Górnik eksploatacji otworowej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TRE

Wprowadzenie

Zało

enia

programowo-organizacyjne

kształcenia

w zawodzie

1. Opis pracy w zawodzie

2. Zalecenia dotycz

ce organizacji procesu dydaktyczno-

wychowawczego

II. Plany nauczania

III. Moduły kształcenia w zawodzie

1. Techniczne podstawy zawodu

Stosowanie przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy,

ochrony przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska

Posługiwanie si

dokumentacj

techniczn

Wykonywanie obróbki r

cznej materiałów

Wykonywanie obróbki mechanicznej materiałów

ytkowanie urz

dze

elektrycznych

2. Podstawy geologii

Analizowanie procesów geologicznych

Rozpoznawanie złó

ropy naftowej i gazu ziemnego

3. Podstawy wiertnictwa

Wykonywanie otworów eksploatacyjnych

Rekonstrukcja i likwidacja odwiertów eksploatacyjnych

4. Eksploatacja otworowa kopalin

Wykonywanie pomiarów parametrów zło

owych

Wydobywanie ropy naftowej i gazu ziemnego otworami
wiertniczymi

Stosowanie wtórnych metod i zabiegów intensyfikacji
wydobycia ropy naftowej

5. Gospodarka kopalinami

Oczyszczanie gazu ziemnego i ropy naftowej

Magazynowanie ropy naftowej i gazu ziemnego

6. Obsługa odwiertów eksploatacyjnych

Obsługiwanie odwiertów samoczynnych ropy naftowej
i gazu ziemnego

Obsługiwanie odwiertów pompowanych ropy naftowej

Wykonywanie obróbki odwiertów eksploatacyjnych

102

7. Praktyka zawodowa

105

Obsługa odwiertów eksploatacyjnych ropy naftowej
i gazu ziemnego

107

Obróbka odwiertów eksploatacyjnych

110

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wprowadzenie

Celem kształcenia w szkole zawodowej jest przygotowanie

aktywnego, mobilnego i skutecznie działaj

cego pracownika gospodarki.

Efektywne funkcjonowanie na rynku pracy wymaga przygotowania
ogólnego, opanowania podstawowych umiej

tno

ci zawodowych oraz

kształcenia ustawicznego.

Absolwent

współczesnej

szkoły

powinien

charakteryzowa

otwarto

, wyobra

, zdolno

do ci

głego kształcenia

i doskonalenia oraz umiej

tno

oceny własnych mo

liwo

ci.

Kształcenie według modułowego programu nauczania charakteryzuje

tym,

−

cele kształcenia i materiał nauczania wynikaj

z przyszłych zada

zawodowych,

−

przygotowanie ucznia do wykonywania zawodu odbywa si

głównie

poprzez realizacj

zada

zbli

onych do tych, które s

wykonywane

na stanowisku pracy,

−

nie ma w nim podziału na zaj

cia teoretyczne i praktyczne,

−

wyst

puje w nim prymat umiej

tno

ci praktycznych nad wiedz

teoretyczn

−

jednostki modułowe integruj

tre

ci kształcenia z ró

nych dyscyplin

wiedzy,

−

w szerokim zakresie wykorzystuje si

zasad

transferu wiedzy

i umiej

tno

ci,

−

proces uczenia si

dominuje nad procesem nauczania,

−

programy nauczania s

elastyczne, poszczególne jednostki mo

wymienia

, modyfikowa

, uzupełnia

oraz dostosowywa

do poziomu

wymaganych umiej

tno

ci, potrzeb gospodarki oraz lokalnego rynku

pracy,

−

umiej

tno

ci opanowane w ramach poszczególnych modułów daj

liwo

ść

wykonywania okre

lonego zakresu pracy.

Realizacja modułowego programu nauczania zapewnia opanowanie

przez uczniów umiej

tno

ci okre

lonych w podstawie programowej

kształcenia w zawodzie oraz przygotowuje do kształcenia ustawicznego.

Modułowy program nauczania składa si

z zestawu modułów

kształcenia w zawodzie i odpowiadaj

cych im jednostek modułowych,

umo

liwiaj

cych

zdobywanie

wiadomo

oraz

kształtowanie

umiej

tno

ci i postaw wła

ciwych dla zawodu.

Jednostka

modułowa

stanowi

element

modułu

kształcenia

w zawodzie obejmuj

cy logiczny i mo

liwy do wykonania wycinek pracy,

o wyra

nie okre

lonym pocz

tku i zako

czeniu, który nie podlega

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dalszym podziałom, a jego rezultatem jest produkt, usługa lub istotna
decyzja.

W strukturze modułowego programu nauczania wyró

niono:

−

zało

enia programowo-organizacyjne kształcenia w zawodzie,

−

plany nauczania,

−

programy modułów i jednostek modułowych.

Moduł kształcenia w zawodzie zawiera: cele kształcenia, wykaz

jednostek modułowych, schemat układu jednostek modułowych,
literatur

Jednostka modułowa zawiera: szczegółowe cele kształcenia, materiał

nauczania,

wiczenia,

rodki dydaktyczne, wskazania metodyczne

do realizacji programu jednostki, propozycje metod sprawdzania i oceny
osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia.

Dydaktyczna mapa programu, zamieszczona w zało

eniach

programowo-organizacyjnych, przedstawia schemat powi

dzy

modułami

jednostkami

modułowymi

oraz

okre

kolejno

ść

ich realizacji. Ma ona ułatwi

dyrekcji szkół i nauczycielom

organizowanie procesu kształcenia.

W programie został przyj

ty system kodowania modułów i jednostek

modułowych zawieraj

cy nast

puj

ce elementy:

−

symbol cyfrowy zawodu według klasyfikacji zawodów szkolnictwa

zawodowego,

−

symbol literowy oznaczaj

cy kategori

modułów:

O – dla modułów ogólnozawodowych,
Z – dla modułów zawodowych,
S – dla modułu specjalizacyjnego,

−

cyfr

arabsk

oznaczaj

kolejny moduł lub jednostk

modułow

Przykładowy zapis kodowania modułu:

811[01].O1
811[01] – symbol cyfrowy zawodu: górnik eksploatacji otworowej.
O1 – pierwszy moduł ogólnozawodowy: Techniczne podstawy zawodu.

Przykładowy zapis kodowania jednostki modułowej:

811[01].O1.01
811[01] – symbol cyfrowy zawodu: górnik eksploatacji otworowej.
O1 – pierwszy moduł ogólnozawodowy: Techniczne podstawy zawodu.
01 – pierwsza jednostka modułowa wyodr

bniona w module O1:

Stosowanie przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

I. Zało

enia programowo-organizacyjne kształcenia

w zawodzie

1. Opis pracy w zawodzie

Absolwent szkoły kształc

cej w zawodzie górnik eksploatacji

otworowej mo

e podejmowa

prac

−

zakładach górnictwa nafty i gazu,

−

podziemnych magazynach gazu ziemnego,

−

zakładach eksploatacji wód mineralnych i produkcji zdrojowej, przy

eksploatacji, magazynowaniu i dystrybucji wód podziemnych
mineralnych i leczniczych,

−

zakładach prowadz

cych eksploatacj

wód podziemnych za pomoc

otworów wiertniczych, osuszanie terenu i odwadnianie kopal

−

przedsi

biorstwach prowadz

cych eksploatacj

siarki i soli kamiennej

metod

otworow

Zadania zawodowe

Do typowych zada

zawodowych górnika eksploatacji otworowej

nale

−

obsługiwanie maszyn i urz

dze

stosowanych podczas eksploatacji

kopalin otworami wiertniczymi,

−

prowadzenie procesów technologicznych na podstawie instrukcji

stanowiskowych,

−

obsługiwanie maszyn i urz

dze

stosowanych przy obróbce,

rekonstrukcji i likwidacji odwiertów, urz

dze

do wst

pnego

oczyszczania ropy naftowej i gazu ziemnego,

−

obsługiwanie odwiertów eksploatacyjnych,

−

wykonywanie podstawowych pomiarów parametrów technicznych

i technologicznych oraz gromadzenie danych z pomiarów,

−

kontrolowanie

prawidłowo

wskaza

przyrz

dów

kontrolno-

pomiarowych,

−

wykonywanie monta

u i demonta

u, konserwacji i naprawy maszyn

i urz

dze

wydobywczych,

−

sporz

dzanie raportów z wydobycia ropy naftowej, gazu ziemnego,

wody, siarki i soli oraz wykorzystania materiałów i paliw.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Umiej

tno

ci zawodowe

W wyniku kształcenia w zawodzie absolwent szkoły powinien umie

−

odczytywa

i szkicowa

proste rysunki konstrukcyjne i schematy

technologiczne,

−

ytkowa

maszyny i urz

dzenia stosowane w eksploatacji ropy

naftowej, gazu ziemnego, siarki i wody podziemnej,

−

wł

cza

i wył

cza

odwierty eksploatacyjne oraz kontrolowa

proces

wydobycia ropy naftowej, gazu ziemnego, wody, soli lub siarki,

−

prowadzi

procesy wst

pnego oczyszczania ropy naftowej i gazu

ziemnego,

−

ytkowa

maszyny i urz

dzenia do obróbki, rekonstrukcji i likwidacji

odwiertów,

−

prowadzi

prace monta

owe i demonta

owe maszyn i urz

dze

wydobywczych i przeróbczych,

−

wykonywa

pomiary

parametrów

zło

owych

odwiertach

eksploatacyjnych,

−

przygotowywa

odwierty do zabiegów intensyfikacji wydobycia,

−

pobiera

do bada

próbki ropy naftowej, gazu ziemnego, wody

i siarki,

−

posługiwa

urz

dzeniami i przyrz

dami kontrolno-pomiarowymi,

−

ytkowa

urz

dzenia do transportu ropy naftowej, gazu ziemnego,

wody i siarki,

−

dobiera

urz

dzenia, narz

dzia i materiały do wykonywania

okre

lonych prac,

−

dokonywa

konserwacji, prostych napraw i regulacji maszyn

i urz

dze

−

rozlicza

i dokumentowa

dzienne wydobycie ropy naftowej, gazu

ziemnego, wody i siarki,

−

przestrzega

przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska,

−

likwidowa

zagro

enia na stanowisku pracy, usuwa

awarie górnicze

i ich skutki,

−

organizowa

stanowisko pracy zgodnie z wymaganiami ergonomii,

−

komunikowa

z uczestnikami procesu pracy,

−

stosowa

przepisy Kodeksu pracy dotycz

ce praw i obowi

zków

pracownika i pracodawcy,

−

stosowa

przepisy prawa w zakresie wykonywanych zada

zawodowych,

−

korzysta

z ró

nych

ródeł informacji,

−

udziela

pierwszej pomocy poszkodowanym w wypadkach przy pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kształtowanie

postaw

przedsi

biorczych

oraz

przygotowanie

do wej

cia na rynek pracy powinno przebiega

zarówno w trakcie

kształcenia zawodowego, jak i podczas realizacji zaj

ęć

edukacyjnych

Podstawy przedsi

biorczo

ci.

2. Zalecenia dotycz

ce organizacji procesu dydaktyczno-

-wychowawczego

Proces kształcenia według modułowego programu nauczania

dla zawodu górnik eksploatacji otworowej mo

e by

realizowany

w zasadniczej szkole zawodowej oraz szkole policealnej dla młodzie

i dla dorosłych.

Program

nauczania

obejmuje

kształcenie

ogólnozawodowe,

zawodowe i specjalizacyjne. Kształcenie ogólnozawodowe umo

liwia

zdobycie umiej

tno

ci podstawowych w zawodzie oraz w zawodach

pokrewnych, z tego samego obszaru zawodowego. Kształcenie
zawodowe ma na celu przygotowanie absolwenta do realizacji zada

typowych dla zawodu stanowiskach pracy. Ogólne i szczegółowe cele
kształcenia wynikaj

z podstawy programowej kształcenia w zawodzie.

Kształcenie mo

e odbywa

z wykorzystaniem zamieszczonego

programie

modułu

specjalizacji

lub

programów

autorskich

uwzgl

dniaj

cych potrzeby lokalnego rynku pracy.

Moduły

uwzgl

dniaj

zadania

zawodowe

podzielone

na jednostki modułowe. Ka

da jednostka modułowa zawiera tre

stanowi

ce wyodr

bnion

logicznie cało

ść

. Realizacja celów kształcenia

poszczególnych

modułów

jednostek

modułowych

umo

liwia

opanowanie umiej

tno

ci pozwalaj

cych na wykonanie okre

lonego

zakresu pracy. Czynnikiem sprzyjaj

cym nabywaniu umiej

tno

zawodowych

jest

wykonywanie

wicze

zaproponowanych

w poszczególnych jednostkach modułowych.

Tre

ci programowe zawarte s

w siedmiu modułach: dwóch

ogólnozawodowych, pi

ciu zawodowych i jednym specjalizacyjnym.

Program modułu 811[01].O1 Techniczne podstawy zawodu składa si

z pi

ciu jednostek modułowych obejmuj

cych ogólnozawodowe tre

kształcenia z zakresu bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej

oraz

ochrony

rodowiska,

posługiwania

dokumentacja techniczn

, wykonywania obróbki r

cznej i mechanicznej

materiałów oraz u

ytkowania urz

dze

elektrycznych.

Program

modułu

811[01].O2

Podstawy

geologii

składa

z dwóch jednostek modułowych i zawiera ogólnozawodowe tre

kształcenia dotycz

ce procesów geologicznych oraz rozpoznawania złó

ropy naftowej i gazu ziemnego.

Program modułu 811[01].Z1 Podstawy wiertnictwa składa si

z dwóch jednostek modułowych i obejmuje zawodowe tre

ci kształcenia

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

dotycz

ce wykonywania otworów eksploatacyjnych, rekonstrukcji

i likwidacji odwiertów eksploatacyjnych.

Program modułu 811[01].Z2 Eksploatacja otworowa kopalin składa

z trzech jednostek modułowych i obejmuje tre

ci kształcenia

z zakresu wykonywania pomiarów parametrów zło

owych, wydobywania

ropy naftowej i gazu ziemnego otworami wiertniczymi, stosowania
wtórnych metod i zabiegów intensyfikacji wydobycia ropy naftowej
ze złó

Program

modułu

811[01].Z3

Gospodarka

kopalinami

składa

z dwóch jednostek modułowych i obejmuje zawodowe tre

kształcenia z zakresu oczyszczania gazu ziemnego i ropy naftowej oraz
magazynowania ropy naftowej i gazu ziemnego.

Program modułu 811[01].Z4 Obsługa odwiertów eksploatacyjnych

składa si

z trzech jednostek modułowych i obejmuje zawodowe tre

kształcenia z zakresu obsługi odwiertów samoczynnych ropy naftowej
i gazu ziemnego, obsługi odwiertów pompowanych ropy naftowej oraz
wykonywania obróbki odwiertów eksploatacyjnych.

Program modułu 811[01].Z5 Praktyka zawodowa składa si

z dwóch

jednostek modułowych. Tre

ci programowe jednostek dotycz

obsługi

odwiertów eksploatacyjnych ropy naftowej i gazu ziemnego oraz obróbki
odwiertów eksploatacyjnych.

Program modułu specjalizacyjnego 811[01].S1 Eksploatacja wód

podziemnych, siarki i soli kamiennej składa si

z dwóch jednostek

modułowych i obejmuje tre

ci kształcenia dotycz

ce rozpoznawania złó

wód podziemnych, siarki i soli kamiennej oraz wydobywania tych kopalin
otworami wiertniczymi.

Kształcenie specjalizacyjne powinno by

dostosowane do potrzeb

rynku pracy oraz zainteresowania uczniów. Szkoła mo

e realizowa

zamieszczony

programie

nauczania

moduł

specjalizacyjny

lub w zale

ci od potrzeb lokalnego i regionalnego rynku pracy mo

opracowa

program innej specjalizacji.

Wykaz modułów i wyst

puj

cych w nich jednostek modułowych

przedstawiono w tabeli.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wykaz modułów i jednostek modułowych

Symbol

jednostki

modułowej

Wykaz modułów

i jednostek modułowych

Orientacyjna

liczba godzin

na realizacj

Moduł 811[01].O1

Techniczne podstawy zawodu

468

811[01].O1.01

Stosowanie przepisów bezpiecze

stwa i higieny

pracy, ochrony przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska

811[01].O1.02

Posługiwanie si

dokumentacj

techniczn

811[01].O1.03

Wykonywanie obróbki r

cznej materiałów

144

811[01].O1.04

Wykonywanie obróbki mechanicznej materiałów

130

811[01].O1.05

ytkowanie urz

dze

elektrycznych

811[01].O2

Podstawy geologii

811[01].O2.01

Analizowanie procesów geologicznych

811[01].O2.02

Rozpoznawanie złó

ropy naftowej i gazu

ziemnego

811[01].Z1

Podstawy wiertnictwa

144

811[01].Z1.01

Wykonywanie otworów eksploatacyjnych

108

811[01].Z1.02

Rekonstrukcja i likwidacja odwiertów
eksploatacyjnych

811[01].Z2

Eksploatacja otworowa kopalin

396

811[01].Z2.01

Wykonywanie pomiarów parametrów zło

owych

108

811[01].Z2.02

Wydobywanie ropy naftowej i gazu ziemnego
otworami wiertniczymi

180

811[01].Z2.03

Stosowanie wtórnych metod i zabiegów
intensyfikacji wydobycia ropy naftowej

108

811[01].Z3

Gospodarka kopalinami

144

811[01].Z3.01

Oczyszczanie gazu ziemnego i ropy naftowej

811[01].Z3.02

Magazynowanie ropy naftowej i gazu ziemnego

811[01].Z4

Obsługa odwiertów eksploatacyjnych

504

811[01].Z4.01

Obsługiwanie odwiertów samoczynnych ropy
naftowej i gazu ziemnego

180

811[01].Z4.02

Obsługiwanie odwiertów pompowanych ropy
naftowej

180

811[01].Z4.03

Wykonywanie obróbki odwiertów
eksploatacyjnych

144

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

811[01].Z5

Praktyka zawodowa*

140

811[01].Z5.01

Obsługa odwiertów eksploatacyjnych ropy
naftowej i gazu ziemnego

105

811[01].Z5.02

Obróbka odwiertów eksploatacyjnych

811[01].S1

Eksploatacja wód podziemnych, siarki i soli

kamiennej

108

811[01].S1.01

Rozpoznawanie złó

wód podziemnych, siarki

i soli kamiennej

811[01].S1.02

Wydobywanie wód podziemnych, siarki i soli
kamiennej otworami wiertniczymi

Razem

1836

* Moduł Praktyka zawodowa jest realizowany w szkole policealnej.

Proponowana liczba godzin na realizacj

odnosi si

do planu

nauczania dla zasadniczej szkoły zawodowej dla młodzie

Na podstawie wykazu modułów i jednostek modułowych sporz

dzono

dydaktyczn

map

programu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dydaktyczna mapa programu

811[01].O1

811[01].O1.01

811[01].O2

811[01].Z2

811[01].Z4

811[01].Z3

811[01].Z1

811[01].Z2.01

811[01].Z1.02

811[01].O1.04

811[01].O1.02

811[01].Z2.03

811[01].O2.02

811[01].O1.05

811[01].O1.03

811[01].Z1.01

811[01].Z2.02

811[01].O2.01

811[01].Z3.01

811[01].Z3.02

811[01].Z4.01

811[01].Z4.03

811[01].Z4.02

811[01].S1

811[01].S1.01

811[01].S1.02

811[01].Z5

811[01].Z5.01

811[01].Z5.02

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dydaktyczna mapa programu stanowi schemat powi

dzy

modułami

jednostkami

modułowymi

oraz

okre

kolejno

ść

ich realizacji. Zmiana kolejno

ci realizacji modułów i jednostek

modułowych powinna by

poprzedzona analiz

dydaktycznej mapy

programu oraz tre

ci programów jednostek modułowych.

Nauczyciele realizuj

cy modułowy program nauczania powinni

posiada

przygotowanie

zakresie

kształcenia

modułowego,

aktywizuj

cych metod nauczania, pomiaru dydaktycznego oraz

projektowania i opracowywania pakietów edukacyjnych.

Nauczyciel kieruj

cy procesem nabywania umiej

tno

ci przez

uczniów powinien udziela

pomocy w rozwi

zywaniu problemów,

kształtowa

umiej

tno

ci zawodowe, uwzgl

dniaj

c ich indywidualne

predyspozycje, mo

liwo

ci i do

wiadczenia. Ponadto powinien rozwija

zainteresowania zawodem, wskazywa

na mo

liwo

ci dalszego

kształcenia, zdobywania nowych umiej

tno

ci zawodowych. Powinien

równie

kształtowa

takie

cechy

uczniów,

jak:

dokładno

ść

i systematyczno

ść

, rzetelno

ść

i odpowiedzialno

ść

za prac

, sprawne

komunikowanie si

, twórcze rozwi

zywanie problemów oraz umiej

tno

ść

współdziałania w zespole.

Wskazane jest, aby proces kształcenia odbywał si

z wykorzystaniem

aktywizuj

cych metod nauczania, takich jak: dyskusja dydaktyczna,

metoda tekstu przewodniego, samokształcenia kierowanego, sytuacyjna,
oraz

wicze

. Zaleca si

równie

wykorzystywanie filmów dydaktycznych

oraz organizowanie wycieczek dydaktycznych maj

cych na celu

zapoznanie uczniów z organizacj

stanowisk pracy, warunkami

prowadzenia prac oraz stosowaniem zasad bezpiecze

stwa i higieny

pracy. Niektóre tre

ci trudne do realizacji w warunkach szkolnych mog

realizowane w zakładach górnictwa naftowego, takich jak: wiertnia,

kopalnia ropy naftowej i gazu ziemnego, zakład produkcyjno-remontowy
urz

dze

stosowanych do wiercenia otworów i eksploatacji kopalin.

procesie

realizacji

programu

nale

zwraca

uwag

na samokształcenie i pozyskiwanie informacji z ró

nych

ródeł: literatury

zawodowej, podr

czników, przepisów prawa, instrukcji, poradników,

Internetu.

Prowadzenie zaj

ęć

aktywizuj

cymi metodami nauczania wymaga

przygotowania materiałów dydaktycznych, takich jak: instrukcje
bezpiecze

stwa i higieny pracy, instrukcje stanowiskowe, instrukcje

do wykonywania

wicze

, teksty przewodnie.

Istotnym elementem organizacji procesu dydaktycznego jest

sprawdzanie i ocenianie edukacyjnych osi

gni

ęć

uczniów. Wskazane

jest prowadzenie bada

diagnostycznych, kształtuj

cych i sumuj

cych.

Badania diagnostyczne maj

na celu dokonanie oceny poziomu

wiedzy i umiej

tno

ci uczniów w pocz

tkowej fazie kształcenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Badania kształtuj

ce prowadzone w trakcie realizacji programu maj

na celu dostarczanie bie

Ŝą

cych informacji o efektywno

ci procesu

nauczania-uczenia si

Badania sumuj

ce powinny by

prowadzone po zako

czeniu

realizacji programu jednostek modułowych. Informacje uzyskiwane
w wyniku bada

pozwalaj

na dokonywanie ewaluacji procesu

nauczania.

Ocenianie powinno u

wiadamia

uczniowi poziom jego osi

gni

ęć

odniesieniu

wymaga

edukacyjnych,

wdra

systematycznej pracy, samokontroli i samooceny. Sprawdzanie
i ocenianie osi

gni

ęć

uczniów powinno by

realizowane za pomoc

sprawdzianów ustnych, pisemnych i praktycznych, obserwacji pracy
uczniów podczas wykonywania

wicze

oraz testów osi

gni

ęć

szkolnych.

Podana w tabelach wykazu jednostek modułowych orientacyjna liczba

godzin przewidziana na realizacj

programu mo

e ulega

zmianie

w zale

ci od stosowanych przez nauczyciela metod i

rodków

dydaktycznych.

W zintegrowanym procesie kształcenia modułowego nie ma podziału

na zaj

cia teoretyczne i praktyczne. Formy organizacyjne pracy uczniów

powinny by

dostosowane do tre

ci i metod kształcenia.

W trakcie realizacji programu nauczania nale

y umo

liwi

uczniom

korzystanie z ró

nych

ródeł informacji, jak: podr

czniki, poradniki,

normy,

katalogi,

instrukcje

pozatekstowe

ródła

informacji

uwzgl

dniaj

współczesne

technologie.

Wskazane

jest

wykorzystywanie specjalistycznych programów komputerowych.

Zaleca si

, aby zaj

cia dydaktyczne odbywały si

w grupie

do 15 osób, z podziałem na zespoły 2-5 osobowe.

Szkoła, podejmuj

ca kształcenie w zawodzie górnik eksploatacji

otworowej według modułowego programu nauczania powinna posiada

nast

puj

ce pomieszczenia dydaktyczne:

−

pracowni

podstaw budowy maszyn i elektrotechniki,

−

pracowni

wiertnictwa i górnictwa,

−

pracowni

komputerow

−

warsztaty szkolne.

eli szkoła nie mo

e zapewni

realizacji programu niektórych

jednostek modułowych w oparciu o własn

baz

, powinna nawi

współprac

z placówkami dysponuj

cymi dobr

baz

techniczn

i dydaktyczn

, jak centra kształcenia praktycznego i centra kształcenia

ustawicznego oraz zakłady: górnictwa nafty i gazu, hydrologiczne
i uzdrowiskowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

II. Plany nauczania

PLAN NAUCZANIA
Zasadnicza szkoła zawodowa
Zawód: górnik eksploatacji otworowej 811[01]
Podbudowa programowa: gimnazjum

Lp.

Moduły kształcenia

w zawodzie

Dla młodzie

Dla dorosłych

Liczba godzin

tygodniowo

w trzyletnim

okresie

nauczania

Liczba godzin

tygodniowo

w trzyletnim

okresie

nauczania

Liczba godzin

w trzyletnim

okresie

nauczania

Klasy I–III

Semestry I–VI

Forma

stacjonarna

Forma

zaoczna

1. Techniczne podstawy zawodu

179

2. Podstawy geologii

3. Podstawy wiertnictwa

Eksploatacja otworowa
kopalin

151

5. Gospodarka kopalinami

Obsługa odwiertów
eksploatacyjnych

193

Eksploatacja wód
podziemnych, siarki i soli
kamiennej

Razem

702

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

PLAN NAUCZANIA
Szkoła policealna
Zawód: górnik eksploatacji otworowej 811[01]
Podbudowa programowa: szkoła daj

ca wykształcenie

rednie

Lp.

Moduły kształcenia

w zawodzie

Dla młodzie

Dla dorosłych

Liczba godzin

tygodniowo

w rocznym

okresie

nauczania

Liczba godzin

tygodniowo

w rocznym

okresie

nauczania

Liczba godzin

w rocznym

okresie

nauczania

Semestry

I–II

Semestry I–II

Forma

stacjonarna

Forma

zaoczna

1. Techniczne podstawy zawodu

2. Podstawy geologii

3. Podstawy wiertnictwa

Eksploatacja otworowa
kopalin

5. Gospodarka kopalinami

Obsługa odwiertów
eksploatacyjnych

Eksploatacja wód
podziemnych, siarki i soli
kamiennej

Razem

341

Praktyka zawodowa: 4 tygodnie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

III. Moduły kształcenia w zawodzie

Moduł 811[01].O1
Techniczne podstawy zawodu

1. Cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

wykonywa

szkice cz

ęś

ci maszyn,

−

wykonywa

rysunki techniczne,

−

rozró

nia

rodzaje metali i ich stopów oraz okre

ich wła

ciwo

i zastosowanie,

−

rozró

nia

materiały niemetalowe wykorzystywane w eksploatacji

maszyn i urz

dze

−

wykonywa

podstawowe operacje w zakresie obróbki r

cznej,

mechanicznej skrawaniem i plastycznej,

−

wykonywa

czenie elementów metalowych,

−

wykonywa

podstawowe pomiary warsztatowe,

−

rozró

nia

podstawowe elementy konstrukcji maszyn,

−

rozró

nia

typowe rodzaje obci

ąŜ

i napr

ęŜ

wyst

puj

cych

w elementach konstrukcyjnych maszyn i urz

dze

−

rozró

nia

rodzaje poł

cze

, osie, wały, ło

yska, sprz

gła, hamulce,

przekładnie mechaniczne oraz okre

ich zastosowanie,

−

charakteryzowa

elementy ruroci

gu oraz metody ł

czenia rur,

−

okre

rodzaje tarcia oraz wpływ tarcia na sprawno

ść

i zu

ycie

maszyn,

−

rozró

nia

układy smarowania maszyn i urz

dze

−

klasyfikowa

pompy oraz okre

ich podstawowe parametry,

−

rozró

nia

elementy nap

dów hydraulicznych i pneumatycznych oraz

okre

ich przeznaczenie,

−

wyja

nia

zasad

działania i zastosowanie nap

dów hydraulicznych

i pneumatycznych,

−

klasyfikowa

spr

ęŜ

arki,

okre

ich

podstawowe

parametry

oraz zastosowanie,

−

okre

ródła pozyskiwania energii elektrycznej oraz definiowa

podstawowe wielko

ci elektryczne,

−

okre

parametry maszyn i urz

dze

elektrycznych,

−

rozró

nia

podstawowe elementy obwodu elektrycznego oraz

instalacji elektrycznych,

−

dokonywa

pomiaru napi

cia, nat

ęŜ

enia i mocy pr

du elektrycznego

w obwodach pr

du stałego i przemiennego,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

charakteryzowa

maszyny

urz

dzenia

stałego

i przemiennego,

−

rozró

nia

podstawowe elementy elektroniczne oraz podstawowe

elementy układów sterowania,

−

rozró

nia

podstawowe elementy układów automatyki przemysłowej

oraz okre

ich zastosowanie w górnictwie otworowym,

−

organizowa

stanowiska pracy zgodnie z obowi

zuj

cymi przepisami,

−

dobiera

narz

dzia, przyrz

dy i materiały w zale

ci od rodzaju

wykonywanej pracy,

−

okre

zasady eksploatacji maszyn i urz

dze

−

ocenia

stan techniczny maszyn i urz

dze

−

wykonywa

czynno

ci zwi

zane z konserwacj

, napraw

, wymian

ęś

ci maszyn i urz

dze

−

ytkowa

urz

dzenia

komputerowe

wspomagaj

procesy

technologiczne,

−

posługiwa

dokumentacj

techniczn

, instrukcjami obsługi maszyn

i urz

dze

, normami,

−

stosowa

zalecenia Urz

du Dozoru Technicznego dotycz

bezpiecznego funkcjonowania maszyn i urz

dze

−

okre

procedury

udzielania

pierwszej

pomocy

osobom

poszkodowanym,

−

przestrzega

przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska.

