Slajd 1

TEORIE ATRYBUCJI



Główną rolę odgrywa założenie, że ludzie
angażują się w poszukiwanie przyczyn
zdarzeń.



Próbują

opisać

wyjaśnić

potoczne

interpretacje przyczyn zachowania innych
osób i własnego.



Zadaniem  teorii  atrybucji  i  badań  nad
atrybucją  jest  naukowa  analiza  naiwnych
teorii  i  naiwnych  wyjaśnień  przyczynowych
( psychologia „zdrowego rozsądku”).

KLASYCZNE MODELE ATRYBUCJI



Za twórcę teorii atrybucji przyjmuje się
Heidera.



W klasycznych badaniach nad atrybucjami
określa się ludzi jako „naiwnych naukowców”
i przyjmuje się racjonalne podejście do istot
ludzkich.



Zakłada

się,

że

jednostki

dążą

zrozumienia przyczyn zdarzeń, a znajomość
tych przyczyn umożliwia im przewidywanie i
kontrolowanie faktów.

KLASYCZNE MODELE ATRYBUCJI



Heider twierdził, że psycholog naiwny wyjaśnia wyniki
zachowania za pomocą czynników osobowościowych
(zdolność i motywacja) oraz czynników zewnętrznych
(trudność zadania i przypadek).



Między zdolnością i wysiłkiem istnieje relacja
multiplikatywna, natomiast czynniki osobowościowe i
środowiskowe są ze sobą powiązane addytywnie.



Działanie = f (siły zewnętrzne + zdolności x usiłowanie)

możność (can)

MODEL WSPÓŁZMIENNOŚCI KELLEYA



Kelley zakłada, że przyczyny które naiwny
psycholog

czyni

odpowiedzialnymi

wyjaśniane zdarzenia czy ich skutki, można
podzielić na trzy klasy:

Przyczyny, które opisują

stałe właściwości

danej osoby

Przyczyny, które odnoszą się do

stałych

cech obiektów

Przyczyny dotyczące

czasu lub okoliczności

MODEL WSPÓŁZMIENNOŚCI KELLEYA



Model współzmienności Kelleya zakłada, że potoczne
wyjaśnianie powtarzających się zachowań polega na

sprawdzaniu, które czynniki współzmieniają się z
obserwowanym zachowaniem



Próbując wyjaśnić jakieś zachowanie, np. głośny śmiech
Janka podczas oglądania występu pewnego komika,
obserwator bierze pod uwagę trzy rodzaje informacji:

spójność zachowania

- czy Janek zawsze śmieje się

podczas występów tego komika.

wybiorczość zachowania

- czy Janek reaguje tak na

wszystkich komików, czy tylko na tego jednego.

powszechność zachowania

- czy innych ludzi komik ten

też śmieszy, czy nie.

MODEL WSPÓŁZMIENNOŚCI KELLEYA



Jeżeli zachowanie jest

wysoce spójne, wybiórcze i

powszechne

, to przyczyna upatrywana jest

bodźcu



Jeżeli natomiast zachowanie jest

wysoce spójne,

niewybiórcze i niepowszechne

to jego przyczyna

upatrywana jest

w działającej osobie

Ograniczenia teorii:



Niejednakowe

znaczenie

typów

informacji:

najważniejsza – spójność, najmniej ważna –
powszechność,



Zastosowanie: zachowania powtarzalne.

DEFORMACJE PROCESU ATRYBUCJI



Założenie o potocznym obserwatorze jako
naukowcu okazało się jednak trudne do
utrzymania w świetle badań nad atrybucjami
faktycznie dokonywanymi przez ludzi.



Badania te ujawniły występowanie licznych
procesów deformacji procesu atrybucji.

PROCESUALNE MODELE ATRYBUCJI



Bardziej  współczesne  modele  atrybucji
stawiają  sobie  za  cel  nie  tyle  stworzenie
normatywnego  wzorca  atrybucji  (wzorca
najbardziej  racjonalnych  czy  uzasadnionych
wnioskowań  o  przyczynach  zachowania),  ile
prześledzenie

faktycznego

przebiegu

procesu

wnioskowania

przyczynach

obserwowanego zachowania.

