia
niemożliwe jest, by ludzie przez dłuższy czas żyli razem w
harmonii. To marzenie właśnie niesie ze sobą zdolność do
oceny, która jest więzią duchowej wspólnoty”
„Mitologia, poezja przedstawień, która opisuje świat
idealny, jest wielką spoistą siłą wiążącą całe narody poprzez
akceptację jednego wzoru i łączącą wyobraźnię wielu ludzi”
przeł. B. Bubula
Geneza państwa
wybrane koncepcje
-
Państwo jako byt naturalny
(Arystoteles)
-
Boskie pochodzenie władzy i państwa
-
Teoria podboju (L. Gumplowicz)
-
Umowa społeczna (T. Hobbes, J.
Locke, J.J. Rousseau, J. Rawls)
-
Teoria marksistowska
Państwo wg Georga
Jellinka (1851 – 1911)
Państwo składa się z:
terytorium, ludności, władzy
„państwo jest korporacją osiadłego ludu,
wyposażoną w bezpośrednią,
samorodną władzę zwierzchnią”.
„Samorodna władza zwierzchnia” – to
władza „od żadnej innej władzy nie
pochodząca” a więc władza suwerenna.
Suwerenność
„pierwszym znamieniem suwerenności
księcia jest możność wydawania ustaw,
obowiązujących wszystkich w ogólności
i każdego z osobna. Lecz to nie
wystarcza, gdyż trzeba dodać, że chodzi
o wydawanie ustaw bez zgody
wyższego, równego i niższego od
siebie”
Jean Bodin, Sześć ksiąg o Rzeczypospolitej, XVI wiek
Państwo wg Maxa Webera
(1864-1920)
„Państwo jest taką wspólnotą
ludzką, która w obrębie
określonego terytorium – owo
terytorium stanowi jej wyróżnik –
rości sobie
(z powodzeniem) prawo monopolu
na wywieranie prawomocnej
przemocy fizycznej”.
Państwo ?
polis - civitas
Imperium Romanum
Cesarstwo
Regnum - Królestwo
Res publica - republika
Rzeczpospolita
lo stato – stan
Dominus – dominium
Государ – государство
Pan - Państwo
„
Wszystkie państwa, wszelkie rządy, które miały lub mają władzę
nad ludźmi, bywają republikami, albo księstwami”.
N. Machiavelli, Książę, 1532
P. Kaczorowski (red.), Nauka o państwie,
Wydawnictwo SGH, Warszawa 2006
„Oprócz monarchii [przede wszystkim absolutnej – przyp. ARz]
istniały również w ówczesnej Europie republiki. We Włoszech były
one głównie republikami miejskimi, w których władzę sprawował
przeważnie organ kolegialny, zwykle wybieralny. Większymi
republikami były Szwajcaria, która niezależność od Cesarstwa
Niemieckiego uzyskała w roku 1499, oraz Republika Zjednoczonych
Prowincji Niderlandów, która z kolei niezależność od monarchii
Habsburgów wywalczyła sobie w roku 1609”. (s. 32)
„Po kongresie wiedeńskim większość państw posiadało konstytucję,
chociaż nie miały jej, o czym trzeba pamiętać, trzy główne państwa
Europy Środkowej i Wschodniej: Prusy, Austria, Rosja (…)”. (s. 36)
Konstytucja 3 Maja 1791, Konstytucja Księstwa Warszawskiego
1807, Konstytucja Królestwa Polskiego 1815, Konstytucja Wolnego
Miasta Krakowa 1815, 1818, 1833; Statut organiczny dla Królestwa
Polskiego 1833; Statut Krajowy dla Królestwa Galicji i Lodomerii z
Wielkim Księstwem Krakowskim 1861
Definicje polityki:
dążenie do udziału we władzy albo
do wywierania wpływu na władzę;
Roztropna troska o dobro wspólne.
Co to jest polityka?
dążenie do:
realizacji idei Dobra (Platon),
osiągnięcia szczęścia pojmowanego jako eudajmonia
(Arystoteles),
zdobycia, zachowania i umocnienia władzy (N. Machiavelli),
wprowadzenia i utrzymania stanu pokoju społecznego (XVI-
wieczni francuscy les politiques),
realizacji dobra wspólnego (nowożytna tradycja republikańska),
jako działanie podmiotu zbiorowego w sytuacji zagrożenia ze
strony wroga (C. Schmitt),
umiejętność osiągania kompromisu przez grupy kreujące
sytuację społeczną.
P. Kaczorowski, Encyklopedia PWN
Typologie państw
„demokratyczne – niedemokratyczne”
Arystoteles:
dobre – złe ustroje
Monarchia – Tyrania
Arystokracja – Oligarchia
Politeja – Demokracja
Państwa:
Niewolnicze, feudalne, kapitalistyczne,
komunistyczne
Preindustrialne – industrialne –
postindustrailne
Kapitalistyczne – socjalistyczne (demokracji
ludowej) – trzeciego świata, ew.
niezaangażowane
Rozwinięte – rozwijające się – „zwijające się”
Przednowoczesne – nowoczesne –
ponowoczesne (R. Cooper)
Państwa upadłe (np. F. Fukuyama)
Państwa:
Monarchia – republika –
monarchia mixta
Parlamentarne – prezydenckie
Unitarne – federacyjne
Demokratyczne – autorytarne –
totalitarne
Demokracja - republika
Tematyka zajęć:
Państwo i instytucje polityczne. Prawidłowości
związane z ewolucją państw od starożytności do
współczesności.
Starożytność: państwo despotyczne, polis,
państwo hellenistyczne, ewolucja ustroju
starożytnego Rzymu.
Średniowiecze: Państwa „barbarzyńskie”,
Imperia średniowieczne, System feudalny, spór o
uniwersalizm, monarchia patrymonialna,
monarchia stanowa
Państwo renesansowe: monarchia – republika
Absolutyzm, Absolutyzm oświecony
Tematyka c.d
Republika, ustrój mieszany, państwo
Jagiellonów, Rzeczpospolita Obojga Narodów
Państwo liberalne
Państwo demokratyczne; demokracja liberalna
Państwo autorytarne i totalitarne
Ewolucja ustrojów po II wojnie światowej;
demokracja liberalna, państwa demokracji
ludowej
Literatura:
Literatura obowiązkowa:
J. Baszkiewicz, Powszechna historia
J. Baszkiewicz, Powszechna historia
ustrojów państwowych, Wydawnictwo
ustrojów państwowych, Wydawnictwo
Arche, Gdańsk 2002.
Arche, Gdańsk 2002.
Wybrana literatura
dodatkowa:
S. Grodziski, Porównawcza historia ustrojów
państwowych, Wydawnictwo Universitas, Kraków
1998.
B. Szlachta (red.), Słownik społeczny, Wydawnictwo
WAM, Kraków 2004.
M. Jaskólski (red.), Słownik historii doktryn
politycznych, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1997
-.
P. Kaczorowski (red.), Nauka o państwie, SGH,
Warszawa 2006.
M. Bankowicz, J.W. Tkaczyński, Oblicza współczesnego
państwa, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2003.
A. Rzegocki (red.), Państwo jako wyzwanie, OMP,
Kraków 2000.
Warunki zaliczenia
Egzamin pisemny:
Pytania testowe
Pytanie otwarte
Historia
instytucji
politycznych
dr hab. Arkady Rzegocki
arkady.rzegocki@uj.edu.pl