2. Wykaz jednostek modułowych

Symbol

jednostki

modułowej

Nazwa jednostki modułowej

Orientacyjna

liczba godzin

na realizacj

811[01].O1.01

Stosowanie przepisów bezpiecze

stwa i higieny

pracy, ochrony przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska

811[01].O1.02

Posługiwanie si

dokumentacj

techniczn

811[01].O1.03

Wykonywanie obróbki r

cznej materiałów

144

811[01].O1.04

Wykonywanie obróbki mechanicznej materiałów

130

811[01].O1.05

ytkowanie urz

dze

elektrycznych

Razem

468

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. Schemat układu jednostek modułowych

4. Literatura

Baranowicz W.: Wytyczne w zakresie ochrony przeciwpo

arowej

oraz wzór instrukcji bezpiecze

stwa po

arowego dla obiektów szkół.

MEN, Warszawa 1997
Bolkowski S.: Elektrotechnika. WSiP, Warszawa 2005
Bolkowski S.: Podstawy elektrotechniki. WSiP, Warszawa 1992
Dobrza

ski T.: Rysunek techniczny maszynowy. WNT, Warszawa 1993

Dudkiewicz A.: Bezpiecze

stwo i higiena pracy dla elektryków. WSiP,

Warszawa 1993
Dziak A.: Pierwsza pomoc. PZWL, Warszawa 1990
Go

ska E.: Maszyny elektryczne. WSiP, Warszawa 1995

Górecki A., Grzegórski Z.: Monta

, naprawa i eksploatacja maszyn

i urz

dze

przemysłowych. Technologia. WSiP, Warszawa 1996

Hansen A.: Bezpiecze

stwo i higiena pracy. WSiP, Warszawa 1998

Jabło

ski W.: Elektronika. WSiP, Warszawa 1989

Jabło

ski W., Płoszajski G.: Elektrotechnika z automatyk

. WSiP,

Warszawa 1996

811[01].O1.05

ytkowanie urz

dze

elektrycznych

811[01].O1

Techniczne podstawy

zawodu

811[01].O1.01

Stosowanie przepisów

bezpiecze

stwa i higieny pracy,

ochrony przeciwpo

arowej oraz

ochrony

rodowiska

811[01].O1.02

Posługiwanie si

dokumentacj

techniczn

811[01].O1.03

Wykonywanie obróbki r

cznej

materiałów

811[01].O1.04

Wykonywanie obróbki

mechanicznej materiałów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kijewski J., Miller A., Pawlicki K., Szolc T.: Maszynoznawstwo. WSiP,
Warszawa 2002
Kotlarski W., Grad J.: Aparaty i urz

dzenia elektryczne. WSiP,

Warszawa 1995
Kurdziel R.: Podstawy elektrotechniki dla szkoły zasadniczej. Cz. I i II.
WSiP, Warszawa 1999
Mac S., Leowski J.: Bezpiecze

stwo i higiena pracy. Podr

cznik

dla szkół zasadniczych. WSiP, Warszawa 1999
Müller W., Hörnemann E., Hübscher H., Jagla D., Larisch J., Pauly V.:
Elektrotechnika. Zbiór zada

z energoelektroniki. WSiP, Warszawa 1998

Okoniewski S.: Technologia maszyn. WSiP, Warszawa 1996
Pióro B. i M.: Podstawy elektroniki. WSiP, Warszawa 1996
R

czkowski B.: Bhp w praktyce. ODDK, Gda

sk 2002

Rutkowski A.: Cz

ęś

ci maszyn. WSiP, Warszawa 2003

Siuta W.: Mechanika techniczna. WSiP, Warszawa 2000
St

pczak

K.:

Ochrona

kształtowanie

rodowiska.

WSiP,

Warszawa 2001
Uczciwek T.: Bezpiecze

stwo i higiena pracy oraz ochrona

przeciwpo

arowa w elektroenergetyce . COSiW SEP, Warszawa 2005

Wawszkiewiczowie E. i S.: Rysunek zawodowy dla ZSZ. WSiP,
Warszawa 1997
Zwiejski S.:

Rysunek

techniczny

wraz

z zestawem

arkuszy

wiczeniowych. Format – AB, Warszawa 1997

Mały poradnik mechanika. Praca zbiorowa. WNT, Warszawa 1999
Poradnik ochrony pracy. Wyd. Tarbonus, Tarnobrzeg 1995
Kodeks pracy
Obowi

zuj

ce przepisy prawa

Wykaz literatury nale

y aktualizowa

w miar

ukazywania si

nowych

pozycji wydawniczych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].O1.01
Stosowanie przepisów bezpiecze

stwa i higieny

pracy, ochrony przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

okre

podstawowe prawa i obowi

zki pracownika oraz pracodawcy

dotycz

ce bezpiecze

stwa i higieny pracy,

−

okre

czynniki szkodliwe dla zdrowia, uci

ąŜ

liwe i niebezpieczne

wyst

puj

ce w procesie pracy,

−

scharakteryzowa

sposoby zapobiegania wypadkom i chorobom

wywołanym czynnikami

rodowiska pracy,

−

przewidzie

konsekwencje nieprzestrzegania przepisów i zasad

bezpiecze

stwa i higieny pracy w trakcie realizacji zada

zawodowych,

−

zorganizowa

stanowisko

pracy

zgodnie

przepisami

bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej, ochrony

rodowiska oraz wymaganiami ergonomii,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska podczas monta

i demonta

u maszyn i urz

dze

−

okre

rodzaje zagro

ycia i zdrowia wyst

puj

cych podczas

obsługi,

naprawy

maszyn

urz

dze

transportu

wewn

trzzakładowego oraz zastosowa

sposoby zapobiegania,

−

okre

rodzaje zagro

zwi

zanych z wydobywaniem gazu

ziemnego i ropy naftowej oraz ich przeróbk

, magazynowaniem

i transportem,

−

zastosowa

zasady post

powania w razie wypadku przy pracy,

aru, awarii,

−

zastosowa

procedury udzielania pierwszej pomocy osobom

poszkodowanym,

−

okre

rodzaje

zanieczyszcze

rodowiska

wynikaj

cych

z działalno

ci zakładów górniczych,

−

dobra

sposoby likwidacji

ródeł zanieczyszcze

lub ograniczenia ich

emisji oraz sposoby wykorzystania lub neutralizacji

cieków

i odpadów przemysłowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. Materiał nauczania

Prawna ochrona pracy.
Czynniki szkodliwe dla zdrowia, uci

ąŜ

liwe i niebezpieczne wyst

puj

w procesie pracy.
Zasady organizowania bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.
Konsekwencje nieprzestrzegania przepisów i zasad bezpiecze

stwa

i higieny pracy w trakcie realizacji zada

zawodowych.

Bezpiecze

stwo i higiena pracy, ochrona przeciwpo

arowa i ochrona

rodowiska podczas monta

u i demonta

u maszyn i urz

dze

Bezpiecze

stwo pracy przy urz

dzeniach pod ci

nieniem, przy

magazynowaniu

transporcie

materiałów

niebezpiecznych

i wybuchowych.
Organizacja stanowiska pracy.

rodki ochrony indywidualnej i zbiorowej.

Strefy zagro

enia wybuchowego i po

arowego na terenie zakładu

górniczego.
Zagro

enia po

arowe, zasady i

rodki ochrony przeciwpo

arowej.

Zagro

enia zwi

zane z wydobywaniem gazu ziemnego i ropy naftowej

oraz przeróbk

, magazynowaniem i transportem kopalin i produktów

ropopochodnych.
Zasady post

powania w razie wypadku przy pracy, po

aru, awarii.

Udzielanie pierwszej pomocy przy urazach mechanicznych, pora

eniu

dem elektrycznym i zatruciach substancjami chemicznymi.

Zabezpieczenie miejsca wypadku.
Rodzaje zanieczyszcze

rodowiska wynikaj

cych z działalno

zakładów górniczych.
Metody likwidacji

ródeł zanieczyszcze

lub ograniczania ich emisji oraz

sposoby

wykorzystania

lub

neutralizacji

cieków

odpadów

przemysłowych.

wiczenia

•

Okre

lanie podstawowych praw i obowi

zków pracownika w zakresie

bezpiecze

stwa i higieny pracy na podstawie Kodeksu pracy.

•

Rozpoznawanie zagro

ycia oraz zdrowia na okre

lonym

stanowisku pracy.

•

Dobieranie

rodków ochrony indywidualnej do rodzaju wykonywanej

pracy.

•

Stosowanie

rodków ga

niczych do gaszenia po

aru – symulacja.

•

Udzielanie pierwszej pomocy w przypadku zatrucia substancj

chemiczn

– symulacja.

•

Wykonywanie sztucznego oddychania na fantomie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

rodki dydaktyczne

Kodeks pracy.
Przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej

oraz ochrony

rodowiska.

Polskie Normy dotycz

ce bezpiecze

stwa i higieny pracy oraz

ergonomii.
Instrukcje obsługi typowych maszyn i urz

dze

Ilustracje i fotografie przedstawiaj

ce zagro

enia na stanowiskach pracy.

rodki ochrony indywidualnej: sprz

t i odzie

ochronna.

Podstawowy sprz

t ga

niczy – ró

ne rodzaje ga

nic.

Podstawowy sprz

t do nauki udzielania pierwszej pomocy – fantom,

rodki medyczne.

Filmy dydaktyczne dotycz

ce ochrony

rodowiska na stanowiskach

pracy, zagro

arowych, zasad zachowania w przypadku

wyst

pienia po

aru lub awarii na stanowisku pracy, procedury

post

powania w razie wypadku oraz sposobów udzielania pierwszej

pomocy.

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Celem realizacji programu jednostki modułowej jest kształtowanie

umiej

tno

ci przestrzegania zasad bezpiecze

stwa i higieny pracy,

ochrony

rodowiska

oraz

ochrony

przeciwpo

arowej

podczas

wykonywania zada

zawodowych, a tak

e udzielania pierwszej pomocy

poszkodowanym w wypadkach.

Podczas realizacji programu szczególn

uwag

nale

y zwraca

na kształtowanie prawidłowych postaw i nawyków oraz u

wiadomienie

uczniom,

e ochrona

ycia i zdrowia człowieka jest celem nadrz

dnym.

Proponowane metody nauczania: dyskusja dydaktyczna, pokaz

z obja

nieniem, metoda przypadków oraz

wiczenia praktyczne.

Wskazane jest, aby podczas

wicze

nauczyciel obserwował prac

uczniów oraz udzielał dodatkowych wyja

nie

i wskazówek.

W trakcie procesu nauczania-uczenia si

uczniowie powinni przede

wszystkim wykonywa

wiczenia indywidualnie lub w zespołach

2-4 osobowych. Wymaga

to b

dzie od nauczyciela przygotowania

odpowiedniego zestawu

wicze

i du

ej liczby zada

o zró

nicowanym

stopniu trudno

ci.

Zaj

cia dydaktyczne nale

y prowadzi

w pracowni podstaw budowy

maszyn i elektrotechniki, w grupach do 15 osób.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie osi

gni

ęć

edukacyjnych uczniów powinno odbywa

przez cały czas realizacji programu jednostki modułowej, na

podstawie okre

lonych kryteriów.

W kryteriach oceniania osi

gni

ęć

szkolnych nale

y uwzgl

dni

poziom

oraz

zakres

opanowania

przez

uczniów

wiadomo

i umiej

tno

ci wynikaj

cych ze szczegółowych celów kształcenia.

Nauczyciel

powinien

opracowa

wymagania

edukacyjne

na poszczególne stopnie szkolne.

Osi

gni

cia uczniów nale

y ocenia

systematycznie w trakcie

realizacji programu jednostki modułowej na podstawie:

−

sprawdzianów ustnych i pisemnych,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

Podczas obserwacji pracy uczniów nale

y zwraca

uwag

na:

−

wyszukiwanie i przetwarzanie informacji pozyskanych z ró

nych

ródeł,

−

jako

ść

wykonanych zada

−

prac

w zespole.

Podczas oceniania sprawdzianów ustnych nale

y zwraca

uwag

na merytoryczn

jako

ść

wypowiedzi, wła

ciwe stosowanie poj

ęć

technicznych oraz poprawno

ść

wnioskowania.

Kontrol

poprawno

ci wykonywania

wiczenia nale

y przeprowadzi

w trakcie i po jego wykonaniu.

Po zako

czeniu realizacji programu jednostki modułowej proponuje

zastosowanie testu pisemnego. Test powinien zawiera

zadania

otwarte i zamkni

te (wielokrotnego wyboru, na dobieranie, typu prawda-

fałsz).

W ocenie ko

cowej nale

y uwzgl

dni

wyniki wszystkich metod

sprawdzania osi

gni

ęć

ucznia stosowanych przez nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].O1.02
Posługiwanie si

dokumentacj

techniczn

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

rozró

rodzaje rysunków, linii rysunkowych oraz formaty arkuszy,

−

dobra

materiały i przybory rysunkowe do wykonywania okre

lonych

zada

−

posłu

normami

dotycz

cymi

sporz

dzania

rysunków

technicznych,

−

opisa

rysunki pismem technicznym,

−

wykona

szkice linii i figur,

−

wykona

rysunki konstrukcyjne łuków i stycznych do okr

gu,

−

wykona

szkice płaskich figur geometrycznych,

−

dokona

podziału figury geometrycznej na równe cz

ęś

ci,

−

narysowa

figury płaskie i przestrzenne w rzutach prostok

tnych,

−

wykona

szkice brył zło

onych w rzutach aksonometrycznych dimetrii

uko

nej,

−

scharakteryzowa

zasady wymiarowania,

−

scharakteryzowa

wymiary tolerowane,

−

zwymiarowa

szkice cz

ęś

ci maszyn z oznaczeniem tolerancji,

pasowa

, chropowato

ci powierzchni i rodzaju obróbki,

−

sporz

dzi

szkic przekroju i kładu przedmiotu,

−

sporz

dzi

szkic przedmiotu z widokiem cz

stkowym,

−

odczyta

rysunki

zło

eniowe,

wykonawcze,

monta

owe

i schematyczne,

−

wyja

zasady

wykonywania

przekrojów

geologicznych

i górniczych,

−

wykona

szkic przekroju geologicznego,

−

okre

kształt i wymiary główne przedmiotu na podstawie rysunku,

−

rozró

rodzaje oraz elementy dokumentacji technicznej,

−

posłu

dokumentacj

rysunkow

2. Materiał nauczania

Rodzaje rysunków, arkusze rysunkowe, tabelki, podziałki rysunkowe,
linie i pismo rysunkowe.
Materiały i przybory rysunkowe.
Normy dotycz

ce sporz

dzania rysunków technicznych.

Zasady szkicowania linii, okr

gów i łuków.

Szkice brył zło

onych w rzutach aksonometrycznych dimetrii uko

nej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rysowanie stycznych do okr

gu oraz ł

czenie prostych i okr

gów

łukami.
Podział odcinka, k

ta, okr

gu na równe cz

ęś

ci.

Rzutowanie prostok

tne.

Rzutowanie aksonometryczne.
Zasady wymiarowania.
Wymiarowanie elementów geometrycznych.
Uproszczenia wymiarowe.
Zasady

wymiarowania

wynikaj

potrzeb

konstrukcyjnych

i technologicznych.
Wymiary tolerowane.
Kłady przekrojów.
Rodzaje i zasady wykonywania przekrojów.
Przekroje geologiczne i górnicze.
Odczytywanie rysunków technicznych.
Dokumentacja rysunkowa.

wiczenia

•

Dobieranie

arkusza

rysunkowego

okre

lonym

formacie

do wykonania szkiców i rysunków.

•

Dobieranie linii rysunkowych do wykre

lania osi przedmiotów oraz

przekrojów.

•

Wymiarowanie elementów konstrukcyjnych z zastosowaniem linii

wymiarowych.

•

Sporz

dzanie

szkiców

płaskich

figur

geometrycznych

z uwzgl

dnieniem kształtów, proporcji i wymiarów.

•

Wymiarowanie szkiców cz

ęś

ci maszyn z uwzgl

dnieniem tolerancji,

pasowa

, chropowato

ci powierzchni i rodzaju obróbki.

•

Sporz

dzanie szkiców przekroju i kładu przedmiotów.

•

Sporz

dzanie rysunków figur płaskich oraz brył w rzutach

prostok

tnych.

•

Odczytywanie rysunków zło

eniowych prostych urz

dze

•

Odczytywanie rysunków wykonawczych cz

ęś

ci maszyn.

rodki dydaktyczne

Materiały rysunkowe i przybory kre

larskie.

Plansze figur płaskich i modele brył geometrycznych.
Przekroje, widoki i rozwini

cia brył geometrycznych.

Wzory pisma znormalizowanego.
Materiały dydaktyczne ilustruj

ce zasady sporz

dzania rysunków

i szkiców, zasady rzutowania, wymiarowania, wykonywania widoków
i przekrojów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rysunki: zło

eniowe, wykonawcze, monta

owe, schematyczne.

Model rzutni prostok

tnej.

Eksponaty i modele cz

ęś

ci maszyn z przekrojami.

Dokumentacje techniczne maszyn i urz

dze

Polskie Normy dotycz

ce rysunku technicznego.

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Celem realizacji programu jednostki modułowej jest kształtowanie

umiej

tno

ci wykonywania szkiców i prostych rysunków technicznych

oraz posługiwania si

dokumentacj

techniczn

maszyn i urz

dze

Kształtowanie umiej

tno

ci wynikaj

cych ze szczegółowych celów

kształcenia wymaga stosowania ró

nych metod pracy z uczniami oraz

wła

ciwego doboru

rodków dydaktycznych. Podstawow

metod

nauczania powinny by

wiczenia praktyczne uzupełnione pokazem

z obja

nieniem oraz dyskusj

dydaktyczn

. Dla ułatwienia zrozumienia

realizowanych tre

ci, wskazane jest korzystanie z modeli oraz

eksponatów cz

ęś

ci maszyn.

Podczas wykonywania

wicze

szczególn

uwag

nale

y zwraca

na postaw

uczniów w trakcie wykonywania rysunków, rozmieszczenie

przyborów, o

wietlenie stanowiska pracy, staranno

ść

wykonywania

rysunków, wymiarowania oraz ich opisywania.

wiczenia, zaproponowane w programie jednostki modułowej,

pozwalaj

na indywidualizacj

procesu nauczania, efektywniejsze

wykorzystanie pomocy dydaktycznych oraz ułatwiaj

zrozumienie

realizowanych tre

ci kształcenia. Podczas

wicze

uczniowie powinni

wykonywa

rysunki i szkice na indywidualnych stanowiskach pracy.

Nauczyciel

powinien

obserwowa

prac

uczniów,

udziela

im wskazówek oraz analizowa

i poprawia

popełnione przez nich bł

dy.

W trakcie realizacji programu nauczania nale

y umo

liwi

uczniom

korzystanie z aktualnych przepisów i obowi

zuj

cych norm. Wskazane

jest przygotowanie przez nauczyciela odpowiedniego zestawu

wicze

o zró

nicowanym stopniu trudno

ci.

Zaj

cia powinny odbywa

w pracowni podstaw budowy maszyn

i elektrotechniki, w grupach do 15 osób. Uczniowie powinni wykonywa

wiczenia indywidualnie oraz w zespołach 2-4 osobowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie osi

gni

ęć

edukacyjnych uczniów powinno odbywa

przez cały czas realizacji programu jednostki modułowej,

na podstawie okre

lonych kryteriów.

W kryteriach oceniania nale

y uwzgl

dni

poziom oraz zakres

opanowania przez uczniów wiadomo

ci i umiej

tno

ci wynikaj

cych

ze szczegółowych celów kształcenia. Nauczyciel powinien opracowa

wymagania edukacyjne na poszczególne stopnie szkolne.

Osi

gni

cia uczniów nale

y ocenia

systematycznie w trakcie

realizacji programu jednostki modułowej na podstawie:

−

ustnych

pisemnych

sprawdzianów

poziomu

wiadomo

i umiej

tno

ci,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

Podczas

sprawdzianów

ustnych

nale

zwraca

uwag

na merytoryczn

jako

ść

wypowiedzi, wła

ciwe stosowanie poj

ęć

technicznych oraz poprawno

ść

wnioskowania.

Obserwuj

c czynno

ci wykonywane przez uczniów podczas realizacji

wicze

, nale

y zwraca

uwag

na:

−

posługiwanie si

przyborami podczas wykonywania rysunków ró

nymi

technikami,

−

wykonywanie szkiców roboczych,

−

wykonywanie rysunków technicznych,

−

opisywanie i wymiarowanie rysunków,

−

stosowanie oznacze

na rysunkach,

−

wykonywanie szkiców elementów maszyn,

−

rozpoznawanie na rysunkach typowych cz

ęś

ci maszyn,

−

odczytywanie dokumentacji technicznej.

W ocenie ko

cowej nale

y uwzgl

dni

wyniki wszystkich metod

sprawdzania osi

gni

ęć

ucznia stosowanych przez nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].O1.03
Wykonywanie obróbki r

cznej materiałów

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

okre

cel normalizacji w technice,

−

scharakteryzowa

materiały konstrukcyjne i ich zastosowanie,

−

okre

wła

ciwo

ci fizyczne, mechaniczne i technologiczne metali,

−

scharakteryzowa

stopy metali,

−

scharakteryzowa

stale w

glowe i stopowe,

−

scharakteryzowa

metale nie

elazne i ich stopy,

−

rozró

rodzaje korozji i okre

sposoby zapobiegania,

−

scharakteryzowa

rodzaje

rodków stosowanych do konserwacji

metali oraz drewna,

−

okre

rodzaje

wła

ciwo

drewna,

szkła,

materiałów

ceramicznych, gumy i tworzyw sztucznych,

−

dobra

narz

dzia do obróbki r

cznej drewna,

−

wykona

operacje zwi

zane z obróbk

czn

drewna,

−

wykona

czynno

ci zwi

zane z konserwacj

drewna oraz wyrobów

drewnianych,

−

scharakteryzowa

rodzaje i zasady trasowania,

−

scharakteryzowa

podstawowe operacje

lusarskie,

−

dobra

narz

dzia i sprz

t do obróbki r

cznej metali,

−

wykona

czynno

ci zwi

zane z obróbk

czn

metali,

−

rozró

rodzaje poł

cze

elementów metalowych,

−

dobra

metody poł

cze

elementów w zale

ci od rodzaju

stosowanych materiałów oraz kształtów,

−

okre

zasady wykonywania poł

cze

elementów metalowych przy

pomocy ł

czników,

−

scharakteryzowa

rodzaje i techniki lutowania,

−

wykona

czynno

ci zwi

zane z lutowaniem,

−

scharakteryzowa

techniki ł

czenia metali z zastosowaniem spawania

elektrycznego,

−

okre

zasady

obsługi

urz

dze

oraz

doboru

materiałów

do spawania elektrycznego,

−

scharakteryzowa

zasady spawania gazowego,

−

scharakteryzowa

metody wykonywania pomiarów warsztatowych,

−

rozró

przyrz

dy pomiarowe i okre

ich zastosowanie,

−

wykona

pomiary warsztatowe,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

skorzysta

z obowi

zuj

cych norm,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy oraz ochrony

przeciwpo

arowej podczas obróbki r

cznej materiałów.

2. Materiał nauczania

Normalizacja w technice.
Materiały konstrukcyjne.
Metale i ich stopy.
Metale nie

elazne i ich stopy.

Korozja metali i ochrona przed korozj

rodki do konserwacji metali i drewna.

Materiały niemetalowe.
Obróbka r

czna drewna, stosowane narz

dzia.

Trasowanie.
Podstawowe operacje

lusarskie, stosowane narz

dzia.

Metody i techniki ł

czenia elementów metalowych.

Spawalnictwo.
Pomiary warsztatowe.
Przepisy

bezpiecze

stwa

higieny

pracy

oraz

ochrony

przeciwpo

arowej.

wiczenia

•

Rozpoznawanie

materiałów

metalowych

niemetalowych

na podstawie próbek.

•

Porównywanie wła

ciwo

ci ró

nych materiałów konstrukcyjnych

na podstawie tabel.

•

Porównywanie

wła

ciwo

stali

oraz

metali

nie

elaznych

na podstawie tabel.

•

Porównywanie zakresów temperatur lutowania mi

kkiego i twardego

z temperaturami topnienia okre

lonych metali, na podstawie tabel.

•

Okre

lanie wła

ciwo

ci metali stosowanych do produkcji ró

nych

ęś

ci maszyn.

•

Dobieranie narz

dzi i przyrz

dów do wykonywania obróbki r

cznej

elementów z ró

nych materiałów.

•

Wykonywanie obróbki r

cznej drewna.

•

Wykonywanie trasowania materiałów przeznaczonych do obróbki.

•

Wykonywanie elementów metalowych na podstawie rysunku

technicznego.

•

Wykonywanie obróbki elementów ze stali, przy pomocy narz

dzi

cznych.

•

Wykonywanie otworów o okre

lonych wymiarach za pomoc

wiertarki

cznej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

•

Wykonywanie operacji szlifowania powierzchni zewn

trznych.

•

Kontrolowanie

wymiarów

elementów

poddawanych

obróbce,

na podstawie ich rysunków oraz przy pomocy przyrz

dów

i sprawdzianów.

rodki dydaktyczne

Próbki materiałów konstrukcyjnych.
Próbki metali i stopów z objawami zniszcze

korozyjnych.

Tabele wła

ciwo

ci materiałów.

Komputerowa baza danych o materiałach.
Tablice przedstawiaj

ce czynno

ci, operacje i procesy technologiczne

obróbki r

cznej.

Filmy dydaktyczne dotycz

ce obróbki r

cznej materiałów i wykonywania

poł

cze

Rysunki i przekroje elementów maszyn i urz

dze

Zestawy narz

dzi do obróbki r

cznej drewna.

Zestawy do r

cznej obróbki metali.

Zestaw urz

dze

i materiałów do spawania elektrycznego.

Zestawy narz

dzi pomiarowych i sprawdzianów.

Dokumentacja technologiczna dotycz

ca obróbki r

cznej materiałów.

Tablice pogl

dowe dotycz

ce przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy

obowi

zuj

cych podczas obróbki r

cznej ró

nych materiałów.

rodki ochrony indywidualnej.

Polskie Normy dotycz

ce obróbki r

cznej materiałów.

Poradniki.
Przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy oraz ochrony przeciwpo

arowej

dotycz

ce obróbki r

cznej materiałów.

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Program jednostki modułowej zawiera tre

ci kształcenia pozwalaj

na przygotowanie uczniów do wykonywania podstawowych czynno

zwi

zanych z obróbk

czn

ró

nych materiałów oraz do wykonywania

pomiarów warsztatowych.