TRÓJETAPOWY MODEL GILBERTA



Gilbert odwołuje się z jednej strony do podziału
procesów

psychicznych

automatyczne

niewymagające zasobów operacyjnych umysłu oraz
kontrolowane i pochłaniające te zasoby,



Z  drugiej  zaś  strony  -  do  wyników  wskazujących,  że
sama  obserwacja  zachowania  powoduje  przypisanie
aktorowi  zgodnej  z  tym  zachowaniem  cechy
niezależnie od sytuacji (Newman, Uleman, 1989).

Identyfikacja

Automatyczne

wnioskowanie

o cesze

Kontrolowana

poprawka

na sytuację

TEORIA ATRYBUCJI PRZYCZYNOWEJ
(LAY EPISTEMIC THEORY) KRUGLAŃSKI



Wskazuje na dwie fazy w przebiegu atrybucji:

tworzenia hipotez

(np. przekonań)

walidacji hipotez

(oceny, która z nich jest trafna,

która nie –> trafność zależy od wielu czynników

np.

motywacji, zdolności)



Walidacja hipotezy zależy zatem od jej zgodności z
rzeczywistymi

wskazówkami

otoczenia

społecznego oraz od ilości i jakości hipotez
alternatywnych.

DEFORMACJE PROCESU ATRYBUCJI



Podstawowy

błąd

atrybucji

(błąd

korespondencji),



Różnica perspektywy aktor – obserwator,



Egotyzm atrybucyjny,



Egocentryzm atrybucyjny,



Efekt fałszywej powszechności.

PODSTAWOWY BŁĄD ATRYBUCJI (ROSS,
1977)



Przypisywanie cudzych zachowań czynnikom
wewnętrznym a niedocenianie czynników
zewnętrznych,



Niedocenianie roli czynników sytuacyjnych
(oszczędność poznawcza),



Np. jeżeli Janek gniewnie pokrzykuje na
kolegę, to wyciągamy wniosek, że jest
agresywny, a nie doceniamy, faktu, że kolega
go

sprowokował

złośliwą

uwagą

lub

kopnięciem w kostkę podczas gry w piłkę.

PODSTAWOWY BŁĄD ATRYBUCJI

Podstawowy błąd atrybucji jest skutkiem

równoczesnego

działania wielu procesów. Najważniejsze z nich

to:



duża wyrazistość zachowania i jego
sprawcy



mała wyrazistość kontekstu i ograniczeń
sytuacyjnych

– ludzie upatrują przyczyny

zdarzeń w tym, co przyciąga ich uwagę.

PODSTAWOWY BŁĄD ATRYBUCJI
– PIERWOTNE WYJAŚNIENIE



Pierwsze

spostrzeżenia

tłumaczące

podstawowy błąd atrybucji pojawiły się już u
Heidera.



Posługują

się

terminologią

psychologii

Gestalt  twierdził,  że  zachowanie  wykonawcy
wypełnia  pole  percepcyjne  obserwującej  go
osoby,  tym  samym  wykonawca  stanowi
figurę w tle.



Ludzie zaś upatrują przyczyn w tym, na czym
skupiają uwagę.

DALSZE WYJAŚNIENIA

Działanie

heurystyk

jako

potencjalnych

przyczyn błędu:



Heurystyki dostępności

- perceptualna i

poznawcza

dostępność

osoby

aktora,

przecenianie znaczenia wysoce dostępnych
danych,



Heurystyki zakotwiczenia

– osoba wykonawcy

„kotwiczy” procesy poznawcze odbiorcy,
atrybucje dokonują się spontanicznie „do”
działań wykonawcy.

WARUNKI PROWADZĄCE DO ZWIĘKSZENIA
TENDENCJI DO PRZEJAWIANIA BŁĘDU



Przeciążenie poznawcze,



Przetwarzanie informacji o innych ludziach w
sposób powierzchowny i przyczynowy,



Błąd pojawia się z większą intensywnością
we wstępnych fazach poznawania osób,



Dwuznaczność sytuacji.

WARUNKI PROWADZĄCE DO ZMNIEJSZENIA
TENDENCJI DO PRZEJAWIANIA BŁĘDU



Tendencja do przejawiania błędu słabnie, gdy
człowiek ma uzasadnić swoje sądy.



Umiejętność zachowania dystansu wobec
obserwowanych zachowań innych ludzi (brak
spodziewania się interakcji, przetwarzanie
informacji

odbywa

się

sposób

przemyślany).



Podstawowy błąd atrybucji zanika, gdy
spostrzeganiem

kieruje

inny

błąd

–

przecenianie własnego wpływu.

RÓŻNICA PERSPEKTYWY AKTOR-
OBSERWATOR



Cudze

zachowania

wyjaśniane

raczej

czynnikami wewnętrznymi, podczas gdy
własne raczej zewnętrznymi,



Np.  kiedy  ktoś  inny  gniewnie  pokrzykuje,
mówimy  sobie  „co  za  agresywny  facet",
kiedy  sami  pokrzykujemy,  mówimy  sobie
„ale mnie sprowokował".

RÓŻNICA PERSPEKTYWY AKTOR-
OBSERWATOR



Odmienność wiedzy

– dostęp do innego rodzaju informacji,



Ukierunkowanie uwagi

– uwaga obserwatora skupia się na

wykonawcy, zaś tego ostatniego na sytuacji, w której
działa,



Odmienny

motyw

zaangażowany

wyjaśnienie

zachowania

(zrozumienie, kontrolowanie i przewidywanie

zachowań

ludzi

pożądane

bądź

niepożądane

konsekwencje zachowania)



Źródło lingwistyczne

- zróżnicowany język (zachowania

własne opisywane w bardziej konkretny sposób, z użyciem
czasowników, a cudze w bardziej ogólny, z wykorzystaniem
przymiotników).

EGOTYZM ATRYBUCYJNY



Wyjaśnianie własnych zachowań w sposób
dla siebie przychylny,



szczególności,

własne

sukcesy

są

wyjaśniane

czynnikami

wewnętrznymi

(atrybucje podwyższające poczucie własnej
wartości),

zaś

porażki

czynnikami

zewnętrznymi (atrybucje obronne).



Motyw

autowaloryzacji,

zgodność

–

niezgodność

uzyskanego

wyniku

oczekiwaniami.

EGOCENTRYZM ATRYBUCYJNY



Przecenianie własnego wkładu w wynik osiągany
wspólnie z innymi,



Zsumowane procenty odpowiedzialności przypisywanej
sobie przez oboje małżonków z reguły przekraczają
100%, co oznacza, że przynajmniej któreś z nich
przecenia swój wkład (Ross i Sicoly, 1979).



Większa łatwość przypomnienia sobie swoich działań
niż partnera.



Przecenianie stopnia, w jakim nasze działania i wygląd
są zauważane przez innych (zarówno właściwości
pozytywne jak i negatywne).

EFEKT FAŁSZYWEJ POWSZECHNOŚCI



Przecenianie rozpowszechnienia własnych
poglądów w populacji.



Na przykładzie postaw Polaków wobec
dostępności

aborcji.

Choć

rzeczywiste

postawy Polaków wobec tej kwestii są silnie
zróżnicowane,

zwolennicy

każdego

stanowiska uważają zwykle, że większość
Polaków myśli podobnie jak oni.



Podwyższona dostępność umysłowa, życie w
swoistym „getcie informacyjnym”.

INNE CIEKAWE EFEKTY



Efekt

aureoli

(halo)

tendencja

automatycznego,  pozytywnego  (efekt  Galatei,
efekt aureoli, efekt nimbu, anielski efekt halo) lub
negatywnego  (efekt  Golema,  szatański  efekt
halo)  przypisywania  cech  osobowościowych  na
podstawie

pozytywnego

lub

negatywnego

wrażenia.



Najważniejszymi atrybutami, które posiadają moc
wywoływania efektu halo, są:

inteligencja/głupota,

nieatrakcyjność/atrakcyjność fizyczna, elementy
wyglądu zewnętrznego (np. schludny/brudny),
dobroć/zło.