Podczas realizacji programu nale

y kształtowa

umiej

tno

posługiwania si

narz

dziami i przyrz

dami oraz przestrzegania

przepisów

bezpiecze

stwa

higieny

pracy

oraz

ochrony

przeciwpo

arowej.

Proponuje si

stosowanie metod nauczania: dyskusji dydaktycznej,

tekstu przewodniego, pokazu z obja

nieniem, pokazu z instrukta

em,

metody przypadków,

wicze

praktycznych.

W trakcie procesu nauczania-uczenia si

uczniowie powinni

wykonywa

wiczenia w warsztatach szkolnych, w grupach do 15 osób,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

indywidualnie lub w zespołach 2-3 osobowych. Nauczyciel powinien
przygotowa

odpowiednie zestawy

wicze

i zada

o zró

nicowanym

stopniu trudno

ci.

Podczas obserwacji pracy uczniów w trakcie

wicze

nauczyciel

powinien udziela

dodatkowych wyja

nie

i wskazówek.

Przed przyst

pieniem do wykonywania

wicze

praktycznych nale

zapozna

uczniów z zasadami bezpiecze

stwa i higieny pracy.

Realizacja tre

ci kształcenia mo

e odbywa

równie

w centrum

kształcenia

praktycznego

lub

wydziałach

mechanicznych

przedsi

biorstw.

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie i ocenianie post

pów uczniów powinno odbywa

na bie

Ŝą

co, na podstawie ustalonych kryteriów. Kryteria oceniania

powinny dotyczy

przede wszystkim poziomu oraz zakresu opanowania

przez uczniów umiej

tno

ci okre

lonych w szczegółowych celach

kształcenia.

Osi

gni

cia uczniów nale

y ocenia

systematycznie w trakcie

realizacji programu jednostki modułowej na podstawie:

−

ustnych i pisemnych sprawdzianów poziomu wiedzy,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

Podczas obserwacji pracy uczniów w trakcie wykonywania

wicze

nale

y zwraca

uwag

na:

−

odczytywanie wymiarów głównych elementów maszyn,

−

dobór narz

dzi do wykonywania obróbki r

cznej materiałów,

−

dobór przyrz

dów do wykonywania pomiarów,

−

przestrzeganie przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy.

Kontrol

poprawno

ci wykonania

wiczenia nale

y przeprowadzi

w trakcie i po jego wykonaniu. Ucze

powinien samodzielnie sprawdzi

wyniki swojej pracy według przygotowanego przez nauczyciela arkusza
oceny post

pów. Nast

pnie nauczyciel powinien dokona

kontroli

według tego samego arkusza.

Po zako

czeniu realizacji programu jednostki modułowej wskazane

jest przeprowadzenie testu praktycznego z zadaniami typu próba pracy
lub zadaniami nisko symulowanymi. Do zada

nale

y opracowa

kryteria

oceniania i schemat punktowania.

W ocenie ko

cowej nale

y uwzgl

dni

wyniki wszystkich metod

sprawdzania osi

gni

ęć

ucznia stosowanych przez nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].O1.04
Wykonywanie obróbki mechanicznej materiałów

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

scharakteryzowa

rodzaje i układy sił,

−

dokona

oblicze

podstawowych parametrów ruchu,

−

scharakteryzowa

zasady dynamiki,

−

obliczy

prac

mechaniczn

, energi

potencjaln

i kinetyczn

ciała,

−

okre

rodzaje napr

ęŜ

i odkształce

−

okre

warunki wytrzymało

ciowe ró

nych rodzajów odkształce

−

sklasyfikowa

poł

czenia cz

ęś

ci maszyn,

−

scharakteryzowa

osie i wały,

−

sklasyfikowa

ło

yska oraz okre

sposoby ich smarowania,

−

sklasyfikowa

sprz

gła i okre

ich zastosowanie,

−

sklasyfikowa

hamulce oraz okre

ich zastosowanie,

−

scharakteryzowa

przekładnie mechaniczne,

−

dokona

klasyfikacji pomp oraz okre

ich zastosowanie,

−

okre

zastosowanie nap

dów hydraulicznych,

−

sklasyfikowa

spr

ęŜ

arki oraz okre

ich zastosowanie,

−

zdefiniowa

poj

cie nap

du pneumatycznego,

−

sklasyfikowa

maszyny i urz

dzenia pod wzgl

dem ich zastosowania

oraz zasad eksploatacji,

−

okre

czynno

ci wchodz

ce w skład obsługi operatorskiej typowych

urz

dze

i maszyn,

−

okre

zasady monta

u i demonta

u maszyn,

−

okre

rodzaje, budow

oraz zasady obsługi obrabiarek,

−

wykona

cie

elementów

metalowych

piłami

ramowymi

i tarczowymi,

−

wykona

operacje

toczenia

powierzchni

zewn

trznych

i wewn

trznych,

−

wykona

operacje wiercenia w ró

nych materiałach przy pomocy

wiertarek,

−

skontrolowa

wymiary

elementów

poddawanych

obróbce

mechanicznej,

−

posłu

instrukcjami obsługi maszyn i urz

dze

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy podczas

wykonywania operacji obróbki mechanicznej materiałów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. Materiał nauczania

Elementy statyki, kinematyki i dynamiki.
Podstawy wytrzymało

ci materiałów.

Poł

czenia elementów maszyn.

Osie i wały.
Ło

yska.

Sprz

gła i hamulce.

Przekładnie mechaniczne.
Pompy i nap

dy hydrauliczne.

Spr

ęŜ

arki i nap

dy pneumatyczne.

Obróbka mechaniczna.
Klasyfikacja maszyn i urz

dze

pod wzgl

dem ich zastosowania oraz

zasad eksploatacji.
U

ytkowanie, konserwacja, monta

i demonta

maszyn.

Rodzaje, budowa i obsługa obrabiarek.
Podstawowe operacje obróbki elementów wykonywane na obrabiarkach.
Kontrola wymiarów elementów poddawanych obróbce.
Bezpiecze

stwo i higiena pracy podczas wykonywania operacji obróbki

mechanicznej materiałów.

wiczenia

•

Dobieranie rodzaju poł

czenia cz

ęś

ci maszyn w zale

od przenoszonego obci

ąŜ

enia.

•

Rozpoznawanie głównych elementów budowy wybranej obrabiarki.

•

Rozpoznawanie narz

dzi skrawaj

cych.

•

Dobieranie rodzaju obrabiarki do wykonania okre

lonej operacji

technologicznej.

•

Wykonywanie prostej cz

ęś

ci maszyny na tokarce.

•

Kontrolowanie

wymiarów

elementów

poddawanych

obróbce,

na podstawie ich rysunków, przy pomocy przyrz

dów i sprawdzianów.

rodki dydaktyczne

Próbki materiałów konstrukcyjnych.
Materiały do obróbki mechanicznej metali.
Tablice dotycz

ce czynno

ci, operacji i procesów technologicznych

zwi

zanych z wykonywaniem procesów obróbki mechanicznej ró

nych

materiałów.
Rysunki i przekroje elementów maszyn i urz

dze

Instrukcje obsługi maszyn i urz

dze

do obróbki mechanicznej metali.

Zestawy narz

dzi pomiarowych i sprawdzianów.

rodki ochrony indywidualnej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dokumentacja

technologiczna

dotycz

obróbki

mechanicznej

materiałów.
Tablice pogl

dowe dotycz

ce przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy

stosowanych podczas wykonywania procesów obróbki mechanicznej
ró

nych materiałów.

Polskie Normy dotycz

ce obróbki mechanicznej materiałów.

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Program

jednostki

modułowej

zawiera

tre

kształcenia

umo

liwiaj

ce kształtowanie u uczniów umiej

tno

ci wykonywania

podstawowych czynno

ci zwi

zanych z obróbk

mechaniczn

metali

oraz pomiarów warsztatowych.

W procesie dydaktycznym zaleca si

stosowanie nast

puj

cych

metod nauczania: pokazu z obja

nieniem, dyskusji dydaktycznej oraz

wicze

praktycznych.

trakcie

wykonywania

wicze

nale

zwróci

uwag

na przestrzeganie zasad bezpiecze

stwa i higieny pracy, racjonaln

gospodark

materiałami, stosowanie narz

dzi i przyrz

dów podczas

obróbki mechanicznej, zgodnie z zasadami ich u

ytkowania.

Wskazane jest wykonywanie pokazów z wykorzystaniem modeli oraz

eksponatów cz

ęś

ci maszyn wykonanych w trakcie obróbki mechanicznej.

wiczenia, zaproponowane w programie jednostki modułowej,

pozwol

na indywidualizacj

procesu nauczania, efektywniejsze

wykorzystanie pomocy dydaktycznych oraz ułatwi

zrozumienie

realizowanych tre

ci kształcenia.

Nauczyciel

powinien

przygotowa

materiały

potrzebne

do wykonywania

wicze

, jak: teksty przewodnie, instrukcje do

wicze

poradniki, PN, dokumentacj

technologiczn

i inne. Wskazane jest, aby

podczas

wicze

nauczyciel obserwował prac

uczniów oraz udzielał

dodatkowych wyja

nie

i wskazówek.

Uczniowie powinni wykonywa

wiczenia w grupach do 15 osób,

indywidualnie lub w zespołach 2-3 osobowych.

wiczenia mog

odbywa

w warsztatach szkolnych, centrach

kształcenia praktycznego lub wybranych przedsi

biorstwach.

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie osi

gni

ęć

edukacyjnych uczniów powinno odbywa

przez cały czas realizacji programu jednostki modułowej,

na podstawie okre

lonych kryteriów. Systematyczne sprawdzanie

i ocenianie dostarcza nauczycielowi informacji o efektach jego pracy,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

o post

pach ucznia w nauce oraz ułatwia zaplanowanie procesu

kształcenia.

Osi

gni

cia uczniów nale

y ocenia

systematycznie w trakcie

realizacji programu jednostki modułowej na podstawie:

−

ustnych oraz pisemnych sprawdzianów poziomu wiadomo

i umiej

tno

ci,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

Podczas obserwacji pracy uczniów wykonywanej w trakcie

wicze

nale

y zwraca

uwag

na:

−

dobieranie typu obrabiarki do wykonania danej operacji,

−

dobór odpowiedniego narz

dzia do wykonania obróbki mechanicznej

elementu,

−

dobór przyrz

du pomiarowego i prawidłowe wykonanie pomiaru,

−

przestrzeganie przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy podczas

wykonywania operacji obróbki mechanicznej metali.
Kontrol

poprawno

ci wykonania

wiczenia nale

y przeprowadzi

w trakcie i po jego wykonaniu. Ucze

powinien samodzielnie sprawdzi

wyniki swojej pracy według przygotowanego przez nauczyciela arkusza
oceny post

pów. Nast

pnie nauczyciel powinien dokona

kontroli

według tego samego arkusza.

Po zako

czeniu realizacji programu jednostki modułowej wskazane

jest przeprowadzenie testu praktycznego z zadaniami typu próba pracy.
Do zada

nale

y opracowa

kryteria oceniania i schemat punktowania.

W ocenie ko

cowej nale

y uwzgl

dni

wyniki wszystkich metod

sprawdzania osi

gni

ęć

uczniów stosowanych przez nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].O1.05
U

ytkowanie urz

dze

elektrycznych

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

sklasyfikowa

ródła i odbiorniki energii elektrycznej,

−

scharakteryzowa

podstawowe wielko

ci elektryczne,

−

dokona

pomiaru wielko

ci elektrycznych przy pomocy przyrz

dów

pomiarowych,

−

okre

rodzaje i wła

ciwo

ci materiałów przewodowych,

−

okre

rodzaje i wła

ciwo

ci materiałów izolacyjnych,

−

scharakteryzowa

elementy obwodów pr

du stałego i przemiennego,

−

scharakteryzowa

obwody RLC,

−

scharakteryzowa

parametry pr

du trójfazowego,

−

wyja

oznaczenia na schematach elektrycznych,

−

wykona

poł

czenie przewodów elektrycznych,

−

scharakteryzowa

rodzaje instalacji elektrycznych,

−

rozró

elementy instalacji elektrycznej,

−

okre

elementy zabezpieczaj

ce obwody elektryczne,

−

dokona

wymiany elementów zabezpieczaj

cych obwody elektryczne,

−

dokona

monta

u i demonta

u lamp o

wietleniowych, gniazd

wtykowych i wtyczek na przewodach elektrycznych,

−

scharakteryzowa

instalacje sygnalizacyjne i alarmowe,

−

scharakteryzowa

maszyny i urz

dzenia elektryczne stosowane

w górnictwie otworowym,

−

rozró

rodzaje silników elektrycznych,

−

okre

podstawowe parametry maszyn i urz

dze

elektrycznych

na podstawie tabliczki znamionowej,

−

okre

budow

i zasady działania urz

dze

i elementów

zabezpieczaj

cych, ochronnych i uziemie

−

okre

zagro

enia zwi

zane z eksploatacj

maszyn i urz

dze

elektrycznych,

−

okre

zasady bezpiecznej pracy oraz skutki nieprzestrzegania

przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy podczas obsługi urz

dze

elektrycznych,

−

obsłu

maszyny i urz

dzenia elektryczne,

−

scharakteryzowa

podstawowe elementy stosowane w układach

elektronicznych,

−

okre

rodzaje i zastosowanie elementów automatycznego

sterowania i regulacji elektrycznej, pneumatycznej i hydraulicznej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

wyja

zasady automatycznego sterowania procesem wydobywania

gazu ziemnego z odwiertu eksploatacyjnego,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy podczas

ytkowania urz

dze

elektrycznych.

2. Materiał nauczania

Energia elektryczna i odbiorniki energii elektrycznej.
Przyrz

dy do pomiaru wielko

ci elektrycznych.

Pomiary wielko

ci elektrycznych.

Materiały przewodowe i izolacyjne.
Obwody elektryczne.
Obwody RLC.
Pr

d trójfazowy – wytwarzanie i parametry pr

du trójfazowego.

Oznaczenia stosowane na schematach elektrycznych.
Silniki elektryczne stosowane do nap

du maszyn i urz

dze

Instalacje elektryczne.
Instalacje sygnalizacyjne i alarmowe.
Elementy i układy elektroniczne.
Elementy

automatycznego

sterowania

regulacji

elektrycznej,

pneumatycznej i hydraulicznej.
Automatyka w zakładach górnictwa otworowego.
Sterowanie automatyczne procesem wydobywania gazu ziemnego
z odwiertu eksploatacyjnego.
Przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy dotycz

ce obsługi urz

dze

elektrycznych.

wiczenia

•

Rozpoznawanie materiałów przewodz

cych i izolacyjnych.

•

Wykonywanie

pomiarów

napi

cia,

nat

ęŜ

enia

du,

mocy

i rezystancji.

•

Rozró

nianie elementów obwodów elektrycznych na schematach.

•

Porównywanie

ródeł

wiatła pod wzgl

dem poboru mocy i nat

ęŜ

enia

wietlenia.

•

Odczytywanie i interpretacja parametrów technicznych odbiornika

elektrycznego na podstawie tabliczki znamionowej.

•

Rozpoznawanie rodzajów silników indukcyjnych na podstawie danych

znamionowych.

•

Identyfikowanie gniazdek i wtyczek jednofazowych i trójfazowych.

•

Rozró

nianie elementów instalacji elektrycznej, sprz

tu izolacyjnego,

zabezpiecze

przeciwpora

eniowych.

•

Rozró

nianie elementów elektronicznych na podstawie wygl

i symboli graficznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

•

Odczytywanie parametrów technicznych elementów elektronicznych

z katalogu.

•

Okre

lanie

funkcji

elementów

elektronicznych

obwodach

elektrycznych.

•

Analizowanie schematów blokowych automatycznego sterowania

i automatycznej regulacji.

rodki dydaktyczne

Przyrz

dy i aparatura kontrolno-pomiarowa do pomiarów wielko

elektrycznych.
Próbki

ró

nych

materiałów

przewodz

cych,

magnetycznych,

elektroizolacyjnych.
Modele działaj

ce: silniki pr

du stałego i przemiennego, transformatory,

zasilacze, stabilizatory.
Modele maszyn i urz

dze

elektrycznych stosowanych w górnictwie

otworowym.
Elementy obwodów elektrycznych.
Elementy zabezpieczaj

ce obwodów i silników elektrycznych.

Elementy elektroniczne.
Elementy automatyki przemysłowej i górniczej.
Schematy instalacji elektrycznych, schematy elektryczne maszyn
i urz

dze

Plansze, przezrocza, filmy dydaktyczne dotycz

ce zasad u

ytkowania

urz

dze

elektrycznych.

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Program jednostki modułowej obejmuje podstawowe tre

ci z zakresu

elektrotechniki i elektroniki, a tak

e tre

ci dotycz

ce zastosowania

maszyn

urz

dze

elektrycznych

stosowanych

górnictwie.

W programie uwzgl

dniono równie

tre

ci dotycz

ce instalacji

i obwodów elektrycznych, co umo

liwia kształtowanie umiej

tno

wykonywania podstawowych pomiarów elektrycznych.

Podczas realizacji programu jednostki modułowej nale

y stosowa

nast

puj

ce metody nauczania: pokaz z obja

nieniem, pokaz

z instrukta

em, dyskusj

dydaktyczn

oraz

wiczenia praktyczne.

procesie

nauczania

nale

wykorzystywa

wiadomo

i umiej

tno

ci nabyte wcze

niej na lekcjach fizyki oraz zach

uczniów

do samokształcenia i korzystania z ró

nych

ródeł informacji.

Nale

y u

wiadomi

uczniom zagro

enia zwi

zane z u

ytkowaniem

maszyn i urz

dze

elektrycznych oraz uzasadni

konieczno

ść

stosowania

rodków ochrony przeciwpora

eniowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W procesie kształcenia nale

y kształtowa

u uczniów umiej

tno

posługiwania si

terminologi

techniczn

, przyrz

dami do pomiaru

warto

ci elektrycznych; u

ytkowania maszyn i urz

dze

elektrycznych;

rozró

niania typowych układów elektronicznych, elementów automatyki,

urz

dze

elektronicznych oraz rozró

niania materiałów konstrukcyjnych,

a tak

e odczytywania schematów instalacji i urz

dze

elektrycznych.

Zaleca si

korzystanie z filmów dydaktycznych dotycz

cych budowy

oraz zasad eksploatacji maszyn i urz

dze

elektrycznych.

Zaj

cia powinny odbywa

w pracowni podstaw budowy maszyn

i elektrotechniki wyposa

onej w odpowiednie

rodki dydaktyczne.

Zaj

cia mog

prowadzone w grupach licz

cych do 15 uczniów,

z podziałem na 3-4 osobowe zespoły.

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie i ocenianie osi

gni

ęć

uczniów powinno odbywa

w trakcie realizacji programu jednostki modułowej na podstawie

okre

lonych kryteriów.

W procesie oceniania wskazane jest stosowanie:

−

sprawdzianów ustnych i pisemnych,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy ucznów podczas wykonywania

wicze

Podczas kontroli i oceny osi

gni

ęć

uczniów nale

y sprawdza

umiej

tno

operowania

zdobyt

wiedz

zwraca

uwag

na merytoryczn

jako

ść

wypowiedzi, wła

ciwe stosowanie poj

ęć

technicznych, poprawno

ść

wnioskowania.

Obserwuj

c czynno

ci ucznia podczas wykonywania

wicze

i dokonuj

c oceny jego pracy, nale

y zwraca

uwag

na:

−

klasyfikowanie maszyn i urz

dze

elektrycznych w zale

od budowy, zasady działania oraz zastosowania praktycznego,

−

rozró

nianie elementów urz

dze

i maszyn elektrycznych,

−

wyja

nianie zasad działania maszyn i urz

dze

elektrycznych,

−

okre

lanie zasad eksploatacji maszyn i urz

dze

elektrycznych,

−

przestrzeganie przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy.

Wskazane jest systematyczne prowadzenie kontroli i oceny. Bie

Ŝą

analiza post

pów uczniów umo

liwia nauczycielowi korygowanie

stosowanych metod kształcenia.

Ocenianie pracy uczniów powinno by

dokonywane zgodnie

z obowi

zuj

skal

ocen.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Moduł 811[01].O2
Podstawy geologii

1. Cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

okre

budow

geologiczn

skorupy ziemskiej,

−

charakteryzowa

dzieje Ziemi, ery i okresy geologiczne,

−

wyja

nia

proces wietrzenia skał,

−

okre

rodzaje jednostek geologiczno-tektonicznych wyst

puj

cych

na obszarze Polski,

−

charakteryzowa

elementy tektoniki,

−

rozró

nia

podstawowe grupy i rodzaje skał,

−

rozpoznawa

podstawowe minerały oraz okre

ich wła

ciwo

fizyczne,

−

okre

wła

ciwo

ci skał osadowych,

−

wyja

nia

wpływ erozji na ukształtowanie powierzchni Ziemi,

−

wyja

nia

pochodzenie ropy naftowej, na podstawie ró

nych teorii,

−

okre

warunki powstawania złó

ropy naftowej i gazu ziemnego,

−

charakteryzowa

egzogeniczne i endogeniczne procesy geologiczne,

−

okre

rodzaje złó

ropy naftowej i gazu ziemnego,

−

okre

rejony wyst

powania złó

ropy naftowej i gazu ziemnego.

2. Wykaz jednostek modułowych

Symbol jednostki

modułowej

Nazwa jednostki modułowej

Orientacyjna

liczba godzin

na realizacj

811[01].O2.01

Analizowanie procesów geologicznych

811[01].O2.02

Rozpoznawanie złó

ropy naftowej i gazu

ziemnego

Razem

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. Schemat układu jednostek modułowych

4. Literatura

Dognarowicz W.: Zarys mineralogii. Wyd. Geologiczne, Warszawa 1965
Gabzdyl W.: Geologia ogólna. Wyd. Politechniki

skiej, Gliwice 1998

Gruszczyk H.: Nauka o zło

ach. Wyd. Geologiczne, Warszawa 1984

Gruszczyk H., Micho B.: Petrografia. Wyd. Geologiczne, Warszawa
Karnkowski P.: Zło

a ropy naftowej i gazu ziemnego w Polsce.

Towarzystwo Geosynoptyków GEOS AGH, Kraków 1993
Ksi

ąŜ

kiewicz

M.:

Geologia

dynamiczna.

Wyd.

Geologiczne,

Warszawa 1979
Mizerski W.: Geologia historyczna. Wyd. Geologiczne, Warszawa 1992
Mizerski W.: Geologia Polski dla geografów. PWN, Warszawa 2002
Mizerski

W.,

Sylwestrzak

H.:

Słownik

geologiczny.

PWN,

Warszawa 2002
Płochniewski

Z.:

Hydrogeologia

geologia

ynierska.

Wyd.

Geologiczne, Warszawa 1986
Atlas geologiczny Polski. Praca zbiorowa. Wydawnictwa Kartograficzne,
Warszawa 1997

Wykaz literatury nale

y aktualizowa

w miar

ukazywania si

nowych

pozycji wydawniczych

811[01].O2

Podstawy geologii

811[01].O2.01

Analizowanie procesów

geologicznych

811[01].O2.02

Rozpoznawanie złó

ropy

naftowej i gazu ziemnego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].O2.01
Analizowanie procesów geologicznych

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

wyja

znaczenie geologii jako nauki,

−

scharakteryzowa

geologiczn

budow

Ziemi,

−

scharakteryzowa

geologiczne

procesy

endogeniczne

i egzogeniczne,

−

scharakteryzowa

wielko

ci fizyczne okre

laj

ce budow

Ziemi,

−

scharakteryzowa

budow

litosfery,

−

wyja

poj

cie minerału i skały,

−

dokona

klasyfikacji minerałów,

−

okre

fizyczne, chemiczne i mechaniczne wła

ciwo

ci minerałów,

−

scharakteryzowa

geologiczne formy wyst

powania skał,

−

dokona

klasyfikacji skał ze wzgl

du na pochodzenie i warunki

powstawania,

−

okre

struktur

i tekstur

skał,

−

okre

rodzaje erozji,

−

scharakteryzowa

porowato

ść

, przepuszczalno

ść

i wodochłonno

ść

skał osadowych,

−

okre

czynniki wywołuj

ce proces wietrzenia skał,

−

scharakteryzowa

procesy mechanicznego i chemicznego wietrzenia

skał,

−

scharakteryzowa

typy lodowców,

−

okre

wpływ erozji i działalno

ci lodowców na ukształtowanie

powierzchni Ziemi,

−

wyja

przebieg erozji rzecznej i okre

podstawowe formy

erozyjne,

−

wyja

poj

cia: warstwa, fałd, antyklina i synklina, uskok, rów

tektoniczny,

−

wyja

mechanizm powstawania fałdów i uskoków,

−

rozró

typy fałdów i uskoków tektonicznych,

−

scharakteryzowa

uło

enie warstw skalnych w skorupie ziemskiej,

−

posłu

dokumentacj

geologiczn

, mapami, przekrojami

i profilami geologicznymi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. Materiał nauczania

Geologia jako nauka.
Procesy endogeniczne i egzogeniczne.
Budowa geologiczna Ziemi: jej kształt, wielko

ść

, g

sto

ść

, ci

nienie

trza Ziemi, ciepło Ziemi i stopie

geotermiczny.

Zewn

trzne sfery Ziemi.

Powstawanie minerałów i formy ich wyst

powania.

Klasyfikacja minerałów.
Wła

ciwo

ci fizyczne, chemiczne i mechaniczne minerałów.

Skały i ich najwa

niejsze wła

ciwo

ci fizyczne i mechaniczne.

Genetyczny podział skał.
Geologiczne formy wyst

powania skał.

Rodzaje wietrzenia skał.
Czynniki wywołuj

ce procesy wietrzenia.

Poj

cie i rodzaje erozji.

Działalno

ść

erozyjna rzek, lodowców.

Uło

enie warstw skalnych w skorupie ziemskiej.

Fałd, jego elementy i typy.
Deformacje nieci

głe – uskoki.

Znaczenie uskoków w górnictwie naftowym.

wiczenia

•

Okre

lanie

budowy

skorupy

ziemskiej

podstawie

map

geologicznych.

•

Rozpoznawanie

typów

minerałów

kwalifikowanie

ich

odpowiednich grup.

•

Rozpoznawanie rodzajów skał, ich struktury i tekstury.

•

Rozpoznawanie produktów wietrzenia skał.

•

Rysowanie przekroju podłu

nego i poprzecznego doliny rzecznej.

•

Rysowanie typowych elementów tektonicznych.

•

Rozpoznawanie typów fałdów i uskoków tektonicznych na przekrojach

i mapach geologicznych.

rodki dydaktyczne

Plansze przedstawiaj

ce budow

Ziemi, formy geologiczne.

Zestaw modeli krystalograficznych minerałów.
Zbiór podstawowych minerałów i skał.
Rdzenie wiertnicze.
Przekroje i profile geologiczne.
Mapy fizyczne i geologiczne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Filmy dydaktyczne, prezentacje multimedialne i przezrocza z zakresu
geologii.
Poradniki, atlasy geologiczne.

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Program jednostki modułowej obejmuje podstawowe tre

ci dotycz

ce:

budowy geologicznej skorupy ziemskiej oraz procesów geologicznych
zachodz

cych na powierzchni Ziemi.

Realizacja programu jednostki modułowej ma na celu kształtowanie

umiej

tno

ci rozpoznawania minerałów i skał, okre

lania ich wła

ciwo

oraz kwalifikowania do okre

lonych grup, posługiwania si

dokumentacj

geologiczn

, atlasami, mapami fizycznymi i geologicznymi. Nauczyciel

powinien

wyja

wpływ

ró

nych

czynników

atmosferycznych

na procesy wietrzenia skał, działalno

ść

erozyjn

rzek oraz przyczyny

deformacji

tektonicznych.

Szczególn

uwag

nale

zwróci

na stosowanie przez uczniów terminologii geologicznej.

Podstawowymi metodami nauczania powinny by

metody, takie

jak: wykład informacyjny, metoda przypadków, metoda sytuacyjna,
pokaz z obja

nieniem oraz

wiczenia.

procesie

nauczania-uczenia

nale

zwróci

uwag

na kształtowanie umiej

tno

ci odczytywania i szkicowania przekrojów

i profili geologicznych.

wiczenia zamieszczone w programie jednostki modułowej stanowi

propozycj

, któr

na wykorzysta

w procesie kształcenia. Nauczyciel

e zaplanowa

inne

wiczenia o zró

nicowanym stopniu trudno

ci,

dostosowuj

c ich zakres i poziom do potrzeb edukacyjnych uczniów oraz

wyposa

enia pracowni.

Zaleca si

ste wykorzystywanie filmów dydaktycznych o tematyce

geologicznej,

prezentacji

multimedialnych

oraz

materiałów

informacyjnych z Internetu.

Zaj

cia powinny odbywa

w pracowni wiertnictwa i górnictwa,

uczniowie powinni wykonywa

wiczenia w grupach do 15 osób,

indywidualnie lub w zespołach 2-4 osobowych. Wskazane jest,
aby podczas

wicze

nauczyciel obserwował prac

uczniów oraz

udzielał dodatkowych wyja

nie

i wskazówek.

Dla ułatwienia zrozumienia realizowanych tre

ci, wskazane jest

organizowanie terenowych wycieczek dydaktycznych do kamieniołomów
oraz dolin rzecznych w celu zapoznania uczniów z rodzajami minerałów
skalnych oraz warunkami powstawania form erozyjnych, dolin rzecznych
i lodowcowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie osi

gni

ęć

edukacyjnych uczniów powinno odbywa

przez cały czas realizacji programu jednostki modułowej,

na podstawie okre

lonych kryteriów. Systematyczne sprawdzanie

i ocenianie dostarcza nauczycielowi informacji o efektach jego pracy,
o post

pach ucznia w nauce oraz ułatwia zaplanowanie procesu

kształcenia.

W kryteriach oceniania nale

y uwzgl

dni

poziom oraz zakres

opanowania przez uczniów wiadomo

ci i umiej

tno

ci wynikaj

cych ze

szczegółowych celów kształcenia. Ocena powinna stymulowa

aktywno

ść

ucznia i zapewni

mu poczucie satysfakcji na ka

dym etapie

kształcenia.

Osi

gni

cia uczniów nale

y ocenia

systematycznie w trakcie

realizacji programu jednostki modułowej na podstawie:

−

ustnych

pisemnych

sprawdzianów

poziomu

wiadomo

i umiej

tno

ci,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

Obserwuj

c czynno

ci, wykonywane przez uczniów podczas realizacji

wicze

, nauczyciel powinien zwraca

uwag

na:

−

rozpoznawanie minerałów i skał oraz okre

lanie ich wła

ciwo

ci,

−

okre

lanie wpływu ró

nych czynników na procesy wietrzenia,

−

okre

lanie rodzajów erozji,

−

wykonywanie odr

cznych rysunków przekrojów i profili geologicznych,

−

korzystanie z map geologicznych,

−

poprawno

ść

wykonanych zada

Po zako

czeniu realizacji programu jednostki modułowej proponuje

zastosowanie testu pisemnego. Test powinien zawiera

zadania

otwarte i zamkni

te (wielokrotnego wyboru, na dobieranie, typu prawda-

fałsz).

W ocenie ko

cowej nale

y uwzgl

dni

wyniki wszystkich metod

sprawdzania osi

gni

ęć

ucznia stosowanych przez nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].O2.02
Rozpoznawanie złó

ropy naftowej i gazu ziemnego

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

okre

znaczenie gospodarcze ropy naftowej i gazu ziemnego,

−

scharakteryzowa

udział paliw płynnych w bilansie energetycznym

Polski i

wiata,

−

wskaza

rejony wydobycia ropy i gazu ziemnego na

wiecie,

−

wyja

poj

cie wieku utworów skalnych,

−

scharakteryzowa

dzieje Ziemi,

−

scharakteryzowa

poszczególne ery i okresy geologiczne,

−

posłu

tabel

stratygraficzn

−

okre

cechy budowy geologicznej Polski,

−

scharakteryzowa

podział obszaru Polski na jednostki geologiczne,

−

okre

rejony

wyst

powania

złó

surowców

mineralnych

na obszarze Polski,

−

scharakteryzowa

utwory: Ni

Polski, zapadlisko przedkarpackie,

monoklina przedsudecka, antyklinorium,

−

wyja

genez

złó

ropy naftowej i gazu ziemnego,

−

okre

warunki migracji i akumulacji w

glowodorów w skorupie

ziemskiej,

−

okre

wpływ deformacji tektonicznych na układ warstw skalnych

i wyst

powanie złó

ropo- i gazono

nych,

−

okre

typy i rodzaje złó

ropy i gazu ziemnego,

−

rozpozna

pułapki ropno-gazowe,

−

scharakteryzowa

budow

zło

a ropy i gazu,

−

wyja

mechanizm przemieszczania si

ropy i gazu ziemnego

w zło

−

okre

rodzaje skał ropno-gazowych i ich wła

ciwo

ci.

2. Materiał nauczania

Znaczenie gospodarcze ropy naftowej i gazu ziemnego.
Udział paliw płynnych w bilansie energetycznym Polski i

wiata.

Rejony wydobycia ropy i gazu ziemnego na

wiecie.

Wiek wzgl

dny i bezwzgl

dny skał.

Podział dziejów Ziemi na ery i okresy geologiczne.
Poj

cie stratygrafii – tabela stratygraficzna.

Cechy budowy geologicznej Polski, jednostki geologiczne.
Wyst

powanie złó

surowców mineralnych na obszarze Polski.

Klasyfikacja złó

ropy naftowej i gazu ziemnego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Regiony geologiczne, w których wyst

puj

zło

a ropy naftowej, gazu

ziemnego, siarki oraz soli kamiennej w Polsce i na

wiecie.

Geneza ropy naftowej i gazu ziemnego.
Migracja i akumulacja w

glowodorów.

Pułapki ropno-gazowe.
Skały zbiornikowe złó

ropy naftowej i gazu ziemnego oraz

ich wła

ciwo

ci.

wiczenia

•

Okre

lanie rejonów wyst

powania złó

kopalin u

ytecznych na mapie

Polski.

•

Klasyfikowanie złó

ropy naftowej i gazu ziemnego według ró

nych

kryteriów.

•

Sporz

dzanie tabeli stratygraficznej.

•

Okre

lanie wieku skał przy pomocy tabeli stratygraficznej.

•

Rozpoznawanie organizmów ro

linnych i zwierz

cych na podstawie

okazów skał zwieraj

cych skamieniało

ci.

•

Sporz

dzanie szkiców typów pułapek ropno-gazowych.

rodki dydaktyczne

Próbki minerałów i skał.
Rdzenie wiertnicze.
Zestaw profili geologicznych.
Tabela stratygraficzna.
Mapy fizyczne i geologiczne.
Przekroje i mapy geologiczne złó

surowców mineralnych.

Okazy skał zawieraj

ce skamieniało

ci.

Plansze, foliogramy, prze

rocza oraz filmy dydaktyczne z zakresu

geologii.
Poradniki, atlasy geologiczne.
Polskie Normy.

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Program

jednostki

modułowej

obejmuje

tre

dotycz

wyst

powania złó

kopalin u

ytecznych w Polsce i na

wiecie.

Celem realizacji programu jednostki modułowej jest kształtowanie

umiej

tno

ci rozpoznawania złó

surowców mineralnych, korzystania

z map geologicznych, posługiwania si

tabel

stratygraficzn

, atlasami

mineralogicznymi i petrograficznymi.

W procesie kształcenia wskazane jest stosowanie metod nauczania,

takich

jak:

metoda

sytuacyjna,

metoda

przypadków,

pokaz

z obja

nieniem oraz

wiczenia praktyczne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wskazane jest, aby podczas

wicze

nauczyciel obserwował prac

uczniów oraz udzielał dodatkowych wyja

nie

i wskazówek.

W procesie dydaktycznym szczególn

uwag

nale

y zwraca

na regiony wyst

powania złó

kopalin u

ytecznych, typy pułapek ropno-

gazowych, a tak

e przyczyny migracji i akumulacji w

glowodorów

w skorupie ziemskiej oraz wpływ deformacji tektonicznych na układ
warstw skalnych.

Dla ułatwienia zrozumienia realizowanych tre

ci, wskazane jest

prezentowanie filmów dydaktycznych dotycz

cych wyst

powania złó

surowców mineralnych oraz organizowanie wycieczek do zakładów
górnictwa naftowego.

Zaj

cia

powinny

odbywa

pracowni

wiertnictwa

i górnictwa, w grupach do 15 osób, indywidualnie lub w zespołach
2-4 osobowych.

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie i ocenianie osi

gni

ęć

uczniów powinno odbywa

systematycznie w trakcie realizacji programu jednostki modułowej

na podstawie okre

lonych kryteriów.

W kryteriach oceniania umiej

tno

ci uczniów nale

y uwzgl

dni

poziom

oraz zakres

opanowania

przez

uczniów

umiej

tno

i wiadomo

ci wynikaj

cych ze szczegółowych celów kształcenia.

Nauczyciel

powinien

opracowa

wymagania

edukacyjne

na poszczególne stopnie szkolne.

Osi

gni

cia uczniów nale

y ocenia

systematycznie w trakcie

realizacji programu jednostki modułowej na podstawie:

−

ustnych oraz pisemnych sprawdzianów poziomu wiadomo

i umiej

tno

ci,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

Podczas kontroli i oceny nale

y sprawdza

umiej

tno

ci uczniów

operowania zdobyt

wiedz

, zwraca

uwag

na merytoryczn

jako

ść

wypowiedzi, wła

ciwe stosowanie poj

ęć

i poprawno

ść

wnioskowania.

Obserwuj

c czynno

ci uczniów podczas wykonywania

wicze

nauczyciel powinien zwraca

uwag

na:

−

okre

lanie

miejsc

wyst

powania

jednostek

geologicznych

na obszarze Polski, na których znajduj

sie zło

a kopalin

ytecznych,

−

okre

lanie wieku skał przy pomocy tabeli stratygraficznej,

−

posługiwanie si

mapami fizycznymi i geologicznymi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Moduł 811[01].Z1
Podstawy wiertnictwa

1. Cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

charakteryzowa

metody wiercenia otworów eksploatacyjnych,

−

rozró

nia

rodzaje urz

dze

i narz

dzi stosowanych do wiercenia

otworów eksploatacyjnych,

−

okre

funkcje elementów składowych przewodu wiertniczego,

−

okre

rodzaje i zadania płuczek wiertniczych,

−

wykonywa

pomiary podstawowych wła

ciwo

ci płuczki wiertniczej,

−

okre

wła

ciwo

ci zaczynu cementowego,

−

charakteryzowa

konstrukcj

odwiertu ropno-gazowego,

−

charakteryzowa

uzbrojenie wgł

bne i napowierzchniowe odwiertów

eksploatacyjnych,

−

charakteryzowa

podstawowe

parametry

wiercenia

otworów

eksploatacyjnych dla ropy i gazu,

−

okre

przyczyny powstawania, rodzaje awarii i komplikacji

wiertniczych,

−

okre

metody zapobiegania awariom wiertniczym,

−

charakteryzowa

rodzaje

zagro

wyst

puj

cych

czasie

eksploatacji ropy naftowej i gazu ziemnego,

−

obsługiwa

detektory i przyrz

dy pomiarowe do wykrywania

obecno

ci w powietrzu mieszaniny w

glowodorów oraz gazów

kwa

nych – siarkowodoru i dwutlenku w

gla,

−

charakteryzowa

rodzaje urz

dze

przeciwerupcyjnych,

−

charakteryzowa

procesy rekonstrukcji odwiertów eksploatacyjnych,

−

obsługiwa

urz

dzenia do rekonstrukcji i likwidacji odwiertów

eksploatacyjnych,

−

charakteryzowa

metody likwidacji odwiertów eksploatacyjnych,

−

stosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej i ochrony

rodowiska w czasie prowadzenia prac

wiertniczych,

−

korzysta

z norm, czasopism i literatury technicznej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. Wykaz jednostek modułowych

Symbol

jednostki

modułowej

Nazwa jednostki modułowej

Orientacyjna

liczba godzin

na realizacj

811[01].Z1.01

Wykonywanie otworów eksploatacyjnych

108

811[01].Z1.02

Rekonstrukcja i likwidacja odwiertów
eksploatacyjnych

Razem

144

3. Schemat układu jednostek modułowych

4. Literatura

Dubiel S.: Zagadnienia opróbowania złó

ropy naftowej i gazu ziemnego.

Wyd. AGH, Kraków 1992
Cz

stka J.: Wiertnictwo. Wyd.

sk, Katowice 1972

Gonet A., Macuda J.: Wiertnictwo hydrogeologiczne. Wyd. AGH,
Kraków 1995
Gonet A., Stryczek S., Rzyczniak M.: Zadania do

wicze

z wiertnictwa.

Wyd. AGH, Kraków 1998
Herman Z.: Wiertnictwo i udost

pnianie złó

. Cz. III. Wydawnictwa

Geologiczne, Warszawa 1985
Hołuj J., Osiecki J., Turkowski Z., Paraszczak W., Półchłopek T.:
Wiertnictwo i udost

pnianie złó

. Wyd. Geologiczne, Warszawa 1985

Karnkowski P.: Zło

a gazu ziemnego i ropy naftowej w Polsce.

Towarzystwo Geosynoptyków GEOS AGH, Kraków 1993
Osiecki J., Paraszczak W., Półchłopek T.: Wiertnictwo i udost

pnianie

złó

. Cz. II. Wyd. Geologiczne, Warszawa 1985

Szostak L.: Wiertnictwo. Wyd. Geologiczne, Warszawa 1989
Szostak L., Chrz

szcz W.: Wybrane aspekty wiercenia otworów

kierunkowych. Wyd. AGH, Kraków 1996

811[01].Z1

Podstawy wiertnictwa

811[01].Z1.01

Wykonywanie otworów

eksploatacyjnych

811[01].Z1.02

Rekonstrukcja i likwidacja

odwiertów eksploatacyjnych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].Z1.01
Wykonywanie otworów eksploatacyjnych

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

okre

cel wiercenia otworów eksploatacyjnych,

−

scharakteryzowa

metody wiercenia otworów eksploatacyjnych,

−

okre

podstawowe wska

niki i parametry procesu wiercenia,

−

okre

zasady

doboru

parametrów

wiercenia

otworów

eksploatacyjnych,

−

scharakteryzowa

urz

dzenia stosowane do wiercenia otworów,

−

scharakteryzowa

elementy

składowe

wie

masztów

i wie

omasztów,

−

scharakteryzowa

typowe systemy olinowania i ich elementy

składowe,

−

rozró

podstawowe elementy układu d

wigowego urz

dzenia

wiertniczego,

−

wykona

prace zwi

zane z monta

em i demonta

em urz

dze

stosowanych do wiercenia otworów eksploatacyjnych,

−

okre

rodzaje i zastosowanie narz

dzi wierc

cych,

−

wyja

budow

narz

dzi wierc

cych,

−

dobra

narz

dzie wierc

ce w zale

ci od rodzaju przewiercanych

skał,

−

wykona

czynno

zwi

zane

wierceniem

otworów

eksploatacyjnych,

−

scharakteryzowa

rodzaje, budow

, zasad

działania i zastosowanie

aparatów rdzeniowych,

−

scharakteryzowa

technologi

rdzeniowania,

−

scharakteryzowa

elementy przewodu wiertniczego,

−

wyja

rol

i zastosowanie stołu wiertniczego i wyci

wiertniczego,

−

scharakteryzowa

operacje wyci

gania i zapuszczania przewodu

wiertniczego,

−

scharakteryzowa

rodzaje

osprz

tu,

narz

dzi

skr

cania

i rozkr

cania przewodu,

−

okre

rodzaje, wła

ciwo

ci oraz zastosowanie płuczek wiertniczych,

−

okre

rodzaje materiałów stosowanych do sporz

dzania płuczek

wiertniczych,

−

scharakteryzowa

obieg płuczki i sposoby oczyszczania płuczki

ze zwiercin,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

dobra

przyrz

dy i urz

dzenia do wykonywania pomiarów wła

ciwo

płuczki wiertniczej,

−

sporz

dzi

płuczki wiertnicze,

−

wykona

pomiary podstawowych parametrów płuczki wiertniczej,

−

okre

rol

i rodzaje zaczynu cementowego,

−

wykona

pomiary parametrów zaczynu cementowego,

−

okre

sposób zatłaczania zaczynu do otworu,

−

scharakteryzowa

opory przepływu płuczki w czasie wiercenia,

−

scharakteryzowa

technologi

wiercenia otworów,

−

scharakteryzowa

konstrukcj

otworu wiertniczego,

−

wyja

schemat zarurowania otworu wiertniczego,

−

rozró

metody dowiercania do złó

−

okre

rol

i rodzaje perforacji rur okładzinowych,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej i ochrony

rodowiska dotycz

ce prowadzenia prac

wiertniczych.

2. Materiał nauczania

Cele wiercenia otworów eksploatacyjnych.
Metody wiercenia otworów eksploatacyjnych.
Podstawowe poj

cia, wska

niki i parametry wiercenia.

Urz

dzenia do wiercenia otworów.

Elementy urz

dze

wigowych wiertnic – maszty, wie

e, wie

omaszty,

podbudowy.
System olinowania i jego elementy.
Prace zwi

zane z monta

em i demonta

em urz

dze

stosowanych

do wiercenia otworów eksploatacyjnych.
Rodzaje i konstrukcja narz

dzi wierc

cych.

Dobór

widrów w zale

ci od warunków wiercenia.

Rdzeniowanie otworów.
Rodzaje i budowa aparatów rdzeniowych.
Technologia rdzeniowania.
Przewód wiertniczy, jego zadania i elementy.
Warunki pracy przewodu wiertniczego.
Urz

dzenie do obracania przewodu wiertniczego.

Wyci

g wiertniczy.

Operacje wyci

gania i zapuszczania przewodu wiertniczego.

Rodzaje płuczek wiertniczych. Warunki stosowania płuczek.
Materiały do sporz

dzania płuczek wiertniczych.

Przyrz

dy i urz

dzenia do badania wła

ciwo

ci płuczki.

Badania laboratoryjne wła

ciwo

ci płuczek wiertniczych.

Urz

dzenia do sporz

dzania i oczyszczania płuczki wiertniczej.

Cementowanie otworów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Technologia wiercenia otworów.
Zasady ustalania podstawowych parametrów wiercenia.
Konstrukcja otworu wiertniczego.
Uzbrojenie wgł

bne otworu wiertniczego.

Uzbrojenie napowierzchniowe otworu wiertniczego.
Metody dowiercania do złó

Perforowanie rur okładzinowych.
Przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy oraz ochrony

rodowiska

obowi

zuj

ce w zakładzie wiertniczym.

wiczenia

•

Dobieranie narz

dzia wierc

cego w zale

ci od rodzaju

przewiercanych skał.

•

Sporz

dzanie płuczek wiertniczych o ró

nym składzie chemicznym.

•

Dobieranie przyrz

dów i urz

dze

do wykonania pomiarów

wła

ciwo

ci płuczki wiertniczej.

•

Wykonywanie

pomiarów

podstawowych

parametrów

płuczki

wiertniczej.

•

Sporz

dzanie zaczynu cementowego.

•

Wykonywanie pomiarów g

sto

ci zaczynu cementowego.

•

Okre

lanie wpływu parametrów hydraulicznych płukania otworu

na pr

dko

ść

wiercenia.

•

Rozpoznawanie elementów uzbrojenia otworu na schematach.

•

Odczytywanie schematów zarurowania otworów wiertniczych.

•

Okre

lanie wpływu warto

ci ci

nienia hydrostatycznego słupa płuczki

w wierconym otworze na stref

przyodwiertow

rodki dydaktyczne

Plansze

cienne, modele i makiety urz

dze

i osprz

tu wiertniczego.

Zestaw narz

dzi wiertniczych.

Okazy skał, rdzeni wiertniczych.
Materiały do sporz

dzania płuczek i zaczynów cementowych.

Naczynia do sporz

dzania płuczki wiertniczej.

Cementy do sporz

dzania zaczynu cementowego.

Przyrz

dy do pomiaru wła

ciwo

ci płuczek i zaczynu cementowego.

Przykładowy projekt geologiczno-techniczny odwiertu.
Filmy dydaktyczne dotycz

ce metod wiercenia otworów, narz

dzi

wierc

cych i obsługi wiertnic.

Instrukcje bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej.

Katalogi, Polskie Normy, literatura techniczna.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Program

jednostki

modułowej

obejmuje

tre

dotycz

podstawowych metod wiercenia otworów, stosowanych urz

dze

wiertniczych oraz konstrukcji otworów wiertniczych.

Tre

ci programowe jednostki modułowej stanowi

podbudow

do realizacji programu modułu 811[01].Z4 Obsługa odwiertów
eksploatacyjnych.

W procesie dydaktycznym szczególn

uwag

nale

y zwróci

na metody wiercenia otworów normalno

rednicowych, konstrukcj

otworów i sposoby dowiercania do zło

a oraz dobór parametrów płuczek

wiertniczych oraz parametry wiercenia.

Proponuje si

stosowanie nast

puj

cych metod nauczania: dyskusji

dydaktycznej, tekstu przewodniego, pokazu z obja

nieniem, pokazu

z instrukta

em oraz

wicze

praktycznych.

Wskazane jest organizowanie wycieczek dydaktycznych do wiertni,

dzi

ki którym uczniowie b

mogli pozna

metody wykonywania

otworów eksploatacyjnych.

wiczenia

praktyczne

dotycz

pomiarów

podstawowych

parametrów płuczki wiertniczej i sporz

dzania zaczynu cementowego

powinny by

wykonywane pod nadzorem nauczyciela. Przed

przyst

pieniem do wykonywania

wicze

nale

y zapozna

uczniów

z przepisami bezpiecze

stwa i higieny pracy obowi

zuj

cymi

na stanowisku pracy. Wskazane jest korzystanie przez uczniów
z katalogów, norm oraz z Internetu, celem pozyskiwania informacji
dotycz

cych materiałów, przyrz

dów i urz

dze

Zaj

cia powinny by

prowadzone w pracowni wiertnictwa i górnictwa,

w grupach licz

cych do 15 uczniów, a w miar

potrzeb z podziałem

na zespoły 2-4 osobowe. Ka

dy ucze

powinien mie

liwo

ść

wykonania poszczególnych

wicze

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie i ocenianie post

pów uczniów powinno odbywa

w sposób systematyczny przez cały czas realizacji programu

jednostki

modułowej,

podstawie

okre

lonych

kryteriów

przedstawionych uczniowi na pocz

tku zaj

ęć

. W kryteriach oceniania

nale

y uwzgl

dni

poziom oraz zakres opanowania przez uczniów

wiadomo

ci i umiej

tno

ci wynikaj

cych ze szczegółowych celów

kształcenia. Nauczyciel powinien opracowa

wymagania edukacyjne

na poszczególne stopnie szkolne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Osi

gni

cia uczniów nale

y ocenia

na podstawie:

−

ustnych

pisemnych

sprawdzianów

poziomu

wiadomo

i umiej

tno

ci,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

W trakcie sprawdzania i oceniania pracy uczniów wykonywanej

podczas

wicze

nale

y zwraca

uwag

na:

−

dobieranie narz

dzi wierc

cych do rodzaju przewiercanych skał,

−

posługiwanie si

urz

dzeniami do pomiaru wła

ciwo

ci płuczek

wiertniczych,

−

rozpoznawanie konstrukcji otworu wiertniczego na podstawie

schematu.
Po zako

czeniu realizacji programu jednostki modułowej proponuje

zastosowanie testu pisemnego. Test powinien zawiera

zadania

otwarte i zamkni

te (wielokrotnego wyboru, na dobieranie, typu prawda-

fałsz).

W ocenie ko

cowej nale

y uwzgl

dni

wyniki wszystkich metod

sprawdzania osi

gni

ęć

ucznia stosowanych przez nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].Z1.02
Rekonstrukcja i likwidacja odwiertów
eksploatacyjnych

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

okre

przyczyny powstawania awarii wiertniczych,

−

scharakteryzowa

poszczególne rodzaje awarii wiertniczych,

−

okre

metody zapobiegania awariom wiertniczym,

−

okre

sposoby usuwania awarii wiertniczych,

−

okre

zastosowanie narz

dzi ratowniczych,

−

scharakteryzowa

rodzaje zagro

wyst

puj

cych w trakcie

eksploatacji ropy naftowej i gazu ziemnego,

−

posłu

detektorami i przyrz

dami pomiarowymi do wykrywania

obecno

ci w powietrzu mieszaniny w

glowodorów oraz siarkowodoru

i dwutlenku w

gla,

−

scharakteryzowa

klasy

zagro

enia

erupcyjnego

kategorie

zagro

enia siarkowodorowego,

−

okre

rodzaje urz

dze

przeciwerupcyjnych,

−

dobra

urz

dzenia przeciwerupcyjne,

−

wyja

poj

cie rekonstrukcji odwiertów eksploatacyjnych,

−

okre

rodzaje prac zwi

zanych z rekonstrukcj

odwiertów

eksploatacyjnych,

−

dobra

urz

dzenia niezb

dne do wykonania rekonstrukcji odwiertów,

−

okre

przyczyny likwidacji odwiertów eksploatacyjnych,

−

dobra

metody likwidacji odwiertów eksploatacyjnych ropy naftowej

i gazu ziemnego,

−

okre

miejsca wykonywania korków cementowych i zapinania

korków mechanicznych w likwidowanym odwiercie,

−

zaplanowa

czynno

ci zwi

zane z uzbrojeniem wylotu likwidowanego

odwiertu,

−

oceni

zagro

enia wyst

puj

ce podczas rekonstrukcji i likwidacji

odwiertów,

−

okre

sposoby zagospodarowania

cieków na terenie wiertni

i kopalni,

−

wyja

zasady gospodarki paliwami i olejami na terenie wiertni

oraz kopalni,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej i ochrony

rodowiska podczas rekonstrukcji

i likwidacji odwiertów eksploatacyjnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. Materiał nauczania

Awarie wiertnicze – ich rodzaje.
Przewód ratunkowy i narz

dzia ratunkowe.

Zapobieganie awariom wiertniczym.
Zagro

enia zwi

zane z eksploatacj

ropy naftowej i gazu ziemnego.

Przyrz

dy pomiarowe i urz

dzenia do wykrywania obecno

w powietrzu mieszaniny w

glowodorów oraz siarkowodoru i dwutlenku

gla.

Zagro

enie przeciwerupcyjne i siarkowodorowe.

Urz

dzenia przeciwerupcyjne.

Organizacja procesów rekonstrukcji i likwidacji odwiertów.
Rekonstrukcja odwiertów eksploatacyjnych.
Rodzaje prac rekonstrukcyjnych.
Urz

dzenia do rekonstrukcji odwiertów.

Likwidacja odwiertów eksploatacyjnych.
Metody likwidacji odwiertów.
Sposoby zagospodarowania

cieków na terenie wiertni i kopalni.

Zasady bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej

i ochrona

rodowiska.

wiczenia

•

Planowanie sposobów post

powania w przypadku usuwania

okre

lonych rodzajów awarii wiertniczych.

•

Dobieranie odpowiednich narz

dzi ratunkowych do typu awarii

wiertniczej.

•

Planowanie prac zwi

zanych z rekonstrukcj

odwiertu.

•

Sporz

dzanie wykazu urz

dze

stosowanych do rekonstrukcji

odwiertów eksploatacyjnych.

•

Dobieranie metod likwidacji odwiertu eksploatacyjnego.

•

Planowanie sposobów zagospodarowania

cieków na terenie kopalni.

rodki dydaktyczne

Plansze, modele i makiety urz

dze

i osprz

tu wiertniczego.

Przezrocza i filmy dydaktyczne przedstawiaj

ce przyrz

dy pomiarowe

i urz

dzenia do wykrywania obecno

ci w powietrzu mieszaniny

glowodorów oraz siarkowodoru i dwutlenku w

gla oraz narz

dzia

ratownicze.
Filmy dydaktyczne dotycz

ce awarii wiertniczych i sposobów

ich usuwania, rekonstrukcji i likwidacji odwiertów.
Przykładowy projekt geologiczno-techniczny odwiertu.
Przykładowy projekt rekonstrukcji odwiertu.
Przykładowy projekt likwidacji odwiertu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przykładowy plan gospodarki wodno-

ciekowej kopalni.

Instrukcje bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej

dla poszczególnych stanowisk pracy.
Katalogi, Polskie Normy, literatura techniczna.

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Program jednostki modułowej zawiera tre

ci dotycz

ce prowadzenia

prac zwi

zanych z rekonstrukcj

i likwidacj

odwiertów eksploatacyjnych

ropy

naftowej

gazu

ziemnego,

stosowania

urz

dze

przeciwerupcyjnych oraz wykonywania rekonstrukcji i likwidacji
odwiertów.