CZEGO TO PRZYKŁAD?



osoby grube są również wesołe, szczere i
godne zaufania



osoby skromne są uczciwe, naiwne i
pomocne



przekonanie, że współcześni urzędnicy są
biurokratami lub że młodzież ignoruje
wartości moralne

KONCEPCJA UKRYTYCH TEORII
OSOBOWOŚCI (UTO) Kelley



Powstała  w  trakcie  poszukiwania  odpowiedzi  na
pytanie,  czy  istnieją  specyficzne  cechy  dobrego
obserwatora,  odznaczającego  się  wyjątkowymi
kompetencjami  interpersonalnymi,  które  między
innymi  pozwalają  na  trafne  poznawanie  ludzi  w
praktyce codziennej oraz w pracy zawodowej.



Okazuje się, że ludzie znacznie różnią się między
sobą trafnością rozpoznawania cech osobowości
innych osób.

KONCEPCJA UKRYTYCH TEORII
OSOBOWOŚCI (UTO)



Ukryta  teoria  osobowości  (UTO)  -  to
system  schematów  lub  wzorców  cech
osobowości  i  powiązań  między  nimi,  na
podstawie  których  ludzie  tworzą  ogólny
obraz spostrzeganego człowieka.



Charakterystyczne

dla

danej

osoby

wyobrażenia i sądy o powiązaniach między
cechami opisywanej przez nią osoby.

KONCEPCJA UKRYTYCH TEORII
OSOBOWOŚCI (UTO)



W  ukrytych  teoriach  osobowości  podobnie  jak  w
stereotypach  myślimy  na  skróty,  nie  staramy  się
poznać  bliżej  danej  osoby,  ale

na podstawie

pojedynczych, dostrzeżonych właściwości sami
generujemy dalsze cechy,

które dana osoba

rzekomo posiada.



Dzięki ukrytym teoriom osobowości

szybko

osiągamy przekonanie, że znamy drugą osobę i
możemy przewidywać jej zachowanie.

To pozwala

nam planować własne zachowanie wobec nowo
poznanych ludzi i mieć nadzieję na ich skuteczność.

KONCEPCJA UKRYTYCH TEORII
OSOBOWOŚCI (UTO)



Ukryte teorie osobowości pełnią te same
funkcje,

wszelkie

inne

schematy

poznawcze.



Odnoszą się do innych ludzi, jak również do
nas samych – ukryte teorie „ja”.



Zawierają one silny komponent kulturowy, co
oznacza, że w danej społeczności większość
jej członków podziela pewne ukryte teorie
osobowości.

BADANIA DWECK (1995, 1997)



Przekonanie niektórych ludzi, że ludzkie atrybuty,
takie jak inteligencja czy charakter są stabilne, nie
zmieniają się w ciągu życia.



Inne jednostki, przeciwnie, wierzą w zmienność,
dynamikę i możliwość rozwoju w zakresie tych
atrybutów.



Z badań i analiz przeprowadzonych przez Dweck i
współpracowników wynika, iż osoby wyznające

teorię stałości

(entity theory) różnią się od

zwolenników

teorii

zmienności

(incremental

theory) w wielu aspektach, związanych m.in.
z percepcją i motywacją.

TEORIA STAŁOŚCI



Wyznawcy

teorii

stałości

inteligencji

przypisują porażki intelektualne

brakowi

zdolności

, a na własne porażki

reagują

bezradnością i wycofaniem



Posiadacze przekonań o stałości charakteru
wyjaśniają czyjeś niemoralne zachowania

negatywnymi cechami charakteru

tej osoby.



Ludzie

mają

więc

skłonność

interpretowania

czyichś

działań

kategoriach globalnych i stałych cech

TEORIA ZMIENNOŚCI



Natomiast osoby przekonane o zmienności atrybutów
w wyjaśnianiu zachowań i wyników działań
koncentrują się nie na cechach, lecz na bardziej
specyficznych

czynnikach

pośredniczących,

związanych także z sytuacją

(takich jak: potrzeby,

cele, intencje, stany emocjonalne, wcześniejsze
zachowania).