Podstawowym celem realizacji programu jednostki modułowej jest

kształtowanie umiej

tno

ci dotycz

cych:

−

doboru materiałów, narz

dzi, maszyn i urz

dze

do rekonstrukcji

i likwidacji odwiertów,

−

doboru metod likwidacji odwiertów eksploatacyjnych,

−

planowania prac zwi

zanych z rekonstrukcj

oraz likwidacj

odwiertów,

−

przestrzegania przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej

oraz

ochrony

rodowiska

podczas

prac

rekonstrukcyjnych i likwidacyjnych.
W procesie dydaktycznym szczególn

uwag

nale

y zwróci

przyczyny i rodzaje awarii wiertniczych, dobór narz

dzi ratowniczych,

zasady rekonstrukcji odwiertów, pogł

biania i usuwania zasypów z dna

odwiertów, a tak

e na sposoby uzbrajania wylotu likwidowanego

odwiertu.

Proponuje si

stosowanie nast

puj

cych metod nauczania: dyskusji

dydaktycznej, tekstu przewodniego, pokazu z obja

nieniem, pokazu

z instrukta

em oraz

wicze

praktycznych.

Wskazane jest organizowanie wycieczek dydaktycznych do wiertni

oraz zakładów górnictwa naftowego, dzi

ki którym uczniowie b

mogli

pozna

rzeczywiste

warunki

pracy

podczas

rekonstrukcji

i likwidacji odwiertów eksploatacyjnych.

Zaj

cia powinny by

prowadzone w pracowni wiertnictwa i górnictwa,

w grupach do 15 uczniów, indywidualnie lub z podziałem na zespoły
2-4 osobowe. Ka

dy ucze

powinien mie

liwo

ść

wykonania

poszczególnych

wicze

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie i ocenianie post

pów uczniów powinno odbywa

w sposób systematyczny, podczas realizacji programu jednostki

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

modułowej, na podstawie okre

lonych kryteriów. W kryteriach oceniania

nale

y uwzgl

dni

poziom oraz zakres opanowania przez uczniów

wiadomo

ci i umiej

tno

ci wynikaj

cych ze szczegółowych celów

kształcenia. Nauczyciel powinien opracowa

wymagania edukacyjne

na poszczególne stopnie szkolne.

Osi

gni

cia uczniów nale

y ocenia

na podstawie:

−

ustnych

pisemnych

sprawdzianów

poziomu

wiadomo

i umiej

tno

ci,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

Podczas obserwacji czynno

ci uczniów wykonywanych w trakcie

wicze

nale

y zwraca

uwag

na:

−

planowanie sposobów post

powania w przypadku usuwania awarii

wiertniczych,

−

dobieranie narz

dzi ratunkowych do typu awarii wiertniczej,

−

planowanie prac zwi

zanych z rekonstrukcj

odwiertu,

−

dobieranie metody likwidacji odwiertu eksploatacyjnego pod k

tem

jej skuteczno

ci.

Po zako

czeniu realizacji programu jednostki modułowej proponuje

zastosowanie testu osi

gni

ęć

szkolnych.

W ocenie ko

cowej nale

y uwzgl

dni

wyniki wszystkich metod

sprawdzania osi

gni

ęć

ucznia stosowanych przez nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Moduł 811[01].Z2
Eksploatacja otworowa kopalin

1. Cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

charakteryzowa

rodzaje i wła

ciwo

ci fizykochemiczne ropy

naftowej, gazu ziemnego i wód podziemnych,

−

charakteryzowa

rodzaje i wła

ciwo

ci skał zło

owych,

−

okre

wpływ wła

ciwo

ci skał zło

owych na warunki przepływu

ropy naftowej, gazu ziemnego i wody zło

owej,

−

wykonywa

pomiary wgł

bne w odwiertach eksploatacyjnych,

−

pobiera

z odwiertów próbki płynów zło

owych do bada

−

oblicza

wykładnik gazowy i wykładnik wodny,

−

okre

warunki i sposób samoczynnej eksploatacji ropy naftowej

i gazu ziemnego,

−

okre

rol

i dokonywa

wymiany zw

ęŜ

ki dławi

cej,

−

charakteryzowa

rodzaje, budow

oraz zasady działania pomp

wgł

bnych i innych urz

dze

do pompowania ropy naftowej,

−

okre

metody wydobywania gazu ziemnego,

−

okre

zasady obsługi urz

dze

do pomiaru ilo

ci przepływaj

cego

gazu,

−

charakteryzowa

technologi

wydobywania

siarki

otworami

wiertniczymi,

−

charakteryzowa

technologi

eksploatacji złó

soli kamiennej

za pomoc

otworów wiertniczych,

−

charakteryzowa

procesy intensyfikacji wydobycia ropy naftowej

– szczelinowanie hydrauliczne, kwasowanie odwiertu,

−

charakteryzowa

metody nawadniania i nagazowania złó

−

okre

rodzaje dokumentacji stosowanej w górnictwie otworowym,

−

stosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej i ochrony

rodowiska w czasie prowadzenia prac

eksploatacyjnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. Wykaz jednostek modułowych

Symbol

jednostki

modułowej

Nazwa jednostki modułowej

Orientacyjna

liczba godzin

na realizacj

811[01].Z2.01

Wykonywanie pomiarów parametrów zło

owych

108

811[01].Z2.02

Wydobywanie ropy naftowej i gazu ziemnego
otworami wiertniczymi

180

811[01].Z2.03

Stosowanie wtórnych metod i zabiegów
intensyfikacji wydobycia ropy naftowej

108

Razem

396

3. Schemat układu jednostek modułowych

4. Literatura

Bakirow A. A.: Poszukiwanie i rozpoznawanie złó

ropy naftowej i gazu

ziemnego. Wyd. Geologiczne, Warszawa 1973
Cz

stka J.: Zarys wiertnictwa i wydobywania ropy naftowej oraz gazu

ziemnego. Wyd.

sk, Katowice 1972

Gutman E., Kwiecie

K.: Polska siarka. Zakład Wydawniczo-Usługowy

Adam. Konieczny, Warszawa 1992
Hołuj J., Osiecki J., Turkowski Z.: Wiertnictwo i udost

pnianie złó

. Cz. I.

Wyd. Geologiczne, Warszawa 1985
Jewulski J.: Napowierzchniowe zagospodarowanie złó

kopalin ciekłych.

Uczelniane Wydawnictwo Naukowo-Dydaktyczne AGH, Kraków 2003
Jewulski J.: Zbiór zada

z eksploatacji złó

ropy naftowej. Uczelniane

Wydawnictwo Naukowo-Dydaktyczne AGH, Kraków 2000

811[01].Z2.01

Wykonywanie pomiarów parametrów

zło

owych

811[01].Z2

Eksploatacja otworowa kopalin

811[01].Z2.02

Wydobywanie ropy naftowej i gazu

ziemnego otworami wiertniczymi

811[01].Z2.03

Stosowanie wtórnych metod i zabiegów

intensyfikacji wydobycia ropy naftowej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Karnkowski P.: Zło

a gazu ziemnego i ropy naftowej w Polsce.

Towarzystwo Geosynoptyków. GEOS AGH, Kraków 1993
Liszka K.: Podstawy eksploatacji złó

ropy. Wyd. AGH, Kraków 1982

Liszka K., Jewulski J., Zagrajczuk D.:

wiczenia laboratoryjne

z eksploatacji złó

ropy naftowej. Uczelniane Wydawnictwo Naukowo-

-Dydaktyczne AGH, Kraków 2000
Łaciak S., Solecki T.,

tek R.: Eksploatacja i obsługa uj

ęć

podziemnych. Wyd. AGH, Kraków 1977
Syrygała J.: Ropa naftowa a

rodowisko przyrodnicze. Oficyna

Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2001
Szostak L., Chrz

szcz W., Wi

niowski R.: Metody wydobywania ropy

naftowej z odwiertów. Uczelniane Wydawnictwo Naukowo-Dydaktyczne
AGH, Kraków 2000
Szostak L., Chrz

szcz W., Wi

niowski R.: Wyposa

enie odwiertów

wydobywczych ropy naftowej i gazu ziemnego. Wyd. AGH, Kraków 1998
Trze

niowski Z.: Jak odkry

rop

naftow

? Agencja Reklamowo-

-Wydawnicza Media 2, Kraków 2005
Wilk Z.: Gaz ziemny. Wyd.

sk, Katowice 1964

Wojnar K.: Wiertnictwo, technika i technologia. PWN, Warszawa-
-Kraków 1993
Czasopisma specjalistyczne

Wykaz literatury nale

y aktualizowa

w miar

ukazywania si

nowych

pozycji wydawniczych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].Z2.01
Wykonywanie pomiarów parametrów zło

owych

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

scharakteryzowa

wła

ciwo

ci skał ropno-gazowych, wodono

nych

i skał nieprzepuszczalnych oraz metody ich badania,

−

okre

warunki migracji w

glowodorów oraz wody w skorupie

ziemskiej,

−

okre

rodzaje systemów energetycznych złó

ropy naftowej,

−

scharakteryzowa

systemy energetyczne złó

−

okre

skład chemiczny ropy naftowej i gazu ziemnego,

−

wykona

pomiary parametrów zło

owych oraz parametrów płynów

zło

owych w odwiertach eksploatacyjnych,

−

scharakteryzowa

podstawowe wła

ciwo

ci fizykochemiczne ropy

naftowej i gazu ziemnego,

−

wykona

pomiar ci

nienia zło

owego i okre

jego rozkład

w odwiercie eksploatacyjnym,

−

obliczy

wielko

ci ci

nienia zło

owego i ci

nienia dennego oraz

spadku ci

nienia w zło

u i w odwiercie,

−

okre

wpływ

nienia

temperatury

wła

ciwo

fizykochemiczne ropy naftowej,

−

okre

rodzaje i sposoby wykonywania pomiarów w odwiertach

eksploatacyjnych,

−

dobra

przyrz

dy i urz

dzenia do wykonania pomiarów wgł

bnych,

−

wykona

czynno

zwi

zane

przygotowaniem

odwiertu

do pomiarów,

−

okre

optymalne warunki wydobycia kopalin z odwiertów

samoczynnych i pompowanych,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej i ochrony

rodowiska w czasie prowadzenia

pomiarów wgł

bnych.

2. Materiał nauczania

Wła

ciwo

ci fizyczne skał i ich pomiar.

Migracja w

glowodorów i wody.

Systemy energetyczne złó

ropy naftowej i gazu ziemnego.

Ropa naftowa, jej skład chemiczny i wła

ciwo

ci.

Wła

ciwo

ci fizykochemiczne gazu ziemnego i metody ich pomiaru.

Wła

ciwo

ci fizyczne płynów zło

owych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Parametry zło

owe oraz parametry płynów zło

owych w odwiertach

eksploatacyjnych.
Ci

nienie i temperatura w odwiercie eksploatacyjnym.

nienie nasycenia i współczynnik obj

ciowy ropy naftowej.

Pomiary wgł

bne w odwiertach eksploatacyjnych.

Rodzaje i budowa przyrz

dów pomiarowych.

Przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy oraz ochrony

rodowiska

w czasie wykonywania pomiarów wgł

bnych.

wiczenia

•

Rozpoznawanie systemów energetycznych złó

ropy naftowej.

•

Dobieranie przyrz

dów i urz

dze

do wykonywania pomiarów

wgł

bnych.

•

Wykonywanie pomiarów wła

ciwo

ci fizykochemicznych kopalin

ciekłych i gazowych.

•

Przeliczanie ilo

ci wydobywanego gazu ziemnego na warunki

normalne.

•

Obliczanie

temperatury

zło

owej

podstawie

stopnia

geotermicznego.

•

Sporz

dzanie

wykresu

rozkładu

nienia

odwiercie

eksploatacyjnym.

•

Odczytywanie

oraz

interpretacja

wyników

pomiaru

nienia

i temperatury w odwiercie.

•

Okre

lanie wła

ciwo

ci ropy naftowej w warunkach zło

owych.

•

Sporz

dzanie krzywych wska

nikowych wydobycia ropy naftowej

i gazu ziemnego.

rodki dydaktyczne

Próbki ropy naftowej oraz produktów ropopochodnych.
Próbki skał ropno-gazowych, wodono

nych i skał nieprzepuszczalnych.

Przyrz

dy do pomiaru wła

ciwo

ci fizykochemicznych kopalin ciekłych

i gazowych.
Mapa przedstawiaj

ca rozmieszczenie złó

ropy naftowej i gazu

ziemnego na obszarze Polski.
Filmy dydaktyczne dotycz

ce prowadzenia pomiarów w odwiertach

eksploatacyjnych.
Tabele umo

liwiaj

ce sporz

dzanie krzywych wska

nikowych i ustalanie

optymalnych warunków wydobycia.
Katalogi i materiały reklamowe firm produkuj

cych urz

dzenia

pomiarowe.
Polskie Normy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Celem realizacji programu jednostki modułowej jest kształtowanie

umiej

tno

ci rozpoznawania systemów energetycznych złó

, okre

lania

wła

ciwo

ci fizycznych skał i płynów zło

owych oraz wykonywania

pomiarów parametrów zło

owych.

W procesie dydaktycznym nale

y zwraca

szczególn

uwag

na wykonywanie oblicze

: wielko

ci ci

nienia zło

owego i ci

nienia

dennego oraz spadku ci

nienia w zło

u i w odwiercie.

Proponuje si

stosowanie nast

puj

cych metod nauczania: dyskusji

dydaktycznej, pokazu z obja

nieniem, pokazu z instrukta

em oraz

wicze

praktycznych.

wiczenia powinny by

wykonywane pod kierunkiem i nadzorem

nauczyciela. Przed przyst

pieniem do wykonywania

wicze

nale

zapozna

uczniów z przepisami bezpiecze

stwa i higieny pracy

obowi

zuj

cymi na stanowiskach pracy. Wskazane jest korzystanie

przez uczniów z katalogów, norm, poradników oraz innych

ródeł

informacji.

Dla ułatwienia zrozumienia realizowanych tre

ci, wskazane jest

organizowanie wycieczek dydaktycznych na teren wiertni oraz
do zakładów górnictwa naftowego.

Zaj

cia powinny by

prowadzone w pracowni wiertnictwa i górnictwa,

w grupach do 15 uczniów, a w miar

potrzeb z podziałem na zespoły

2-4 osobowe.

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie i ocenianie post

pów uczniów powinno odbywa

w sposób systematyczny podczas realizacji programu jednostki

modułowej, na podstawie okre

lonych kryteriów. W kryteriach oceniania

nale

y uwzgl

dni

poziom oraz zakres opanowania przez uczniów

wiadomo

ci i umiej

tno

ci wynikaj

cych ze szczegółowych celów

kształcenia. Nauczyciel powinien opracowa

wymagania edukacyjne

na poszczególne stopnie szkolne.

Osi

gni

cia uczniów nale

y ocenia

na podstawie:

−

ustnych sprawdzianów poziomu wiadomo

ci i umiej

tno

ci,

−

pisemnych sprawdzianów,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Podczas obserwacji czynno

ci uczniów wykonywanych w trakcie

wicze

nale

y zwraca

uwag

na:

−

sporz

dzanie wykresu rozkładu ci

nie

w odwiercie eksploatacyjnym,

−

wykonywanie oblicze

parametrów zło

owych,

−

ustalanie optymalnych warunków wydobycia ropy naftowej i gazu

ziemnego w odwiertach pompowanych.
Po zako

czeniu realizacji programu jednostki modułowej proponuje

zastosowanie testu pisemnego. Test powinien zawiera

zadania

otwarte i zamkni

te (wielokrotnego wyboru, na dobieranie, typu prawda-

fałsz).

W ocenie ko

cowej nale

y uwzgl

dni

wyniki wszystkich metod

sprawdzania osi

gni

ęć

ucznia stosowanych przez nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].Z2.02
Wydobywanie ropy naftowej i gazu ziemnego
otworami wiertniczymi

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

scharakteryzowa

metody wydobywania ropy naftowej i gazu

ziemnego,

−

okre

warunki, w których wyst

puje samoczynny wypływ ropy

naftowej z odwiertu,

−

scharakteryzowa

urz

dzenia do wgł

bnego i napowierzchniowego

uzbrojenia odwiertu samoczynnego,

−

scharakteryzowa

metody obsługi odwiertu samoczynnego,

−

zastosowa

metody regulacji samoczynnego wypływu ropy naftowej

z odwiertu,

−

scharakteryzowa

rodzaje zaburze

samoczynnego wypływu ropy

naftowej z odwiertu,

−

okre

rodzaje awarii odwiertu samoczynnego,

−

okre

rol

i zadania oddzielaczy,

−

scharakteryzowa

proces wydobywania ropy naftowej za pomoc

gazod

wigu,

−

rozró

typy gazod

wigów i okre

warunki ich pracy,

−

okre

budow

i zasad

działania pompy wyporowej,

−

scharakteryzowa

warunki dopływu gazu ziemnego do odwiertu,

−

okre

elementy uzbrojenia odwiertu gazowego,

−

okre

warunki powstawania hydratów podczas eksploatacji złó

gazu ziemnego,

−

zastosowa

metody zapobiegania powstawaniu hydratów podczas

eksploatacji złó

gazu ziemnego,

−

scharakteryzowa

rodzaje oddzielaczy gazu oraz zasady obsługi,

−

okre

zadania odcinka redukcyjno-pomiarowego oraz sposoby

pomiaru ilo

ci wydobywanego gazu,

−

okre

cel i sposoby dławienia (regulacji) wypływu gazu ziemnego

z odwiertu,

−

okre

rodzaje awarii wyst

puj

cych podczas eksploatacji gazu

ziemnego,

−

scharakteryzowa

uzbrojenie napowierzchniowe i wgł

bne odwiertów

pompowanych,

−

okre

rodzaje, budow

i zastosowanie pomp wgł

bnych

do eksploatacji ropy naftowej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

okre

warunki stosowania pomp wgł

bnych,

−

okre

parametry pracy

erdziowych tłokowych pomp wgł

bnych,

−

scharakteryzowa

budow

i warunki pracy indywidualnego

urawia

pompowego (I

P),

−

okre

parametry pracy układu kieratowego do nap

du pomp

wgł

bnych,

−

okre

zasady obsługi indywidualnego

urawia pompowego

i układu kieratu pompowego,

−

okre

rodzaje trudno

ci i awarii wyst

puj

cych przy pompowaniu

ropy naftowej,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej i ochrony

rodowiska w czasie prowadzenia

eksploatacji ropy naftowej i gazu ziemnego.

2. Materiał nauczania

Podział i ogólna charakterystyka metod wydobywania ropy naftowej
i gazu ziemnego.
Samoczynny wypływ ropy naftowej z odwiertu.
Uzbrojenie napowierzchniowe i wgł

bne odwiertu samoczynnego.

Obsługa odwiertu samoczynnego.
Regulacja samoczynnego wydobycia ropy naftowej.
Zaburzenia samoczynnego wypływu i awarie odwiertu samoczynnego.
Proces wst

pnego oczyszczanie ropy naftowej w oddzielaczach.

Wydobywanie ropy naftowej przy u

yciu gazod

wigu.

Typy gazod

wigów i warunki pracy.

Rozruch gazod

wigu.

Budowa, zasada działania i zastosowanie pompy wyporowej podczas
eksploatacji ropy naftowej.
Zło

a gazowe i gazowo-kondensatowe.

Uzbrojenie odwiertu gazowego.
Hydraty powstaj

ce podczas eksploatacji złó

gazu ziemnego, metody

zapobiegania.
Rodzaje i obsługa oddzielaczy gazu ziemnego.
Odcinki redukcyjno-pomiarowe na odwiertach gazowych.
Regulacja wydobycia gazu ziemnego.
Rodzaje awarii wyst

puj

cych podczas eksploatacji gazu.

Pompy wgł

bne stosowane podczas wydobywania ropy naftowej.

Warunki pracy pomp wgł

bnych.

Uzbrojenie napowierzchniowe i wgł

bne odwiertów pompowanych.

Parametry pracy oraz nap

d pomp wgł

bnych, indywidualny i grupowy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pompowanie ropy naftowej z odwiertów oraz przyczyny awarii
zwi

zanych z pompowaniem.

Zasady bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej

i ochrony

rodowiska dotycz

ce wydobywania ropy naftowej i gazu

ziemnego otworami wiertniczymi.

wiczenia

•

Dobieranie

rednicy i gł

boko

ci zapuszczania rur wydobywczych.

•

Rozpoznawanie elementów uzbrojenia odwiertu samoczynnego

na schematach technologicznych.

•

Rozpoznawanie przyczyn zaburzenia samoczynnego wypływu ropy

naftowej z odwiertu.

•

Porównywanie zasad działania poszczególnych typów oddzielaczy.

•

Rozpoznawanie typów gazod

wigów na podstawie schematów.

•

Planowanie czynno

ci zwi

zanych z rozruchem gazod

wigu.

•

Dobieranie sposobu likwidacji hydratów podczas eksploatacji złó

gazu ziemnego.

•

Analizowanie parametrów pracy tłokowych pomp wgł

bnych.

•

Dobieranie typu pompy, obliczanie

rednicy tłoka i wydajno

ci.

•

Wyznaczanie optymalnej gł

boko

ci zapuszczenia pompy.

•

Dobieranie metody wywa

ania indywidualnego

urawia pompowego

i układu kieratowego.

•

Dobieranie sposobu likwidacji awarii zaistniałej podczas pompowania

ropy naftowej.

rodki dydaktyczne

Zestawy modeli maszyn i urz

dze

do eksploatacji ropy naftowej i gazu

ziemnego.
Makiety instalacji eksploatacyjnych.
Plansze i foliogramy ze schematami urz

dze

eksploatacyjnych.

Schematy wgł

bnego uzbrojenia odwiertu samoczynnego.

Tabele doboru pomp wgł

bnych i ustalania optymalnych warunków

ich pracy.
Zw

ęŜ

ki dławi

ce.

Dane techniczne rur wydobywczych.
Dokumentacja techniczna urz

dze

Filmy dydaktyczne dotycz

ce wydobywania ropy naftowej i gazu

ziemnego odwiertami eksploatacyjnymi.
Katalogi i materiały reklamowe firm produkuj

cych urz

dzenia

do eksploatacji ropy naftowej i gazu ziemnego.
Polskie Normy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Program jednostki modułowej obejmuje tre

ci dotycz

ce metod

wydobywania ropy naftowej i gazu ziemnego otworami wiertniczymi,
konstrukcji odwiertów eksploatacyjnych oraz typów i rodzajów urz

dze

wydobywczych.

W procesie nauczania-uczenia si

szczególn

uwag

nale

y zwraca

na  zasady  regulacji  samoczynnego  wypływu  ropy  naftowej  z  odwiertu,
dobieranie  sposobów  likwidacji  hydratów  w  odwiercie,  dobieranie  typu
i  wielko

ci pompy wgł

bnej oraz sposobów likwidacji awarii

wyst

puj

cych podczas pompowania ropy naftowej.

W procesie nauczania-uczenia si

wskazane jest stosowanie metod

nauczania: dyskusji dydaktycznej, tekstu przewodniego, pokazu
z obja

nieniem,

wicze

praktycznych.

Wskazane jest organizowanie wycieczek dydaktycznych do zakładów

remontowych górnictwa naftowego oraz zakładów wydobywaj

cych rop

naftow

i/lub gaz ziemny w celu zapoznania uczniów z urz

dzeniami

stosowanymi do eksploatacji ropy naftowej i gazu ziemnego.

Zamieszczone w programie

wiczenia stanowi

propozycj

, któr

nauczyciel mo

e wykorzysta

w czasie zaj

ęć

. Nauczyciel mo

opracowa

inne

wiczenia wspomagaj

ce proces kształcenia.

Zaj

cia dydaktyczne powinny by

prowadzone w odpowiednio

wyposa

onej pracowni wiertnictwa i górnictwa, w grupach licz

cych

do 15 uczniów, z podziałem na zespoły 3-4 osobowe.

Nauczyciel powinien przygotowa

materiały potrzebne do wykonania

wicze

: teksty przewodnie, zestawy zada

, katalogi, normy, poradniki.

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie i ocenianie post

pów uczniów powinno odbywa

przez cały czas realizacji programu jednostki modułowej,

na podstawie okre

lonych kryteriów. W kryteriach oceniania nale

uwzgl

dni

poziom oraz zakres opanowania przez uczniów umiej

tno

i wiadomo

ci wynikaj

cych ze szczegółowych celów kształcenia.

Osi

gni

cia uczniów nale

y ocenia

na podstawie:

−

ustnych

pisemnych

sprawdzianów

poziomu

wiadomo

i umiej

tno

ci,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Podczas obserwacji pracy uczniów w trakcie

wicze

nale

y zwraca

uwag

na:

−

dobieranie

rednicy i gł

boko

ci zapuszczenia rur wydobywczych,

−

okre

lanie parametrów pracy pomp wgł

bnych.

Po zako

czeniu realizacji programu jednostki modułowej proponuje

zastosowanie testu osi

gni

ęć

szkolnych. Test powinien zawiera

zadania otwarte i zamkni

te (wielokrotnego wyboru, na dobieranie, typu

prawda-fałsz).

W ocenie ko

cowej nale

y uwzgl

dni

wyniki wszystkich metod

sprawdzania osi

gni

ęć

ucznia stosowanych przez nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].Z2.03
Stosowanie

wtórnych

metod

zabiegów

intensyfikacji wydobycia ropy naftowej

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

okre

cel i warunki stosowania wtórnych metod wydobywania ropy

naftowej,

−

scharakteryzowa

wtórne metody wydobywania ropy naftowej,

−

scharakteryzowa

rodzaje medium roboczego stosowanego podczas

wydobywania ropy naftowej,

−

scharakteryzowa

zjawiska zachodz

ce w zło

u podczas tłoczenia

wody,

−

sporz

dzi

schemat rozmieszczenia odwiertów do nawodnienia,

−

okre

wła

ciwo

ci i sposób przygotowania wody do nawodniania

złó

−

scharakteryzowa

przebieg procesu nawadniania,

−

zaplanowa

czynno

ci zwi

zane z nagazowaniem zło

−

okre

rodzaje i wła

ciwo

ci mediów stosowanych do nagazowania

złó

ropy naftowej,

−

scharakteryzowa

instalacje do nagazowania złó

i rozmieszczenie

odwiertów zasilaj

cych,

−

okre

zasady prowadzenia kontroli nawadniania i nagazowania

złó

−

scharakteryzowa

efektywno

ść

wtórnych metod eksploatacji złó

−

okre

cel i warunki stosowania metod intensyfikacji wydobycia ropy

naftowej,

−

zaplanowa

czynno

ci zwi

zanie ze szczelinowaniem hydraulicznym

otworów wiertniczych,

−

rozró

urz

dzenia i instalacje do szczelinowania hydraulicznego

otworów wiertniczych,

−

okre

rodzaje i wła

ciwo

ci cieczy i materiałów stosowanych

do szczelinowania hydraulicznego otworów wiertniczych,

−

okre

cel i mo

liwo

ci wykonania zabiegu kwasowania odwiertów,

−

scharakteryzowa

reakcje chemiczne zachodz

ce w skale zło

owej

w czasie zabiegu kwasowania,

−

okre

rodzaje cieczy i materiałów stosowanych do kwasowania

odwiertów,

−

zaplanowa

czynno

ci zwi

zane z przygotowaniem odwiertu

do kwasowania,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

scharakteryzowa

przebieg procesu kwasowania odwiertu,

−

oceni

skuteczno

ść

zabiegów intensyfikacji wydobycia ropy naftowej,

−

sporz

dzi

dzienne i miesi

czne raporty wydobycia ropy naftowej,

−

scharakteryzowa

plan ruchu zakładu górniczego wydobywaj

cego

kopaliny otworami wiertniczymi,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska w czasie prowadzenia

wtórnych metod i zabiegów intensyfikacji wydobycia ropy naftowej.

2. Materiał nauczania

Wtórne metody

wydobywania ropy naftowej – cel i warunki stosowania.

Rodzaje medium stosowanego przy wtórnych metodach.
Nawadnianie zło

Charakterystyka odwiertów zasilaj

cych.

Wła

ciwo

ci i sposób przygotowania wody do nawadniania złó

Kontrola procesu.
Nagazowanie zło

Rodzaje i wła

ciwo

ci mediów stosowanych do nagazowania złó

ropy

naftowej.
Instalacje do nagazowania złó

Odwierty zasilaj

ce stosowane do nagazowania złó

ropy naftowej.

Kontrola procesu nawadniania i nagazowania złó

Efektywno

ść

wtórnych metod eksploatacji złó

Metody intensyfikacji wydobycia ropy naftowej.
Szczelinowanie hydrauliczne.
Urz

dzenia i instalacje do szczelinowania hydraulicznego otworów

wiertniczych.
Kontrola procesu szczelinowania hydraulicznego.
Ciecze i materiały stosowane do szczelinowania hydraulicznego otworów
wiertniczych.
Kwasowanie odwiertów.
Rodzaje i skład cieczy kwasuj

cych.

Reakcje chemiczne zachodz

ce w skale zło

owej podczas zabiegu

kwasowania.
Przygotowanie odwiertu do kwasowania.
Proces technologiczny zabiegu kwasowania odwiertu.
Ocena skuteczno

ci zabiegów intensyfikacji wydobycia ropy naftowej.

Dokumentacja zakładu, plan ruchu zakładu górniczego wydobywaj

cego

kopaliny otworami wiertniczymi.
Zasady bezpiecze

stwa i higieny pracy oraz ochrony

rodowiska

dotycz

ce wtórnych metod i zabiegów intensyfikacji wydobycia ropy

naftowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wiczenia

•

Rysowanie schematów rozmieszczenia odwiertów przeznaczonych

do nawodnienia zło

•

Obliczanie ilo

ci wody potrzebnej do nawodnienia zło

•

Dobieranie metody przygotowania wody do nawodnienia zło

zale

nie od wymaganych wła

ciwo

ci.

•

Dobieranie składu chemicznego gazu stosowanego do nagazowania

zło

a, zale

nie od warunków zło

owych.

•

Rozpoznawanie

schemacie

technologicznym

urz

dze

stosowanych podczas szczelinowania odwiertu.

•

Dobieranie metody przygotowania cieczy szczelinuj

cej i materiału

podsadzkowego w zale

ci od warunków zło

owych.

•

Sporz

dzanie

schematu

konstrukcji

odwiertu

zabiegu

szczelinowania hydraulicznego.

•

Dobieranie składu chemicznego cieczy kwasuj

cej w zale

od rodzaju i wła

ciwo

ci skały zło

owej.

•

Sporz

dzanie dziennych i miesi

cznych raportów wydobycia ropy

naftowej.

rodki dydaktyczne

Zestawy modeli maszyn i urz

dze

do zabiegów wtórnej eksploatacji

i intensyfikacji wydobycia ropy naftowej.
Makiety instalacji do wykonywania zabiegów wtórnej eksploatacji
i intensyfikacji wydobycia ropy naftowej.
Tablice, plansze oraz filmy dydaktyczne dotycz

ce metod wtórnych

i zabiegów intensyfikacji wydobycia ropy naftowej.
Schematy  konstrukcji  odwiertów  przystosowanych  do  zabiegów
intensyfikacji wydobycia ropy naftowej.
Tabele  doboru  mediów  do  wtórnej  eksploatacji  i  zabiegów  intensyfikacji
wydobycia ropy naftowej.
Plan  ruchu  zakładu  górniczego  wydobywaj

cego kopaliny otworami

wiertniczymi.
Dokumentacja wydobycia ropy i gazu.
Katalogi i materiały reklamowe firm produkuj

cych urz

dzenia

do szczelinowania i kwasowania odwiertów.
Polskie Normy.

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Program jednostki modułowej obejmuje tre

ci dotycz

ce wtórnych

metod

wydobywania

ropy

naftowej

otworami

wiertniczymi,

przeprowadzania zabiegów intensyfikacji wydobycia oraz urz

dze

stosowanych przy wykonywaniu tych zabiegów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Szczególnie wa

ne podczas realizacji programu jednostki jest

opanowanie

przez

uczniów

umiej

tno

sporz

dzania

planów

rozmieszczenia

odwiertów

zasilaj

cych

podczas

nawadniania

i nagazowania zło

a, dobierania cieczy do nawodnienia złó

i mediów

do ich nagazowania, dobierania cieczy szczelinuj

cych i kwasuj

cych.

Podczas realizacji programu jednostki modułowej wskazane jest

stosowanie nast

puj

cych metod nauczania: dyskusji dydaktycznej,

pokazu z obja

nieniem, tekstu przewodniego oraz

wicze

praktycznych.

Zamieszczone w programie

wiczenia stanowi

propozycj

, któr

nauczyciel mo

e wykorzysta

w czasie zaj

ęć

lub opracowa

inne

wiczenia wspomagaj

ce realizacj

programu jednostki modułowej.

Nauczyciel powinien przygotowa

materiały potrzebne do wykonania

wicze

:teksty przewodnie, zestawy zada

, katalogi, normy, poradniki.

W procesie nauczania-uczenia si

wskazane jest organizowanie

wycieczek  do  kopalni  ropy  naftowej  i  do  zakładów  remontowych
górnictwa  naftowego  w  celu  zapoznania  uczniów  ze  stosowanymi
metodami  oraz  urz

dzeniami do wtórnej eksploatacji i intensyfikacji

wydobycia ropy naftowej.

Zaj

cia dydaktyczne powinny by

prowadzone w pracowni wiertnictwa

i górnictwa, w grupach licz

cych do 15 uczniów, z podziałem na zespoły

3-4 osobowe.

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie i ocenianie post

pów uczniów powinno odbywa

systematycznie podczas realizacji programu jednostki modułowej, na

podstawie okre

lonych kryteriów. W kryteriach oceniania nale

uwzgl

dni

poziom oraz zakres opanowania przez uczniów umiej

tno

i wiadomo

ci wynikaj

cych ze szczegółowych celów kształcenia.

Nauczyciel

powinien

opracowa

wymagania

edukacyjne

na poszczególne stopnie szkolne.

Sprawdzanie osi

gni

ęć

powinno dostarczy

informacji nauczycielowi

i uczniowi o zakresie i poziomie opanowania umiej

tno

ci okre

lonych

w celach kształcenia.

Osi

gni

cia uczniów nale

y ocenia

systematycznie w trakcie

realizacji programu jednostki modułowej na podstawie:

−

ustnych

pisemnych

sprawdzianów

poziomu

wiadomo

i umiej

tno

ci,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Dokonuj

c oceny osi

gni

ęć

uczniów w formie sprawdzianów ustnych

nale

y ocenia

umiej

tno

ci operowania zdobyt

wiedz

, zwraca

uwag

na merytoryczn

jako

ść

wypowiedzi, wła

ciwe stosowanie poj

ęć

zawodowych oraz poprawno

ść

wnioskowania.

Podczas obserwacji pracy uczniów w trakcie wykonywania

wicze

nale

y zwraca

uwag

na:

−

planowanie rozmieszczenia odwiertów zasilaj

cych,

−

okre

lanie parametrów mediów roboczych stosowanych podczas

zabiegów wtórnych oraz intensyfikacji wydobycia ropy naftowej.
Po zako

czeniu realizacji programu jednostki modułowej proponuje

zastosowanie testu pisemnego. Test powinien zawiera

zadania

otwarte i zamkni

te (wielokrotnego wyboru, na dobieranie, typu prawda-

fałsz).

W ocenie ko

cowej nale

y uwzgl

dni

wyniki wszystkich metod

sprawdzania osi

gni

ęć

ucznia stosowanych przez nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Moduł 811[01].Z3
Gospodarka kopalinami

1. Cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

okre

rodzaje zanieczyszcze

wyst

puj

cych w gazie ziemnym,

−

okre

zastosowanie sorbentów,

−

charakteryzowa

przebieg procesów oczyszczania gazu ziemnego,

−

okre

zastosowanie gazu płynnego,

−

okre

metody magazynowania kopalin ciekłych i gazowych,

−

charakteryzowa

rodzaje zbiorników do magazynowania kopalin

ciekłych i gazowych,

−

charakteryzowa

proces stabilizacji ropy,

−

oblicza

obj

ść

ropy naftowej w zbiorniku magazynowym,

−

przestrzega

przepisów

dotycz

cych

budowy

Podziemnych

Magazynów Gazu,

−

okre

zagro

enia

dla

człowieka

rodowiska

zwi

zane

z oczyszczaniem i magazynowaniem kopalin,

−

przestrzega

przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska.

2. Wykaz jednostek modułowych

Symbol

jednostki

modułowej

Nazwa jednostki modułowej

Orientacyjna

liczba godzin

na realizacj

811[01].Z3.01

Oczyszczanie gazu ziemnego i ropy naftowej

811[01].Z3.02

Magazynowanie ropy naftowej i gazu ziemnego

Razem

144

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. Schemat układu jednostek modułowych

4. Literatura

stka J.: Zarys wiertnictwa i wydobywania ropy naftowej oraz gazu

ziemnego. Wyd.

sk, Katowice 1972

Gniewek-Grzybczyk B., Łaciak M., Grela I.: Energetyka gazowa. Wyd.
Europex, Kraków 2003
Hołuj J., Osiecki J., Turkowski Z.: Wiertnictwo i udost

pnianie złó

. Cz. I.

Wyd. Geologiczne, Warszawa 1985
Jewulski J.: Napowierzchniowe zagospodarowanie złó

kopalin ciekłych.

Uczelniane Wydawnictwo Naukowo-Dydaktyczne AGH, Kraków 2003
Karnkowski P.: Zło

a gazu ziemnego i ropy naftowej w Polsce.

Towarzystwo Geosynoptyków GEOS AGH, Kraków 1993
Liszka K.: Podstawy eksploatacji złó

ropy. Wyd. AGH, Kraków 1982

Łaciak S., Solecki T.,

tek R.: Eksploatacja i obsługa uj

ęć

podziemnych. Wyd. AGH, Kraków 1977
Molenda J.: Gaz ziemny. Paliwo i surowiec. WNT, Warszawa 1993
Ogonowski J.: Przeróbka paliw stałych, ciekłych i gazowych. Wyd.
Politechniki Krakowskiej, Kraków 1994
Reinisch R.: Wybrane, istotne aspekty podziemnych magazynów gazu.
Wyd. PLJ, Warszawa 2000
Sperski B.: Gazownictwo. Cz. IV. Wyd. AGH, Kraków 1991
Wilk Z.: Gaz ziemny. Wyd.

sk, Katowice 1964

Poradnik gazownika: jednostki, oznaczenia, słownik. Wyd. Centrum
Szkolenia Gazownictwa, Warszawa 2003
Czasopisma specjalistyczne

Wykaz literatury nale

y aktualizowa

w miar

ukazywania si

nowych

pozycji wydawniczych

811[01].Z3

Gospodarka kopalinami

811[01].Z3.01

Oczyszczanie gazu ziemnego

i ropy naftowej

811[01].Z3.02

Magazynowanie ropy naftowej

i gazu ziemnego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].Z3.01
Oczyszczanie gazu ziemnego i ropy naftowej

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

okre

rodzaje zanieczyszcze

w gazie ziemnym,

−

okre

poj

cie sorpcji,

−

scharakteryzowa

rodzaje sorbentów oraz warunki ich stosowania,

−

wyja

cele oczyszczania gazu ziemnego,

−

sklasyfikowa

metody oczyszczania gazu ziemnego,

−

scharakteryzowa

metody osuszania gazu ziemnego,

−

scharakteryzowa

instalacje stosowane do osuszania gazu ziemnego,

−

scharakteryzowa

instalacje technologiczne i przebieg procesów

odgazolinowywania gazu ziemnego,

−

rozró

metody odsiarczania gazu ziemnego,

−

scharakteryzowa

parametry technologiczne i przebieg procesu

odsiarczania gazu ziemnego,

−

okre

metody usuwania azotu z gazu ziemnego,

−

wyja

proces skraplania gazu ziemnego,

−

okre

zastosowanie skroplonego gazu ziemnego,

−

obliczy

ciepło spalania i warto

ść

opałow

gazu ziemnego,

−

okre

skład chemiczny i rodzaje zanieczyszcze

ropy naftowej,

−

okre

metody stabilizacji ropy naftowej,

−

okre

rodzaje, warunki powstawania oraz metody likwidacji emulsji

ropnej,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska w czasie prowadzenia

oczyszczania gazu ziemnego.

2. Materiał nauczania

Zanieczyszczenia wyst

puj

ce w gazie ziemnym.

Sorpcja.
Metody osuszania gazu ziemnego.
Instalacje stosowane do osuszania gazu ziemnego.
Skraplanie gazu ziemnego.
Gazolina – wła

ciwo

ci i zastosowanie.

Odgazolinowanie gazu ziemnego.
Instalacje technologiczne i przebieg procesów odgazolinowania gazu
ziemnego.
Siarkowodór w gazie ziemnym, metody odsiarczania gazu ziemnego.
Parametry technologiczne i przebieg procesu odsiarczania gazu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Metody usuwania azotu z gazu ziemnego.
Proces skraplania i zastosowanie płynnego gazu ziemnego.
Skład chemiczny i rodzaje zanieczyszcze

ropy naftowej.

Stabilizacja ropy naftowej.
Rodzaje, warunki powstawania i metody likwidacji emulsji ropnych.
Przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej

oraz ochrony

rodowiska.

wiczenia

•

Okre

lanie zawarto

ci zanieczyszcze

w gazie ziemnym.

•

Analizowanie przebiegu procesu wst

pnego oczyszczania gazu

ziemnego z zanieczyszcze

stałych przy u

yciu separatora.

•

Okre

lanie zawarto

ci O

, CO

, CO i w

glowodorów w gazie ziemnym

przy u

yciu aparatu Orsata.

•

Analizowanie schematu instalacji wtryskowej do osuszania gazu

ziemnego.

•

Okre

lanie ciepła spalania gazu ziemnego przy u

yciu kalorymetru.

•

Obliczanie warto

ci opałowej i ciepła spalania gazu ziemnego

zaazotowanego.

•

Okre

lanie zawarto

ci zanieczyszcze

w ropie naftowej.

•

Analizowanie procesu stabilizacji ropy naftowej na podstawie

schematu instalacji.

rodki dydaktyczne

Modele maszyn i urz

dze

stosowanych do oczyszczania gazu

ziemnego.
Tablice i plansze przedstawiaj

ce procesy oczyszczania gazu ziemnego.

Schematy urz

dze

do likwidacji emulsji ropnych.

Aparat Orsata.
Kalorymetr.
Filmy dydaktyczne obrazuj

ce metody oczyszczania gazu ziemnego

oraz stabilizacji ropy naftowej.
Tabele wła

ciwo

ci gazu ziemnego.

Katalogi i materiały reklamowe firm produkuj

cych urz

dzenia

do oczyszczania gazu ziemnego.
Polskie Normy, Zakładowe Normy dotycz

ce eksploatacji kopalin

otworami wiertniczymi.
Przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej

oraz ochrony

rodowiska.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Program

jednostki

modułowej

zawiera

tre

dotycz

zanieczyszcze

, jakie wyst

puj

w gazie ziemnym i ropie naftowej oraz

procesów ich usuwania.

procesie

nauczania-uczenia

zaleca

stosowanie

nast

puj

cych metod nauczania: wykładu konwersatoryjnego, dyskusji

dydaktycznej, pokazu z obja

nieniem, metody sytuacyjnej oraz tekstu

przewodniego.

wiczenia zamieszczone w programie jednostki modułowej stanowi

propozycj

, któr

na wykorzysta

w procesie kształcenia. Nauczyciel

e zaplanowa

inne

wiczenia o zró

nicowanym stopniu trudno

ci,

dostosowuj

c ich zakres i poziom do potrzeb edukacyjnych uczniów oraz

wyposa

enia pracowni dydaktycznej. Wskazane jest, aby podczas

wicze

nauczyciel

obserwował

prac

uczniów

oraz

udzielał

dodatkowych wyja

nie

i wskazówek. Nauczyciel powinien przygotowa

materiały potrzebne do wykonania

wicze

: teksty przewodnie, zestawy

zada

, katalogi, normy, poradniki.

Dla ułatwienia zrozumienia realizowanych tre

ci, wskazane jest

organizowanie wycieczek dydaktycznych na teren zakładów górnictwa
naftowego, przeróbki ropy naftowej i gazu ziemnego.

Zaj

cia dydaktyczne powinny by

prowadzone w pracowni wiertnictwa

i górnictwa, w grupach do 15 uczniów, z podziałem na 3-4 osobowe
zespoły.

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie osi

gni

ęć

edukacyjnych uczniów powinno odbywa

przez cały czas realizacji programu jednostki modułowej, na podstawie
okre

lonych kryteriów. Systematyczne sprawdzanie i ocenianie

dostarcza nauczycielowi informacji o efektach jego pracy, o post

pach

ucznia w nauce oraz ułatwia zaplanowanie procesu kształcenia.
W kryteriach oceniania nale

y uwzgl

dni

poziom oraz zakres

opanowania przez uczniów umiej

tno

ci i wiadomo

ci wynikaj

cych

ze szczegółowych celów kształcenia. Nauczyciel powinien opracowa

wymagania edukacyjne na poszczególne stopnie szkolne.

Do sprawdzania i oceniania osi

gni

ęć

edukacyjnych uczniów mo

stosowa

nast

puj

ce metody: sprawdziany pisemne i ustne,

sprawdziany praktyczne oraz testy osi

gni

ęć

szkolnych.

Podczas kontroli i oceny osi

gni

ęć

uczniów w formie sprawdzianów

ustnych nale

y ocenia

umiej

tno

ci operowania zdobyt

wiedz

zwraca

uwag

na merytoryczn

jako

ść

wypowiedzi, wła

ciwe

stosowanie poj

ęć

zawodowych oraz poprawno

ść

wnioskowania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Podczas obserwacji pracy uczniów w trakcie wykonywania

wicze

nale

y zwraca

uwag

na:

−

analizowanie przebiegu procesów oczyszczania ropy naftowej i gazu

ziemnego na podstawie schematów technologicznych,

−

okre

lanie stopnia zanieczyszczenia gazu ziemnego,

−

dobieranie metod oczyszczania gazu ziemnego,

−

obliczanie warto

ci opałowej gazu ziemnego.

zako

czenie

realizacji

programu

jednostki

proponuje

przeprowadzenie testu osi

gni

ęć

szkolnych.

W ko

cowej ocenie pracy uczniów nale

y uwzgl

dnia

poziom

wykonania

wicze

oraz wyniki stosowanych sprawdzianów i testów

osi

gni

ęć

szkolnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].Z3.02
Magazynowanie ropy naftowej i gazu ziemnego

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

wyja

cel i okre

metody magazynowania kopalin ciekłych

i gazowych,

−

scharakteryzowa

rodzaje i budow

zbiorników stosowanych

do magazynowania ropy naftowej i gazu ziemnego,

−

scharakteryzowa

uzbrojenie

wyposa

enie

zbiorników

magazynowych,

−

obliczy

obj

ść

gazu ziemnego w zbiorniku dla warunków

rzeczywistych i normalnych,

−

dokona

pomiaru obj

ci ropy naftowej w zbiorniku magazynowym,

−

okre

zastosowanie Podziemnego Magazynu Gazu (PMG),

−

scharakteryzowa

warunki geologiczne umo

liwiaj

ce budow

PMG,

−

rozpozna

uzbrojenie powierzchniowe PMG,

−

okre

zasady przygotowania gazu ziemnego do zatłaczania

do PMG,

−

dokona

klasyfikacji ruroci

gów do transportu ropy naftowej

i gazu ziemnego na terenie kopalni,

−

rozpozna

elementy uzbrojenia ruroci

gów oraz sposoby ł

czenia rur,

−

okre

zasady i warunki bezpiecze

stwa obowi

zuj

ce podczas

magazynowania ropy naftowej i gazu ziemnego,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej

oraz

ochrony

rodowiska

dotycz

magazynowania ropy i gazu.

2. Materiał nauczania

Zasady magazynowania paliw płynnych i gazowych.
Zbiorniki do magazynowania ropy naftowej i wody.
Budowa i uzbrojenie zbiorników.
Pomiar i obliczanie ilo

ci cieczy w zbiornikach.

Magazynowanie i przygotowanie ropy naftowej do transportu.
Magazynowanie gazu ziemnego.
Budowa i uzbrojenie zbiorników magazynowych gazu ziemnego.
Podziemne magazynowanie gazu ziemnego. Podziemne Magazyny
Gazu – PMG.
Rodzaje i warunki geologiczne struktur podziemnych magazynów gazu.
Uzbrojenie napowierzchniowe PMG.
Przygotowanie gazu ziemnego do zatłaczania do PMG.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Parametry pracy PMG.
Transport paliw płynnych i gazowych.
Awarie wyst

puj

ce przy pompowaniu ropy naftowej z odwiertów.

Przepisy i zasady bezpiecze

stwa i higieny

pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska dotycz

ce magazynowania

ropy naftowej i gazu ziemnego.

wiczenia

•

Rozpoznawanie typów zbiorników magazynowych stosowanych

do magazynowania gazu ziemnego oraz ropy naftowej.

•

Dobieranie metody magazynowania do rodzaju kopaliny.

•

Dobieranie zbiorników magazynowych ropy naftowej w zale

od warunków magazynowania i wielko

ci potrzebnej pojemno

magazynowej.

•

Okre

lanie warunków technicznych wyeksploatowanego zło

a gazu

ziemnego w celu wykorzystania go jako PMG.

•

Dobieranie napowierzchniowego uzbrojenia PMG w zale

od warunków zło

owych warstw porowatych.

•

Obliczanie obj

ci cieczy w zbiorniku magazynowym.

rodki dydaktyczne

Modele zbiorników stosowanych do magazynowania kopalin.
Makiety instalacji PMG.
Tablice i plansze przedstawiaj

ce sposoby magazynowania gazu

ziemnego i ropy naftowej.
Schemat instalacji do zatłaczania gazu ziemnego do PMG.
Schematy zbiorników magazynowych ropy naftowej.
Filmy dydaktyczne dotycz

ce metod magazynowania ropy naftowej

i gazu ziemnego.
Foliogramy elementów uzbrojenia ruroci

gów.

Plan sytuacyjny kopalni z oznaczeniem lokalizacji zbiorników i tras
przebiegu ruroci

gów.

Polskie Normy.
Przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej

oraz ochrony

rodowiska dotycz

ce magazynowania ropy naftowej

i gazu ziemnego.

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Program jednostki modułowej zawiera tre

ci dotycz

ce metod

magazynowania ropy naftowej i gazu ziemnego, konstrukcji zbiorników
magazynowych oraz typów i rodzajów urz

dze

stosowanych w PMG.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Podczas realizacji programu jednostki szczególn

uwag

nale

zwraca

na zasady magazynowania i przygotowania ropy naftowej

do transportu oraz warunki techniczne, jakie powinno spełnia

wyeksploatowane zło

e gazu ziemnego, w celu wykorzystania go jako

PMG.

procesie

nauczania-uczenia

zaleca

stosowanie

nast

puj

cych metod nauczania: wykładu informacyjnego, pokazu

z obja

nieniem, metody sytuacyjnej, tekstu przewodniego oraz

wicze

Zamieszczone w programie jednostki modułowej

wiczenia stanowi

propozycj

, któr

nauczyciel mo

e wykorzysta

w czasie zaj

ęć

lub

opracowa

inne

wiczenia

wspomagaj

realizacj

procesu

kształcenia. Wskazane jest, aby nauczyciel obserwował prac

uczniów

podczas

wicze

oraz udzielał potrzebnych wyja

nie

i wskazówek.

Nauczyciel powinien przygotowa

materiały potrzebne do wykonania

wicze

: teksty przewodnie, zestawy zada

, katalogi, normy, poradniki.

Zaleca si

organizowanie wycieczek dydaktycznych na teren kopalni

ropy naftowej i/lub gazu ziemnego oraz do zakładów remontowych
górnictwa naftowego w celu zapoznania uczniów z ró

nymi rodzajami

zbiorników

stosowanych

magazynowania

kopalin

ciekłych

i gazowych.

Zaj

cia dydaktyczne powinny by

prowadzone w pracowni wiertnictwa

i górnictwa, w 15 osobowych grupach uczniów, z podziałem na zespoły
3-4 osobowe.

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie osi

gni

ęć

edukacyjnych uczniów powinno odbywa

przez cały czas realizacji programu jednostki modułowej,

na podstawie okre

lonych kryteriów. Systematyczne sprawdzanie

i ocenianie dostarcza nauczycielowi informacji o efektach jego pracy,
o post

pach ucznia w nauce oraz ułatwia zaplanowanie procesu

kształcenia.

W kryteriach oceniania nale

y uwzgl

dni

poziom oraz zakres

opanowania przez uczniów wiadomo

ci i umiej

tno

ci wynikaj

cych ze

szczegółowych celów kształcenia. Ocenianie powinno u

wiadomi

uczniom poziom ich osi

gni

ęć

w odniesieniu do wymaga

edukacyjnych,

motywowa

do samodzielnej pracy i samooceny. Nauczyciel prowadz

zaj

cia powinien opracowa

wymagania edukacyjne na poszczególne

stopnie szkolne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Osi

gni

cia uczniów nale

y ocenia

systematycznie w trakcie

realizacji programu jednostki modułowej na podstawie:

−

ustnych

pisemnych

sprawdzianów

poziomu

wiadomo

i umiej

tno

ci,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

Podczas kontroli i oceny osi

gni

ęć

uczniów w formie sprawdzianów

ustnych nale

y ocenia

umiej

tno

ci operowania zdobyt

wiedz

zwraca

uwag

na merytoryczn

jako

ść

wypowiedzi, wła

ciwe

stosowanie poj

ęć

zawodowych oraz poprawno

ść

wnioskowania.

Podczas obserwacji pracy uczniów w trakcie wykonywania

wicze

nale

y zwraca

uwag

na:

−

rozpoznawanie typów zbiorników stosowanych do magazynowania

gazu ziemnego oraz ropy naftowej,

−

dobieranie metody magazynowania do rodzaju kopaliny.

Po zako

czeniu realizacji programu jednostki modułowej proponuje

zastosowanie testu pisemnego. Test powinien zawiera

zadania

otwarte i zamkni

te (wielokrotnego wyboru, na dobieranie, typu prawda-

fałsz).