W realizacji celów intelektualnych są one nastawione
na

mistrzostwo i rozwój

, nie zaś na uzyskanie

wysokiej oceny, potwierdzającej ich zdolności.



Dlatego też w przypadku porażki zmieniają strategię
działania, a

nie dyskredytują swoich możliwości

KATEGORYZACJA SPOŁECZNA



Jako jedna z najpowszechniejszych heurystyk
stosowanych w spostrzeganiu społecznym,



Jest sposobem klasyfikowania pewnego zbioru
obiektów, zdarzeń, opinii, postaw, pojęć lub ludzi.



Odnosi się także do etykietowania pewnej grupy
obiektów, które pozostają w pewnych relacjach i
są ze sobą powiązane.



Skutkiem dokonywania kategoryzacji społecznych
jest powstawanie stereotypów i uprzedzeń.

STEREOTYPY



Schemat reprezentujący

grupę osób wyodrębnionych

z uwagi na jakąś łatwo zauważalną cechę

określającą

ich społeczną tożsamość (rasa, płeć, narodowość,
religia, pochodzenie społeczne, zawód).



Stereotyp jest zwykle:



nadmiernie uproszczony (jednorodny afektywnie)



nadogólny (wszyscy członkowie grup są tacy sami)



niepodatny na zmiany w wyniku otrzymania nowych
informacji



społecznie podzielany (elementy kultury danej
społeczności)

UPRZEDZENIA



Negatywny lub rzadziej pozytywny stosunek

do członków jakiejś grupy, utrzymywany

tylko z tego powodu, że, są jej członkami.



Najczęstsze postacie to:



etnocentryzm

– odrzucanie osób należących do

grup

rasowo/kulturowo

odmiennych,

akceptowanie

osób

kulturowo

podobnych

(rasizm, nacjonalizm, szowinizm, seksizm)



dyskryminacja

– wrogie lub niesprawiedliwe

zachowanie

wobec

osób

należących

stereotypizowanej grupy (na podstawie samej

przynależności do grupy, a nie indywidualnych

właściwości danego człowieka).

UPRZEDZENIA – STARE I NOWE FORMY



Współczesne formy seksizmu i rasizmu
można scharakteryzować jako postawy
obejmujące

konflikt postaw pozytywnych

(egalitarnych) i negatywnych (opartych na
uprzedzeniach).

SKĄD SIĘ BIORĄ ?



Większość stereotypów, a także uprzedzeń i

skłonności

dyskryminacji

jest

przejmowana przez jednostkę z otoczenia

społecznego w jakim wzrasta na zasadzie

uczenia przez skojarzenie (warunkowanie

klasyczne)



Międzygrupowa asymetria językowa (Mass)

polega na abstrakcyjnym opisie zachowań i

zdarzeń stawiających w dobrym świetle

członków grupy własnej, a w złym świetle –

członków grup obcych. Ważnym pośrednikiem

jest język, np. „oszwabić”, „ocyganić”.

SKĄD SIĘ JESZCZE BIORĄ ?



Paradygmat grupy minimalnej

(Tajfel, 1971)

– ukazujący

efekt czystej kategoryzacji

, jest

bardzo  silny,  wskazuje  wyraźnie  na  fakt,  iż
uprzedzenia  zawierają  w  sobie  element
psychologiczny,  wykraczający  poza  wszelkie
czynniki

ekonomiczne,

polityczne

czy

historyczne.



Samo rozpoznanie faktu, że ktoś należy do
innej grupy niż my powoduje, że mniej go
lubimy.

SKĄD SIĘ JESZCZE BIORĄ ?



„Twarzyzm”

–

wizerunek

mężczyzny

zdominowany przez twarz, a kobiety przez ciało,



Teoria rzeczywistego konfliktu interesów

–

rywalizacja grup o skąpe lub trudno dostępne
dobra, powodująca wrogie nastawienie pomiędzy
grupowej (gra o sumie zerowej).



Teoria przeniesienia agresji

– uprzedzenie jako

wynik  przenoszenia  na  grupy  mniejszościowe
agresji  wywołanej  frustracją,  której  sprawca  nie
może  być  zaatakowany  (abstrakcyjny,  nieznany
lub zbyt silny).