W ko

cowej ocenie osi

gni

ęć

uczniów nale

y uwzgl

dnia

poziom

wykonania

wicze

oraz wyniki stosowanych sprawdzianów i testów

osi

gni

ęć

szkolnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Moduł 811[01].Z4
Obsługa odwiertów eksploatacyjnych

1. Cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

organizowa

stanowisko pracy zgodnie z obowi

zuj

cymi przepisami

oraz wymaganiami ergonomii,

−

dobiera

narz

dzia i urz

dzenia do rodzaju wykonywanych prac,

−

okre

zasady obsługi odwiertów samoczynnych ropy naftowej,

−

okre

zasady obsługi indywidualnego

urawia pompowego, kieratu

pompowego,

−

dokonywa

wymiany pompy wgł

bnej w odwiercie eksploatacyjnym,

−

wykonywa

operacje zapuszczania i wyci

gania rur wydobywczych

erdzi pompowych,

−

okre

zasady obsługi odwiertów eksploatacyjnych gazu ziemnego,

−

okre

ilo

ść

ropy naftowej i wody w zbiorniku na podstawie

wykonanych pomiarów,

−

pobiera

próbki płynów do bada

laboratoryjnych,

−

okre

zasady obsługi pomp i spr

ęŜ

arek do tłoczenia ropy naftowej,

wody i gazu ziemnego,

−

stosowa

zasady wykonywania zabiegów obróbki odwiertów

eksploatacyjnych ropy naftowej i gazu ziemnego,

−

okre

sposoby likwidacji wycieków ropy naftowej,

−

okre

sposoby rekonstrukcji i likwidacji odwiertów,

−

wykonywa

czynno

ci konserwacyjne oraz drobne naprawy maszyn

i urz

dze

górniczych,

−

korzysta

z poradników, instrukcji obsługi maszyn oraz dokumentacji

technologicznej,

−

przestrzega

przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. Wykaz jednostek modułowych

Symbol

jednostki

modułowej

Nazwa jednostki modułowej

Orientacyjna

liczba godzin

na realizacj

811[01].Z4.01

Obsługiwanie odwiertów samoczynnych ropy
naftowej i gazu ziemnego

180

811[01].Z4.02

Obsługiwanie odwiertów pompowanych ropy
naftowej

180

811[01].Z4.03

Wykonywanie obróbki odwiertów
eksploatacyjnych

144

Razem

504

3. Schemat układu jednostek modułowych

4. Literatura

Biela

ski J.: Obróbka odwiertów eksploatacyjnych. Wyd.

sk,

Katowice1970
Cz

stka J.: Zarys wiertnictwa i wydobywania ropy naftowej oraz gazu

ziemnego. Wyd.

sk, Katowice 1972

Gonet A., Macuda J.: Wiertnictwo hydrogeologiczne. Wyd. AGH,
Kraków 1995
Hołuj J., Osiecki J., Turkowski Z.: Wiertnictwo i udost

pnianie złó

Wyd. Geologiczne, Warszawa 1985
Liszka K.: Podstawy eksploatacji złó

ropy. Wyd. AGH, Kraków 1982

811[01].Z4

Obsługa odwiertów eksploatacyjnych

811[01].Z4.01

Obsługiwanie odwiertów samoczynnych

ropy naftowej i gazu ziemnego

811[01].Z4.02

Obsługiwanie odwiertów pompowanych

ropy naftowej

811[01].Z4.03

Wykonywanie obróbki odwiertów

eksploatacyjnych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].Z4.01
Obsługiwanie

odwiertów

samoczynnych

ropy

naftowej i gazu ziemnego

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

scharakteryzowa

struktur

organizacyjn

zakładu górniczego,

−

okre

rodzaje stanowisk pracy w kopalniach ropy naftowej i gazu

ziemnego,

−

okre

zasady organizacji prac zwi

zanych z obsług

odwiertów

eksploatacyjnych ropy naftowej i gazu ziemnego,

−

okre

typowe zagro

enia wyst

puj

ce w kopalniach ropy naftowej

i gazu ziemnego,

−

okre

strefy zagro

enia podczas eksploatacji samoczynnej odwiertu

ropy naftowej,

−

scharakteryzowa

budow

, działanie oraz zasady obsługi urz

dze

wyposa

enia napowierzchniowego samoczynnego odwiertu ropy

naftowej,

−

wykona

czynno

ci zwi

zane z regulacj

samoczynnego wydobycia

ropy naftowej z odwiertu,

−

zaplanowa

czynno

ci zwi

zane z obsług

samoczynnych odwiertów

eksploatacyjnych ropy naftowej i gazu ziemnego,

−

wykona

czynno

ci zwi

zane z zamkni

ciem oraz ponownym

uruchomieniem odwiertu,

−

dokona

wymiany zw

ęŜ

ki dławi

cej,

−

zastosowa

procedury optymalizacji wydobycia ropy naftowej,

−

scharakteryzowa

budow

i zasad

działania oddzielaczy ropy

naftowej i gazu ziemnego,

−

wykona

czynno

ci zwi

zane z obsług

oddzielaczy ropy naftowej

i gazu ziemnego,

−

okre

warunki eksploatacji złó

gazu ziemnego,

−

scharakteryzowa

budow

, działanie i zasady obsługi urz

dze

wyposa

enia napowierzchniowego odwiertu gazowego,

−

przeprowadzi

zabieg syfonowania odwiertu,

−

odczyta

wskazania przyrz

dów kontrolno-pomiarowych,

−

wykona

czynno

ci zwi

zane z obsług

odwiertu gazowego,

−

wykona

czynno

ci zwi

zane z regulacj

wydobycia gazu ziemnego

z odwiertu,

−

okre

ilo

ść

wydobywanego

gazu

ziemnego

przeliczy

na warunki normalne,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

okre

optymalne

warunki

wydobycia

gazu

odwiertach

samoczynnych,

−

okre

strefy zagro

enia wybuchowego na terenie kopalni gazu

ziemnego,

−

dobra

rodki

sprz

ochrony

indywidualnej

rodzaju

wykonywanych prac,

−

zastosowa

przepisy prawa górniczego,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

rodowiska i ochrony przeciwpo

arowej podczas obsługi odwiertów

eksploatacyjnych.

2. Materiał nauczania

Organizacja pracy kopalni ropy naftowej i gazu ziemnego.
Zagro

enia dla

ycia i zdrowia oraz

rodowiska naturalnego zwi

zane

z eksploatacj

samoczynn

ropy naftowej i gazu ziemnego.

Organizacja pracy podczas obsługi odwiertów eksploatacyjnych ropy
naftowej i gazu ziemnego.
Strefy zagro

enia wybuchem podczas eksploatacji samoczynnego

odwiertu ropy naftowej.
Urz

dzenia stosowane do samoczynnej eksploatacji ropy naftowej.

Obsługa samoczynnego odwiertu ropy naftowej.
Regulacja samoczynnego wydobycia ropy naftowej z odwiertu.
Obsługa oddzielaczy ropy naftowej i gazu ziemnego.
Warunki eksploatacji złó

gazu ziemnego.

Wyposa

enie napowierzchniowe odwiertu do eksploatacji gazu

ziemnego.
Urz

dzenia do napowierzchniowego zbioru gazu ziemnego stosowane

podczas eksploatacji złó

gazu ziemnego.

Obsługa odwiertu gazowego.
Pomiar ilo

ci wydobywanego gazu ziemnego, odcinek pomiarowy.

Regulacja wydobycia gazu ziemnego z odwiertu.
Strefy zagro

enia wybuchem w eksploatacji złó

gazu ziemnego.

Przepisy prawa górniczego.
Przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

rodowiska i ochrony

przeciwpo

arowej dotycz

ce obsługi odwiertów eksploatacyjnych.

wiczenia

•

Rozpoznawanie zagro

wyst

puj

cych na terenie kopalni ropy

naftowej i gazu ziemnego, na podstawie przeprowadzonych pomiarów
st

ęŜ

metanu w atmosferze.

•

Planowanie procedury post

powania w przypadku wyst

pienia

zagro

enia wybuchowego na odwiercie eksploatacyjnym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

•

Wykonywanie czynno

ci zwi

zanych z wł

czaniem i wył

czaniem

odwiertu samoczynnego z eksploatacji.

•

Planowanie czynno

ci zwi

zanych z obsług

oddzielaczy ropy

naftowej i gazu ziemnego.

•

Obliczanie ilo

ci wydobywanego gazu ziemnego i przeliczanie

go na warunki normalne.

•

Sporz

dzanie rozkładu ci

nienia w odwiercie eksploatacyjnym.

•

Planowanie czynno

ci zwi

zanych z wymian

ęŜ

ki dławi

cej

na odwiercie samoczynnym.

•

Okre

lanie

stref

zagro

enia

wybuchem

wokół

odwiertu

eksploatacyjnego na podstawie przepisów prawa górniczego.

•

Odczytywanie

wskaza

przyrz

dów

kontrolno-pomiarowych

stosowanych podczas wydobywania gazu ziemnego odwiertami
samoczynnymi.

•

Sporz

dzanie krzywych wska

nikowych wydobycia ropy naftowej

i gazu ziemnego.

rodki dydaktyczne

Filmy

dydaktyczne

przedstawiaj

zasady

obsługi

urz

dze

stosowanych  podczas  wydobywania  ropy  naftowej  i  gazu  ziemnego
odwiertami samoczynnymi.
Tabele  do  sporz

dzania krzywych wska

nikowych i ustalania

optymalnych warunków wydobycia.
Dokumentacja górnicza i geologiczna kopalni ropy naftowej i gazu
ziemnego.

rodki ochrony indywidualnej.

Poradniki i katalogi.
Polskie Normy.
Regulaminy wydziałowe i stanowiskowe obowi

zuj

ce w kopalni.

Instrukcje obsługi maszyn i urz

dze

Instrukcje stanowiskowe.
Przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej

oraz instrukcje dotycz

ce organizacji pracy.

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Program jednostki modułowej zawiera tre

ci dotycz

ce obsługi

samoczynnych odwiertów eksploatacyjnych ropy naftowej i gazu
ziemnego.

W procesie nauczania-uczenia si

nale

y wykorzysta

wiadomo

i umiej

tno

ci uzyskane przez uczniów podczas realizacji programów

jednostek modułowych: 811[01].O1.01, 811[01].Z1.01, 811[01].Z2.01,
811[01].Z2.02.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wskazane jest stosowanie nast

puj

cych metod nauczania: pokazu

z obja

nieniem, pokazu z instrukta

em, metody przewodniego tekstu

oraz

wicze

praktycznych.

Przed przyst

pieniem uczniów do wykonywania

wicze

praktycznych

nale

y zapozna

ich z przepisami bezpiecze

stwa i higieny pracy oraz

ochrony przeciwpo

arowej. Podczas

wicze

nauczyciel powinien

obserwowa

prac

uczniów oraz udziela

dodatkowych wyja

nie

i wskazówek.

procesie

kształcenia

nale

zwróci

szczególn

uwag

na rozpoznawanie podstawowych zagro

, jakie mog

wyst

podczas eksploatacji samoczynnej ropy naftowej i gazu ziemnego, oraz
zasady post

powania w przypadku zagro

enia wybuchem.

Nauczyciel powinien przygotowa

materiały potrzebne do wykonania

wicze

: teksty przewodnie, katalogi, normy, poradniki.

Wskazane jest organizowanie wycieczek dydaktycznych na teren

wiertni oraz do zakładów górnictwa, aby zapozna

uczniów ze struktur

organizacyjn

kopalni, rodzajami wykonywanych zada

, stanowiskami

pracy w zakładzie górniczym oraz rzeczywistymi warunkami pracy.

Zaj

cia dydaktyczne powinny by

prowadzone w pracowni wiertnictwa

i górnictwa oraz w zakładach górnictwa, w grupach do 15 uczniów,
z podziałem na 2-5 osobowe zespoły.

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie i ocenianie post

pów uczniów powinno odbywa

systematycznie przez cały czas realizacji programu jednostki

modułowej, na podstawie okre

lonych kryteriów. W kryteriach oceniania

nale

y uwzgl

dni

poziom oraz zakres opanowania przez uczniów

wiadomo

ci i umiej

tno

ci wynikaj

cych ze szczegółowych celów

kształcenia. Nauczyciel powinien opracowa

wymagania edukacyjne

na poszczególne stopnie szkolne.

Osi

gni

cia uczniów mog

sprawdzane i oceniane na podstawie:

−

sprawdzianów ustnych i pisemnych,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych z zadaniami otwartymi i zamkni

tymi,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

Podczas obserwacji pracy uczniów w trakcie wykonywania

wicze

nale

y zwraca

uwag

na:

−

planowanie procedur post

powania w przypadku wyst

pienia

zagro

enia wybuchowego,

−

okre

lanie stref zagro

enia wybuchem,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Jednostka modułowa 811[01].Z4.02
Obsługiwanie

odwiertów

pompowanych

ropy

naftowej

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

okre

struktur

organizacyjn

kopalni wydobywaj

cej rop

naftow

metod

pompowania,

−

okre

warunki pompowania ropy naftowej z odwiertów,

−

zastosowa

przepisy dotycz

ce wydobywania ropy naftowej metod

pompowania,

−

scharakteryzowa

urz

dzenia

napowierzchniowe

stosowane

do pompowania ropy naftowej,

−

wykona

czynno

ci zwi

zane z obsług

indywidualnego

urawia

pompowego,

−

scharakteryzowa

harmonogram pracy kieratu pompowego,

−

uruchomi

kierat pompowy i podł

czy

odwierty do koła kieratowego,

−

scharakteryzowa

rodzaje, budow

, działanie i zasady obsługi

erdziowych tłokowych pomp wgł

bnych,

−

dokona

regulacji pracy

urawia pompowego i pompy wgł

bnej,

−

wykona

czynno

ci zwi

zane z obsług

indywidualnego i grupowego

nap

du pomp wgł

bnych,

−

przeprowadzi

operacj

zapuszczania

wyci

gania

erdzi

pompowych, rur wydobywczych i pompy wgł

bnej,

−

wykona

czynno

ci zwi

zane z napraw

pomp wgł

bnych oraz

wymian

uszkodzonych elementów pompy,

−

okre

strefy zagro

enia wybuchowego i po

arowego na terenie

kopalni ropy naftowej,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej i ochrony

rodowiska dotycz

ce obsługi odwiertów

pompowanych.

2. Materiał nauczania

Struktura organizacyjna kopalni ropy naftowej wydobywaj

cej rop

naftow

metod

pompowania.

Przepisy dotycz

ce technik wydobywania ropy naftowej metod

pompowania.
Wydobywanie ropy naftowej za pomoc

pomp wgł

bnych.

Urz

dzenia do pompowania ropy naftowej.

Indywidualny

uraw pompowy.

Układ kieratowy i jego elementy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

erdziowe tłokowe pompy wgł

bne. Przewód pompowy.

Obsługa indywidualnego i grupowego nap

du pomp wgł

bnych.

Harmonogram pracy kieratu pompowego.
Zapuszczanie i wyci

ganie pomp wgł

bnych.

Naprawa pomp wgł

bnych.

Strefy zagro

enia wybuchowego i po

arowego na terenie kopalni ropy

naftowej.
Przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej

i ochrony

rodowiska dotycz

ce pompowania ropy naftowej.

wiczenia

•

Obsługiwanie indywidualnego

urawia pompowego.

•

Uruchamianie kieratu pompowego.

•

Dobieranie i podł

czanie odwiertów do koła kieratowego.

•

Planowanie czynno

ci zwi

zanych z wywa

aniem kieratu do nap

grupowego pomp wgł

bnych.

•

Wymiana uszkodzonych elementów pompy wgł

bnej.

•

Regulowanie pracy

urawia pompowego i pompy wgł

bnej.

•

Okre

lanie stref zagro

enia wybuchem i po

arem na terenie kopalni

ropy naftowej.

rodki dydaktyczne

Modele maszyn i urz

dze

stosowanych do wydobywania ropy naftowej

metod

pompowania.

Filmy

dydaktyczne

przedstawiaj

zasady

obsługi

urz

dze

stosowanych podczas wydobywania ropy naftowej metod

pompowania.

rodki ochrony indywidualnej.

Dokumentacja górnicza i geologiczna kopalni ropy naftowej.
Poradniki i katalogi urz

dze

stosowanych do wydobywania ropy

naftowej metod

pompowania.

Polskie Normy.
Regulaminy wydziałowe i stanowiskowe obowi

zuj

ce w kopalni ropy

naftowej.
Instrukcje obsługi maszyn i urz

dze

Instrukcje stanowiskowe.
Przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej

oraz instrukcje dotycz

ce organizacji pracy.

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Celem realizacji programu jednostki modułowej jest kształtowanie

umiej

tno

ci obsługi odwiertów eksploatacyjnych ropy naftowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

100

W procesie nauczania-uczenia si

nale

y wykorzysta

wiadomo

i umiej

tno

ci uzyskane przez uczniów podczas realizacji programów

jednostek modułowych: 811[01].O1.01, 811[01].Z1.01, 811[01].Z2.01,
811[01].Z2.02.

Osi

gni

cie szczegółowych celów kształcenia jest mo

liwe przy

zastosowaniu nast

puj

cych metod nauczania: wykładu informacyjnego,

pokazu z obja

nieniem, pokazu z instrukta

em, tekstu przewodniego

oraz

wicze

praktycznych.

Zamieszczone w programie

wiczenia stanowi

propozycj

, któr

nauczyciel mo

e wykorzysta

w czasie zaj

ęć

lub opracowa

inne

wiczenia wspomagaj

ce realizacj

programu jednostki modułowej.

Przed przyst

pieniem uczniów do wykonywania

wicze

praktycznych

nale

y zapozna

ich z przepisami bezpiecze

stwa i higieny pracy oraz

instrukcjami obsługi maszyn i urz

dze

Nauczyciel powinien przygotowa

materiały potrzebne do wykonania

wicze

: teksty przewodnie, katalogi, normy, poradniki.

W procesie nauczania-uczenia si

nale

y zwraca

szczególn

uwag

na kształtowanie umiej

tno

ci rozpoznawania podstawowych zagro

jakie mog

wyst

w zwi

zku z eksploatacj

ropy z zastosowaniem

pomp wgł

bnych, oraz stosowania procedur post

powania w sytuacjach

zagro

enia.

Wskazane jest organizowanie wycieczek dydaktycznych na teren

wiertni oraz do zakładów górnictwa naftowego w celu zapoznania
uczniów z rzeczywistymi warunkami pracy. Nale

y ukierunkowa

obserwacje uczniów oraz zapozna

z przepisami bezpiecze

stwa

i higieny pracy obowi

zuj

cymi w czasie wycieczki.

Zaj

cia dydaktyczne powinny odbywa

w pracowni wiertnictwa

i górnictwa oraz w zakładach górnictwa naftowego, w grupie do 15 osób,
z podziałem na 2-5 osobowe zespoły.

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie osi

gni

ęć

edukacyjnych uczniów powinno odbywa

przez cały czas realizacji programu jednostki modułowej, na podstawie
okre

lonych kryteriów. W kryteriach oceniania nale

y uwzgl

dni

poziom

oraz zakres opanowania przez uczniów wiadomo

ci i umiej

tno

wynikaj

cych ze szczegółowych celów kształcenia. Nauczyciel powinien

opracowa

wymagania edukacyjne na poszczególne stopnie szkolne.

Systematyczne sprawdzanie i ocenianie dostarcza nauczycielowi

informacji o efektach jego pracy, o post

pach ucznia w nauce oraz

ułatwia zaplanowanie procesu kształcenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

101

Osi

gni

cia uczniów proponuje si

sprawdza

na podstawie:

−

sprawdzianów ustnych i pisemnych,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

Podczas kontroli i oceny osi

gni

ęć

uczniów w formie sprawdzianów

ustnych nale

y ocenia

umiej

tno

ci operowania zdobyt

wiedz

zwraca

uwag

na merytoryczn

jako

ść

wypowiedzi, wła

ciwe

stosowanie poj

ęć

zawodowych oraz poprawno

ść

wnioskowania.

Podczas obserwacji pracy uczniów w trakcie wykonywania

wicze

nale

y zwróci

uwag

na:

−

planowanie

czynno

zwi

zanych

obsług

odwiertów

pompowanych ropy naftowej,

−

ustalanie optymalnych warunków pracy układu nap

dowego i pompy

wgł

bnej,

−

okre

lanie zasad post

powania w przypadku wyst

pienia zagro

enia

wybuchowego,

−

okre

lanie stref zagro

enia wybuchem.

W ocenie ko

cowej nale

y uwzgl

dni

wyniki wszystkich metod

sprawdzania osi

gni

ęć

ucznia stosowanych przez nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

102

Jednostka modułowa 811[01].Z4.03
Wykonywanie obróbki odwiertów eksploatacyjnych

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

uzasadni

potrzeb

przeprowadzania zabiegu obróbki odwiertu

eksploatacyjnego,

−

scharakteryzowa

proces obróbki odwiertu eksploatacyjnego,

−

okre

zakres obróbki odwiertów samoczynnych, pompowanych

i gazowych,

−

okre

rodzaj prac wchodz

cych w zakres obróbki odwiertów,

−

dobra

narz

dzia i urz

dzenia do wykonywania operacji obróbki

odwiertów,

−

wykona

czynno

dotycz

przygotowania

samoczynnych

odwiertów ropy naftowej i odwiertów gazowych do pomiarów
wgł

bnych,

−

wykona

podstawowe czynno

ci zwi

zane z obróbk

odwiertów

eksploatacyjnych,

−

zlikwidowa

wycieki ropne,

−

posłu

instrukcjami obsługi urz

dze

stosowanych do obróbki

odwiertów eksploatacyjnych,

−

rozpozna

zagro

enia wyst

puj

ce podczas obróbki odwiertu

eksploatacyjnego,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej i ochrony

rodowiska dotycz

ce obróbki odwiertów

eksploatacyjnych.

2. Materiał nauczania

Organizacja procesu obróbki odwiertu eksploatacyjnego.
Zakres obróbki odwiertów eksploatacyjnych.
Organizacja prac zwi

zanych z obróbk

odwiertów eksploatacyjnych

ropy naftowej i gazu ziemnego.
Narz

dzia i urz

dzenia stosowane podczas obróbki odwiertów.

Przygotowywanie odwiertów do wykonania pomiarów wgł

bnych.

Obróbka odwiertów samoczynnych, pompowanych i gazowych.
Wycieki ropne.
Zagro

enia wyst

puj

ce podczas obróbki odwiertu eksploatacyjnego.

Przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej

i ochrony

rodowiska dotycz

ce obróbki odwiertów eksploatacyjnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

103

wiczenia

•

Rozpoznawanie zagro

wyst

puj

cych podczas obróbki odwiertu

eksploatacyjnego.

•

Okre

lanie zakresu obróbki odwiertu.

•

Wykonywanie prac zwi

zanych z obróbk

odwiertów samoczynnych.

•

Ustalanie zakresu obróbki odwiertu pompowanego.

•

Dobieranie urz

dze

i narz

dzi do prac zwi

zanych z obróbk

odwiertu.

rodki dydaktyczne

Urz

dzenia i narz

dzia stosowane do prac zwi

zanych z obróbk

odwiertów oraz ich modele.

rodki ochrony indywidualnej.

Filmy dydaktyczne dotycz

ce prac zwi

zanych z obróbk

odwiertów.

Dokumentacja górnicza i geologiczna kopalni ropy naftowej i gazu
ziemnego.
Poradniki, katalogi urz

dze

i narz

dzi stosowanych do prac zwi

zanych

z obróbk

odwiertów.

Polskie Normy.
Regulaminy wydziałowe i stanowiskowe.
Instrukcje obsługi maszyn i urz

dze

stosowanych do obróbki

odwiertów.
Instrukcje stanowiskowe.
Przepisy i instrukcje bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz organizacji pracy.

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Celem realizacji programu jednostki modułowej jest przygotowanie

uczniów do wykonywania prac zwi

zanych z obróbk

odwiertów

eksploatacyjnych ropy naftowej i gazu ziemnego.

W procesie nauczania-uczenia si

nale

y wykorzysta

wiadomo

i umiej

tno

ci nabyte przez uczniów podczas realizacji programów

jednostek modułowych: 811[01].O1.01, 811[01].O1.02, 811[01].Z1.02,
811[01].Z2.02, 811[01].Z4.01, 811[01].Z4.02.

Osi

gni

cie szczegółowych celów kształcenia jest mo

liwe przy

zastosowaniu nast

puj

cych metod nauczania: wykładu informacyjnego,

pokazu z obja

nieniem, pokazu z instrukta

em, tekstu przewodniego

oraz

wicze

praktycznych.

Przed rozpocz

ciem zaj

ęć

nale

y zapozna

uczniów z przepisami

bezpiecze

stwa i higieny pracy oraz ochrony przeciwpo

arowej,

obowi

zuj

cymi

okre

lonych

stanowiskach

pracy

podczas

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

104

wykonywania prac zwi

zanych z obróbk

odwiertów oraz obsług

urz

dze

Zamieszczone w programie

wiczenia stanowi

propozycj

, któr

nauczyciel mo

e wykorzysta

w czasie zaj

ęć

lub opracowa

inne

wiczenia wspomagaj

ce realizacj

programu jednostki modułowej.

Wskazane jest, aby podczas

wicze

nauczyciel obserwował prac

uczniów oraz udzielał dodatkowych wyja

nie

i wskazówek.

Zaj

cia powinny odbywa

na terenie zakładów górniczych oraz

w pracowni wiertnictwa i górnictwa, w grupie do 15 osób, w zespołach
2-5 osobowych.

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie i ocenianie osi

gni

ęć

uczniów powinno odbywa

w trakcie realizacji programu jednostki modułowej, zgodnie

z ustalonymi kryteriami.

W kryteriach oceniania powinno si

uwzgl

dnia

poziom i zakres

opanowania umiej

tno

ci okre

lonych w szczegółowych celach

kształcenia.

Proces oceniania powinien obejmowa

−

diagnoz

poziomu

wiadomo

umiej

tno

uczniów

z uwzgl

dnieniem zało

onych celów kształcenia,

−

identyfikacj

post

pów uczniów oraz trudno

ci w realizacji celów

kształcenia,

−

kontrol

i ocen

poziomu wiadomo

ci i umiej

tno

ci uczniów

po zrealizowaniu programu jednostki modułowej.
Osi

gni

cia uczniów mog

sprawdzane i oceniane za pomoc

−

sprawdzianów ustnych i pisemnych,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych z zadaniami otwartymi i zamkni

tymi,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

Podczas obserwacji pracy uczniów w trakcie wykonywania

wicze

nale

y zwróci

uwag

na:

−

rozpoznawanie zagro

wyst

puj

cych podczas obróbki odwiertu

eksploatacyjnego na podstawie obserwacji pracy urz

dze

−

okre

lanie zakresu obróbki odwiertu,

−

dobieranie urz

dze

i narz

dzi do prac zwi

zanych z obróbk

odwiertów.
Na zako

czenie realizacji programu jednostki proponuje si

przeprowadzenie testu osi

gni

ęć

szkolnych. W ko

cowej ocenie pracy

uczniów nale

y uwzgl

dni

poziom wykonania

wicze

oraz wyniki

stosowanych sprawdzianów i testów osi

gni

ęć

szkolnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

105

Moduł 811[01].Z5
Praktyka zawodowa

1. Cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

charakteryzowa

struktur

organizacyjn

zakładu

górnictwa

otworowego,

−

okre

zakres zada

oraz uprawnie

i odpowiedzialno

pracowników,

−

organizowa

stanowiska pracy zgodnie z wymaganiami ergonomii,

−

dobiera

narz

dzia i urz

dzenia do rodzaju wykonywanych prac,

−

obsługiwa

samoczynne odwierty ropy naftowej,

−

obsługiwa

odwierty gazowe,

−

obsługiwa

indywidualne

urawie pompowe,

−

obsługiwa

urz

dzenia stosowane do grupowego pompowania

odwiertów,

−

obsługiwa

pompy i spr

ęŜ

arki do tłoczenia cieczy i gazu,

−

obsługiwa

maszyny i urz

dzenia do oczyszczania ropy naftowej

i gazu ziemnego,

−

obsługiwa

zbiorniki robocze na terenie kopalni oraz pobiera

próbki

ropy naftowej do bada

laboratoryjnych,

−

wykonywa

prace przygotowawcze do pomiarów wgł

bnych,

−

wykonywa

prace dotycz

ce obróbki samoczynnych odwiertów ropy

naftowej i gazu ziemnego,

−

wykonywa

prace w zakresie obróbki odwiertów pompowanych ropy

naftowej,

−

prowadzi

remonty pomp wgł

bnych,

−

wykonywa

czynno

ci konserwacyjne oraz drobne naprawy maszyn

i urz

dze

górniczych,

−

korzysta

z instrukcji obsługi maszyn i urz

dze

oraz instrukcji

stanowiskowych,

−

przestrzega

przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

107

Jednostka modułowa 811[01].Z5.01
Obsługa odwiertów eksploatacyjnych ropy naftowej
i gazu ziemnego

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

scharakteryzowa

struktur

organizacyjn

zakładu górniczego,

−

okre

zakres zada

oraz uprawnie

i odpowiedzialno

pracowników,

−

wykona

czynno

ci zwi

zane z obsług

samoczynnego odwiertu ropy

naftowej,

−

przeprowadzi

syfonowanie

odwiertu

gazowego

zgodnie

z programem syfonowania,

−

wykona

czynno

zwi

zane

obsług

urz

dze

napowierzchniowych samoczynnych odwiertów ropy naftowej i gazu
ziemnego,

−

wykona

czynno

ci dotycz

ce obsługi indywidualnego

urawia

pompowego,

−

uruchomi

kierat pompowy oraz podł

czy

odwierty do kół

kieratowych,

−

wykona

czynno

dotycz

pompowania

ropy

naftowej

z odwiertów, zgodnie z harmonogramem pompowania,

−

obsłu

pompy tłokowe i wirowe stosowane na terenie kopalni,

−

obsłu

spr

ęŜ

arki do tłoczenia gazu w procesie zatłaczania gazu

do PMG oraz eksploatacji ropy naftowej gazod

wigiem,

−

wykona

typowe czynno

ci obsługowe urz

dze

stosowanych

w procesach stabilizacji ropy naftowej oraz likwidacji emulsji ropnych,

−

wykona

czynno

ci zwi

zane z obsług

urz

dze

i instalacji

oczyszczania gazu ziemnego,

−

wykona

operacje zwi

zane z obsług

zbiorników ropy naftowej,

gazoliny i wody znajduj

cych si

na terenie kopalni,

−

pobra

próbki gazu ziemnego z odwiertu oraz ropy naftowej

ze zbiorników do bada

laboratoryjnych,

−

dobra

narz

dzia, przyrz

dy pomiarowe,

rodki i sprz

t ochrony

indywidualnej do rodzaju wykonywanych prac,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska, obowi

zuj

ce podczas

obsługi odwiertów, maszyn i urz

dze

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

108

2. Materiał nauczania

Okre

lanie struktury organizacyjnej zakładu górniczego.

Okre

lanie

zada

obowi

zków,

uprawnie

oraz

zakresu

odpowiedzialno

ci pracowników.

Obsługa

samoczynnych

odwiertów

ropy

naftowej

urz

dze

przyodwiertowych.
Obsługa odwiertu gazowego i urz

dze

przyodwiertowych.

Obsługa

urawi pompowych i urz

dze

do pompowania grupowego.

Obsługa pomp i spr

ęŜ

arek.

Obsługa urz

dze

do oczyszczania ropy naftowej i gazu ziemnego.