POZYTYWNE ASPEKTY KATEGORYZACJI
SPOŁECZNEJ



Pozwalają wykorzystać wiedzę innych,



Usprawiedliwiają

istniejący

porządek

społeczny,



Pozwalają zaoszczędzić czas i wysiłek

poznawczy,



Pozwalają spostrzegać ludzi w trakcie

równoczesnego wykonywania innych zadań.

NEGATYWNE ASPEKTY KATEORYZACJI
SPOŁECZNEJ



Przyczyniają się do zaostrzenia konfliktów

społecznych,



Powodują

niesprawiedliwe

traktowanie

jednostek,



Powodują marnowanie talentów osób z

stereotypizowanej grupy.

ZAGROŻENIE STEREOTYPEM



Dochodzi  do  niego  wtedy,  gdy  jednostki
mające świadomość negatywnego stereotypu
powiązanego  z  jakąś  grupą,  do  której
przynależą,  uzyskują  gorsze  wyniki  w
pewnych zadaniach.



Czynnikiem mającym wpływ na działanie
efektu zagrożenia jest stopień, w jakim
jednostka identyfikuje się z grupą.



Przykład: kobiety i wykonanie testu
matematycznego

MODYFIKACJA STEREOTYPÓW I
UPRZEDZEŃ



Hipoteza kontaktu,



Rekategoryzacja,



Kategoryzacja skrzyżowana,



Świadoma kontrola.

HIPOTEZA KONTAKTU
(ALLPORT)



Zakłada, że źródłem stereotypów jest

niewiedza i brak kontaktu

z grupami obcymi.



Aby zlikwidować stereotypy i uprzedzenia
należy

doprowadzić

wzajemnych

kontaktów

i poznawania się przez członków

różnych grup, co zaowocuje

rozpoznaniem,

że nie wszystkie cechy członków grupy obcej
są negatywne i nie wszyscy oni są tacy sami

WARUNKI FACYLITUJĄCE



Normy społeczne sprzyjające równości,



Równy status partnerów interakcji,



Realizacja wspólnego nadrzędnego celu,



Utrzymywanie bliskiego kontaktu.

Żaden z zaproponowanych warunków nie jest

zasadniczy,

a jedynie wzmacnia działanie efektu.



Kontakt poszerzony

– nawet sama wiedza, że inne

osoby z czyjejś grupy mają przyjaciół w grupie obcej
może redukować uprzedzenia międzygrupowe
(Wright, Aron, McLaughlin-Volpe, Ropp, 1997).

REKATEGORYZACJA



Inspirowanie ludzi, by spostrzegali innych nie
jako przedstawicieli grupy obcej lecz jako
„egzemplarze”

szerszych

kategorii,

których należy też i spostrzegający podmiot

albo

przedstawicieli

kategorii

niewywołujących negatywnych uprzedzeń.

KATEGORYZACJA SKRZYŻOWANA



Opiera  się  na  zachęcaniu  do  stosowania  wielu
różnych  sposobów  klasyfikowania  ludzi,  zamiast
niezmiennego  myślenia  o  nich  w  kategoriach
rasy, płci czy wieku.



Uświadomienie ludziom, że członkowie grup
mniejszościowych nie powinni być szufladkowani
tylko do jednej kategorii, że istnieje wiele różnych
sposobów

ich

przedstawiania,

powinno

eliminować uprzedzenia oparte na dowolnej
pojedynczej podstawie kategoryzacji.



Zdobycie umiejętności wielorakiej kategoryzacji.

ŚWIADOMA KONTROLA



Powstrzymywanie

się

tego,

aby

uprzedzenie i stereotypy wpłynęły na nasze
zachowania.



Skutkiem może być

paradoksalny efekt

nasilenia stereotypu

, czyli wzrost wpływu

stereotypu na spostrzeganie i zachowanie,
gdy człowiek przestaje się już kontrolować.



Źródła:



Forsterling F., Atrybucje. Podstawowe badania,
teorie i zastosowanie, GWP 2005.



Wojciszke B., Człowiek wśród ludzi, Scholar 2004.

Document Outline