Obsługa zbiorników kopalin ciekłych, pobieranie próbek ropy naftowej
i gazu ziemnego.
Stosowanie przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska, obowi

zuj

cych podczas

obsługi odwiertów, maszyn i urz

dze

3. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Celem realizacji programu jednostki modułowej jest przygotowanie

uczniów do wykonywania prac zwi

zanych z obsług

odwiertów, maszyn

i urz

dze

Zaj

cia powinny odbywa

na terenie kopalni ropy naftowej i gazu

ziemnego lub na terenie innego zakładu górnictwa otworowego.

W trakcie zaj

ęć

nale

y zapozna

uczniów ze struktur

organizacyjn

kopalni, rodzajami wykonywanych zada

, stanowiskami w ruchu zakładu

górniczego oraz zakresem zada

i odpowiedzialno

ci pracowników.

Przed przyst

pieniem do wykonywania zada

przez uczniów nale

wiadomi

uczniom

konieczno

ść

przestrzegania

przepisów

bezpiecze

stwa i higieny pracy oraz ochrony przeciwpo

arowej,

obowi

zuj

cych na poszczególnych stanowiskach pracy.

Praktyka zawodowa powinna odbywa

pod kierunkiem i nadzorem

opiekuna praktyki i pracownika zakładu. Uczniowie powinni stosowa

odzie

ochronn

rodki ochrony indywidualnej.

Uczniowie powinni prowadzi

dzienniczek praktyki, dokonywa

zapisów

dotycz

cych

organizacji

stanowiska

pracy,

zakresu

wykonywanych czynno

ci, liczby godzin pracy, wniosków i spostrze

Zapisy w dzienniczku powinien potwierdza

opiekun praktyki.

4. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie i ocenianie osi

gni

ęć

uczniów powinno odbywa

przez cały czas realizacji programu praktyki zawodowej na podstawie

ustalonych kryteriów. Sprawdzanie i ocenianie osi

gni

ęć

edukacyjnych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

109

uczniów powinno dostarczy

informacji o zakresie i stopniu realizacji

celów okre

lonych w programie praktyki zawodowej.

Umiej

tno

ci uczniów nale

y sprawdza

obserwuj

c ich prac

podczas wykonywania okre

lonych zada

zawodowych. Szczególn

uwag

nale

y zwróci

na:

−

stosowanie nabytych wiadomo

ci i umiej

tno

ci w praktyce,

−

przestrzeganie przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska,

−

organizacj

stanowiska pracy,

−

jako

ść

i ilo

ść

wykonanej pracy.

Dokonuj

c oceny pracy uczniów nale

y zwróci

uwag

na:

−

zdyscyplinowanie i punktualno

ść

−

odpowiedzialno

ść

za mienie powierzone na czas praktyki zawodowej,

−

pracowito

ść

, dokładno

ść

i rzetelno

ść

w wykonywaniu zada

praktycznych.
Po zako

czeniu realizacji programu jednostki modułowej opiekun

praktyki powinien wpisa

w dzienniczku praktyki ocen

cow

oraz

opini

o post

pach uczniów i jako

ci realizowanych zada

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

110

Jednostka modułowa 811[01].Z5.02
Obróbka odwiertów eksploatacyjnych

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

wyja

procesy zwi

zane z obróbk

odwiertów eksploatacyjnych

ropy naftowej i gazu ziemnego,

−

wykona

czynno

ci zwi

zane z przygotowaniem samoczynnych

odwiertów ropy naftowej i odwiertów gazowych do pomiarów
wgł

bnych,

−

dobra

narz

dzia i urz

dzenia do wykonania operacji obróbki

odwiertów,

−

wykona

operacje wyci

gania i zapuszczania rur wydobywczych,

−

dokona

wymiany zw

ęŜ

ki dławi

cej na odwiertach ropno-gazowych,

−

wykona

operacje wyci

gania i zapuszczania

erdzi pompowych

i pompy wgł

bnej,

−

wykona

prace zwi

zane z obsług

i konserwacj

erdziowych pomp

wgł

bnych,

−

wykona

zabieg usuni

cia osadów parafiny z rur wydobywczych,

−

wykona

czynno

ci zwi

zane z konserwacj

maszyn i urz

dze

eksploatacyjnych,

−

wykona

drobne naprawy urz

dze

i narz

dzi, stosowanych podczas

obsługi i obróbki odwiertów,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska, obowi

zuj

ce podczas

obróbki odwiertów eksploatacyjnych.

2. Materiał nauczania

Planowanie procesów obróbki odwiertów eksploatacyjnych.
Przygotowywanie odwiertów do wykonania pomiarów wgł

bnych.

Obróbka odwiertów samoczynnych ropy naftowej.
Obróbka odwiertów gazowych.
Obróbka pompowanych odwiertów ropy naftowej.
Obsługa i konserwacja pomp wgł

bnych.

Usuwanie osadów parafiny z rur wydobywczych.
Konserwacja oraz naprawa maszyn i urz

dze

górniczych.

Przestrzeganie norm technicznych oraz przepisów bezpiecze

stwa

i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska,

obowi

zuj

cych podczas obróbki odwiertów eksploatacyjnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

111

3. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Celem realizacji programu jednostki modułowej jest przygotowanie

uczniów do wykonywania prac zwi

zanych z obróbk

odwiertów

eksploatacyjnych.

Praktyka zawodowa powinna odbywa

na terenie kopalni ropy

naftowej, poniewa

kszo

ść

prac zamieszczonych w programie

jednostki modułowej dotyczy obróbki odwiertów eksploatacyjnych ropy
naftowej.

Przed przyst

pieniem do wykonywania zada

nale

y zapozna

uczniów z harmonogramem, regulaminami i przepisami bezpiecze

stwa

i higieny pracy oraz ochrony przeciwpo

arowej obowi

zuj

cymi

na okre

lonych stanowiskach pracy podczas wykonywania prac

zwi

zanych z obróbk

odwiertów oraz obsług

maszyn i urz

dze

Wykonywanie przez uczniów zada

praktycznych powinno odbywa

pod kierunkiem i nadzorem opiekuna praktyki oraz pracownika

zakładu. Uczniowie powinni posiada

odzie

ochronn

rodki ochrony

indywidualnej.

Podczas

praktyki

zawodowej

ucze

zobowi

zany

jest

do prowadzenia dzienniczka praktyki zawodowej, w którym opisuje
czynno

ci wykonywane w ka

dym dniu. Zapisy w dzienniczku powinien

potwierdza

opiekun praktyki.

4. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie i ocenianie osi

gni

ęć

uczniów powinno odbywa

przez cały czas realizacji programu praktyki zawodowej na podstawie

ustalonych kryteriów. Sprawdzanie i ocenianie osi

gni

ęć

edukacyjnych

uczniów powinno dostarczy

informacji o zakresie i stopniu realizacji

celów okre

lonych w programie praktyki zawodowej.

Umiej

tno

ci uczniów nale

y sprawdza

obserwuj

c ich prac

podczas wykonywania okre

lonych zada

zawodowych.

W ocenie post

pów i osi

gni

ęć

uczniów podczas praktyki nale

uwzgl

dnia

−

organizacj

stanowiska pracy,

−

przestrzeganie dyscypliny pracy,

−

posługiwanie si

dokumentacj

techniczn

−

samodzielno

ść

i jako

ść

wykonania pracy,

−

odpowiedzialno

ść

za powierzone mienie,

−

przestrzeganie przepisów bezpiecze

stwa i higieny pracy.

Po zako

czeniu realizacji programu jednostki modułowej opiekun

praktyki powinien wpisa

w dzienniczku praktyki ocen

cow

oraz

opini

o post

pach uczniów i jako

ci realizowanych zada

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

112

Moduł 811[01].S1
Eksploatacja wód podziemnych, siarki i soli
kamiennej

1. Cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

wyja

nia

mechanizmy kr

ąŜ

enia wody w przyrodzie,

−

dokonywa

klasyfikacji wód podziemnych według okre

lonych

kryteriów,

−

charakteryzowa

warunki powstawania i wyst

powania złó

siarki

i soli kamiennej,

−

charakteryzowa

rodzaje i wła

ciwo

ci fizykochemiczne wód

podziemnych, wła

ciwo

ci siarki i soli kamiennej,

−

okre

rejony wyst

powania złó

siarki i soli kamiennej w Polsce,

−

charakteryzowa

metody eksploatacji wód podziemnych,

−

rozró

nia

metody wiercenia studzien,

−

pobiera

próbki płynów zło

owych do bada

−

okre

rodzaje i zasad

działania pomp wgł

bnych do eksploatacji

wody,

−

okre

zasady pompowania oczyszczaj

cego i pomiarowego

w studniach wierconych,

−

charakteryzowa

proces wydobywania soli kamiennej metod

otworow

−

wyja

nia

konstrukcj

odwiertu do eksploatacji soli kamiennej,

−

obsługiwa

odwierty do eksploatacji soli kamiennej,

−

wyja

nia

konstrukcj

odwiertu do eksploatacji siarki metod

podziemnego wytopu siarki,

−

charakteryzowa

proces podziemnego wytopu siarki,

−

obsługiwa

odwierty do eksploatacji siarki,

−

stosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej i ochrony

rodowiska dotycz

ce eksploatacji wód

podziemnych, siarki i soli kamiennej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

113

2. Wykaz jednostek modułowych

Symbol

jednostki

modułowej

Nazwa jednostki modułowej

Orientacyjna

liczba godzin

na realizacj

811[01].S1.01

Rozpoznawanie złó

wód podziemnych, siarki

i soli kamiennej

811[01].S1.02

Wydobywanie wód podziemnych, siarki i soli
kamiennej otworami wiertniczymi

Razem:

108

3. Schemat układu jednostek modułowych

4. Literatura

Gonet A., Macuda J.: Wiertnictwo hydrogeologiczne. Wyd. AGH,
Kraków 1995
Gutman E., Kwiecie

K.: Polska siarka. Zakład Wydawniczo-Usługowy,

A. Konieczny, Warszawa 1992
Heinrich Z.: Wodoci

gi. WSiP, Warszawa 1999

Hołuj J., Osiecki J., Turkowski Z., Paraszczak W., Półchłopek T.:
Wiertnictwo

udost

pnianie

złó

Wydawnictwa

Geologiczne,

Warszawa 1985
Jewulski J.: Napowierzchniowe zagospodarowanie złó

kopalin ciekłych.

Uczelniane Wydawnictwo Naukowo-Dydaktyczne AGH, Kraków 2003
Kowalski

J.:

Hydrogeologia

podstawami

geologii.

PWN,

Warszawa 1987
Ksi

ąŜ

kiewicz M.: Geologia dynamiczna. Wydawnictwa Geologiczne,

Warszawa 1979
Kunstmann

A.,

Poborska-Młynarska

K.,

Urba

czyk

K.:

Zarys

otworowego ługownictwa solnego. Uczelniane Wydawnictwo Naukowo-
-Dydaktyczne AGH, Kraków 2002

811[01].S1

Eksploatacja wód podziemnych,

siarki i soli kamiennej

811[01].S1.01

Rozpoznawanie złó

wód podziemnych,

siarki i soli kamiennej

811[01].S1.02

Wydobywanie wód podziemnych, siarki

i soli kamiennej otworami wiertniczymi

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

114

Łaciak S., Solecki T.,

tek R.: Eksploatacja i obsługa uj

ęć

podziemnych. Wyd. AGH, Kraków 1977
Mizerski W.: Geologia historyczna. Wydawnictwa Geologiczne,
Warszawa 1992
Pazdro

Z.:

Hydrogeologia

ogólna.

Wydawnictwa

Geologiczne,

Warszawa 1990
Płochniewski Z.: Hydrogeologia i geologia in

ynierska. Wydawnictwa

Geologiczne, Warszawa 1986
Radlicz-Rühlowa  H.,  Szuster  A.:  Hydrologia  i  hydraulika  z  elementami
hydrogeologii. WSiP, Warszawa 1992
Wacławski  M.:  Zarys  geologii  i  hydrogeologii.  Wyd.  Politechniki
Krakowskiej, Kraków 2005
Wojnar  K.:  Wiertnictwo,  technika  i  technologia.  PWN,  Warszawa-
-Kraków 1993
Atlas

hydrologiczny

Polski.

stwowy

Instytut

Geologiczny,

Warszawa 1997
Czasopisma specjalistyczne

Wykaz literatury nale

y aktualizowa

w miar

ukazywania si

nowych

pozycji wydawniczych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

115

Jednostka modułowa 811[01].S1.01
Rozpoznawanie złó

wód podziemnych, siarki i soli

kamiennej

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

wyja

mechanizm kr

ąŜ

enia wody w przyrodzie i w skorupie

ziemskiej,

−

okre

hydrogeologiczne wła

ciwo

ci skał wodono

nych,

−

okre

rodzaje wód podziemnych,

−

sklasyfikowa

wody podziemne ze wzgl

du na pochodzenie

oraz warunki wyst

powania,

−

scharakteryzowa

wła

ciwo

ci wód podziemnych,

−

okre

ró

nic

dzy wod

mineraln

i lecznicz

−

wyja

prawo filtracji, wyznaczy

współczynnik filtracji oraz spadek

hydrauliczny,

−

okre

rejony wyst

powania złó

siarki i soli kamiennej w Polsce,

−

scharakteryzowa

budow

złó

siarki i soli kamiennej,

−

scharakteryzowa

wła

ciwo

ci siarki oraz soli kamiennej,

−

okre

znaczenie gospodarcze siarki i soli kamiennej.

2. Materiał nauczania

ąŜ

enie wody w przyrodzie i w skorupie ziemskiej.

Pochodzenie i klasyfikacja wód podziemnych.
Hydrogeologiczne wła

ciwo

ci skał wodono

nych.

Wła

ciwo

ci wód podziemnych.

Skład chemiczny wód podziemnych.
Wody mineralne. Wody lecznicze.
Podstawowe prawa ruchu wód podziemnych.
Zło

a siarki i soli kamiennej wyst

puj

ce w Polsce.

Budowa złó

siarki i soli kamiennej, wysady solne.

Wła

ciwo

ci siarki i soli kamiennej.

Znaczenie gospodarcze siarki i soli kamiennej.

wiczenia

•

Sporz

dzanie schematów kr

ąŜ

enia wody w przyrodzie.

•

Obliczanie

przepływu

wód

podziemnych

przez

zło

z zastosowaniem prawa filtracji.

•

Okre

lanie wła

ciwo

ci fizycznych i chemicznych wody podziemnej

na podstawie tabel pomiarów laboratoryjnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

116

•

Rozpoznawanie na mapie Polski rejonów wydobywania siarki i soli

kamiennej.

•

Rozpoznawanie minerałów na podstawie cech makroskopowych.

•

Okre

lanie wła

ciwo

ci siarki i soli kamiennej na podstawie próbek

oraz opisów minerałów.

rodki dydaktyczne

Mapy fizyczne i geologiczne. Mapy hydrogeologiczne.
Mapa rejonów geologicznych Polski.
Mapa surowców mineralnych Polski.
Schemat kr

ąŜ

enia wody w przyrodzie.

Rdzenie wiertnicze.
Plansze, foliogramy, prze

rocza oraz filmy z zakresu wyst

powania

i eksploatacji złó

kopalin.

Filmy dydaktyczne z zakresu hydrogeologii oraz filmy dydaktyczne
dotycz

ce złó

siarki i soli kamiennej.

Przekroje przykładowych złó

surowców mineralnych oraz geologicznych

jednostek Polski.
Zestaw profili geologicznych.
Tabela stratygraficzna.
Tabele wła

ciwo

ci siarki i soli kamiennej.

Próbki minerałów.
Wyniki fizykochemicznych analiz wód podziemnych: mineralnych,
leczniczych.
Poradniki, atlasy geologiczne.

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Celem realizacji programu jednostki modułowej jest kształtowanie

umiej

tno

ci rozpoznawania złó

wód podziemnych, siarki i soli

kamiennej oraz okre

lania rejonów ich wyst

powania na obszarze

Polski.

Zaleca si

, aby podczas procesu nauczania-uczenia si

stosowa

metody: wykładu informacyjnego, dyskusji dydaktycznej, tekstu
przewodniego, pokazu z obja

nieniem oraz

wicze

Zamieszczone w programie

wiczenia stanowi

propozycj

, któr

nauczyciel mo

e wykorzysta

w czasie zaj

ęć

lub opracowa

inne

wiczenia wspomagaj

ce realizacj

programu jednostki modułowej.

wiczenia mo

na realizowa

metod

tekstu przewodniego. Ucze

wówczas samodzielnie wykonuje zadania za pomoc

przygotowanych

przez nauczyciela tekstów przewodnich oraz planuje wykonanie zadania
korzystaj

c z materiałów

ródłowych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

117

Proces dydaktyczny powinien by

wspomagany prezentacjami

przekrojów geologicznych i przekrojów złó

surowców mineralnych.

Zaj

cia

powinny

odbywa

pracowni

wiertnictwa

i górnictwa, w grupach do 15 uczniów, indywidualnie lub w zespołach
2-4 osobowych.

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie osi

gni

ęć

edukacyjnych uczniów powinno odbywa

przez cały czas realizacji programu jednostki modułowej, na podstawie
okre

lonych kryteriów. Systematyczne sprawdzanie i ocenianie

dostarcza nauczycielowi informacji o efektach jego pracy, o post

pach

ucznia w nauce oraz ułatwia zaplanowanie procesu kształcenia.

Ocena osi

gni

ęć

szkolnych powinna aktywizowa

i mobilizowa

do pracy zarówno ucznia jak i nauczyciela. Proces oceniania powinien
obejmowa

−

diagnoz

stanu wiedzy i umiej

tno

ci pod k

tem zało

onych celów

kształcenia,

−

identyfikowanie post

pów uczniów w toku realizacji tre

ci kształcenia

oraz rozpoznawanie trudno

ci w osi

ganiu zało

onych celów

kształcenia,

−

sprawdzanie wiedzy i umiej

tno

ci uczniów po zrealizowaniu

programu jednostki modułowej.
Osi

gni

cia uczniów nale

y ocenia

systematycznie w trakcie

realizacji programu jednostki modułowej na podstawie:

−

ustnych

pisemnych

sprawdzianów

poziomu

wiadomo

i umiej

tno

ci,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

Podczas obserwacji pracy ucznia w trakcie wykonywania

wicze

nale

y zwraca

uwag

na:

−

okre

lanie rejonów wyst

powania złó

wód podziemnych, siarki i soli

kamiennej na obszarze Polski pod k

tem ich zwi

zku z du

ymi

jednostkami geologicznymi,

−

wyznaczanie współczynnika filtracji oraz spadku hydraulicznego.

Po zako

czeniu realizacji programu jednostki modułowej proponuje

zastosowanie testu pisemnego. Test powinien zawiera

zadania

otwarte i zamkni

te (wielokrotnego wyboru, na dobieranie, typu prawda-

fałsz).

W ocenie ko

cowej nale

y uwzgl

dni

wyniki wszystkich metod

sprawdzania osi

gni

ęć

ucznia stosowanych przez nauczyciela.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

118

Jednostka modułowa 811[01].S1.02
Wydobywanie wód podziemnych, siarki i soli
kamiennej otworami wiertniczymi

1. Szczegółowe cele kształcenia

W wyniku procesu kształcenia ucze

(słuchacz) powinien umie

−

scharakteryzowa

rodzaje wód podziemnych,

−

scharakteryzowa

metody wydobywania wód podziemnych,

−

okre

rodzaje studzien,

−

scharakteryzowa

typow

konstrukcj

studni wierconej,

−

scharakteryzowa

rodzaje i zastosowanie filtrów studziennych,

−

scharakteryzowa

metody wydobywania wód ze studzien wierconych,

−

okre

rodzaje i zasady działania pomp stosowanych do eksploatacji

wody,

−

okre

parametry pracy pomp do eksploatacji wody,

−

obsłu

pompy do eksploatacji wód ze studzien wierconych,

−

okre

rodzaje awarii, które mog

wyst

podczas pompowania

wód podziemnych, oraz sposoby zapobiegania

−

okre

warunki

eksploatacji

wód

podziemnych

studniami

artezyjskimi,

−

dokona

zamkni

cia i uruchomienia studni z samoczynnym

wypływem wody,

−

okre

warunki eksploatacji siarki otworami wiertniczymi,

−

rozró

rodzaje otworów do eksploatacji siarki,

−

scharakteryzowa

konstrukcj

oraz

uzbrojenie

odwiertu

eksploatacyjnego siarki,

−

scharakteryzowa

warunki stosowania metody podziemnego wytopu

siarki,

−

scharakteryzowa

technologi

podziemnego wytopu siarki,

−

obsłu

urz

dzenia stosowane do wytopu siarki metod

otworow

−

okre

cele, warunki i metody ługowania soli kamiennej otworami

wiertniczymi,

−

okre

sposoby rozmieszczenia odwiertów na zło

u solnym,

−

scharakteryzowa

konstrukcj

odwiertu do eksploatacji solanki

z wysadów solnych,

−

wyja

przebieg procesu ługowania soli kamiennej,

−

okre

parametry technologiczne procesu ługowania soli,

−

dokona

pomiaru obj

ci i kształtu ługowanych komór,

−

obsłu

urz

dzenia stosowane do ługowania soli kamiennej,

−

pobra

próby do bada

wody, siarki i soli kamiennej,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

119

−

okre

rodzaje zagro

dla człowieka i

rodowiska, zwi

zanych

z eksploatacj

wód podziemnych, siarki i soli kamiennej,

−

zastosowa

przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony

przeciwpo

arowej oraz ochrony

rodowiska dotycz

ce eksploatacji

wód podziemnych, siarki i soli kamiennej.

2. Materiał nauczania

Wody strefy saturacji.
Metody wydobywania wód podziemnych. Uj

cia wód podziemnych.

Konstrukcja otworów studziennych.
Budowa, rodzaje i zadania filtrów studziennych.
Wydobywanie wody za pomoc

pomp wgł

bnych.

Awarie wyst

puj

ce podczas pompowania wód podziemnych, sposoby

zapobiegania.
Studnie artezyjskie.
Podziemny wytop siarki za pomoc

otworów wiertniczych.

Przykładowy projekt geologiczno-techniczny otworu eksploatacyjnego.
Konstrukcja otworu do wytopu siarki i ługowania soli kamiennej.
Technologia prowadzenia podziemnego wytopu siarki (PWS).
Urz

dzenia do eksploatacji siarki otworami wiertniczymi – działanie

i obsługa.
Konstrukcja otworu do ługowania soli kamiennej.
Eksploatacja soli kamiennej otworami wiertniczymi.
Pomiar obj

ci i kształtu ługowanych komór.

Urz

dzenia do ługowania soli kamiennej w otworach wiertniczych.

Pobieranie próbek wody, siarki i soli kamiennej.
Przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej

oraz ochrony

rodowiska dotycz

ce eksploatacji wód podziemnych,

siarki i soli kamiennej.

wiczenia

•

Analizowanie konstrukcji studni wierconej na podstawie projektu

techniczno-geologicznego otworu wiertniczego.

•

Dobieranie konstrukcji i rodzaju filtru w zale

ci od rodzaju studni.

•

Dobieranie typu i wielko

ci oraz parametrów pracy pompy wgł

bnej

stosowanej do eksploatacji wody w zale

ci od rodzaju warstwy

wodono

nej i konstrukcji studni.

•

Dobieranie

sposobu

zafiltrowania

studni

zale

od jej konstrukcji i zanieczyszczenia wody.

•

Analizowanie procesu pompowania wody na podstawie dziennych

raportów wydobycia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

120

•

Analizowanie

konstrukcji

odwiertu

eksploatacyjnego

siarki

wydobywanej metod

PWS (podziemnego wytapiania siarki) .

•

Analizowanie schematu konstrukcji otworu do ługowania soli

kamiennej.

rodki dydaktyczne

Zestawy modeli maszyn i urz

dze

eksploatacyjnych.

Makiety zagospodarowania odwiertów eksploatacyjnych.
Tablice i plansze graficzne dotycz

ce procesów eksploatacji wód

podziemnych, siarki i soli kamiennej otworami wiertniczymi.
Plansze i foliogramy schematów urz

dze

eksploatacyjnych.

Plansze ilustruj

ce rodzaje awarii wyst

puj

cych podczas pompowania

wód podziemnych.
Schemat konstrukcji odwiertu do podziemnego wytopu siarki.
Schemat pola eksploatacyjnego wytopu siarki.
Schematy ilustruj

ce kształt komór po ługowaniu soli kamiennej.

Tabele parametrów pracy pomp wgł

bnych.

Instrukcje obsługi maszyn i urz

dze

do eksploatacji kopalin.

Filmy dydaktyczne dotycz

ce metod wydobywania wód podziemnych,

siarki i soli kamiennej otworami wiertniczymi.
Katalogi i materiały reklamowe firm produkuj

cych urz

dzenia

do eksploatacji.
Polskie Normy.
Przepisy bezpiecze

stwa i higieny pracy, ochrony przeciwpo

arowej

oraz ochrony

rodowiska dotycz

ce eksploatacji wód podziemnych,

siarki i soli kamiennej.

5. Wskazania metodyczne do realizacji programu jednostki

Program jednostki modułowej zawiera tre

ci kształcenia dotycz

metod wydobywania wód podziemnych, siarki i soli kamiennej otworami
wiertniczymi, konstrukcji otworów eksploatacyjnych oraz stosowanych
urz

dze

wydobywczych.

Podczas realizacji programu jednostki nale

y zwraca

uwag

na zasady regulacji samoczynnego wypływu wody z odwiertu, sposoby
zafiltrowania studni, typy i wielko

ci pompy wgł

bnej, awarie

wyst

puj

ce podczas pompowania wód podziemnych.

Podczas realizacji programu jednostki modułowej wskazane jest

stosowanie nast

puj

cych metod nauczania: dyskusji dydaktycznej,

metody przypadków, pokazu z obja

nieniem, oraz

wicze

praktycznych.

Szczególnie

zalecana

jest

metoda

przypadków

–

uczniowie

na podstawie opisu okre

lonego zdarzenia analizuj

przyczyny

zaistnienia nietypowej sytuacji, korzystaj

z ró

nych

ródeł informacji

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

121

oraz dokonuj

ich selekcji, a tak

e poszukuj

trafnych rozwi

powstałych problemów.

wiczenia zamieszczone w programie stanowi

propozycj

, któr

nauczyciel mo

e wykorzysta

w czasie zaj

ęć

lub opracowa

inne

wiczenia wspomagaj

ce proces kształcenia. Nauczyciel powinien

przygotowa

materiały potrzebne do wykonania

wicze

: teksty

przewodnie, zestawy zada

, katalogi, normy, poradniki. Wskazane jest,

aby podczas

wicze

nauczyciel obserwował prac

uczniów oraz

udzielał dodatkowych wyja

nie

i wskazówek.

Zaj

cia powinny odbywa

w pracowni wiertnictwa i górnictwa,

w grupach do 15 uczniów, indywidualnie lub w 2-4 osobowych
zespołach.

6. Propozycje metod sprawdzania i oceny osi

gni

ęć

edukacyjnych ucznia

Sprawdzanie i ocenianie post

pów uczniów powinno odbywa

przez cały czas realizacji programu jednostki modułowej,

na podstawie kryteriów przedstawionych uczniowi na pocz

tku zaj

ęć

W kryteriach oceniania nale

y uwzgl

dni

poziom oraz zakres

opanowania przez uczniów umiej

tno

ci i wiadomo

ci wynikaj

cych

ze szczegółowych celów kształcenia. Nauczyciel powinien opracowa

wymagania edukacyjne na poszczególne stopnie szkolne.

Osi

gni

cia uczniów nale

y ocenia

systematycznie w trakcie

realizacji programu jednostki modułowej na podstawie:

−

ustnych

pisemnych

sprawdzianów

poziomu

wiadomo

i umiej

tno

ci,

−

testów osi

gni

ęć

szkolnych,

−

obserwacji pracy uczniów podczas wykonywania

wicze

Podczas obserwacji pracy uczniów w trakcie wykonywania

wicze

nale

y zwraca

uwag

na:

−

dobór filtru do otworu eksploatacyjnego,

−

dobór

rednicy i gł

boko

ci zapuszczenia pompy wgł

bnej,

−

okre

lanie parametrów pracy pomp wgł

bnych.

Po zako

czeniu realizacji programu jednostki modułowej proponuje

zastosowanie testu pisemnego. Test powinien zawiera

zadania

otwarte i zamkni

te (wielokrotnego wyboru, na dobieranie, typu prawda-

fałsz).

W ocenie ko

cowej nale

y uwzgl

dni

wyniki wszystkich metod

sprawdzania osi

gni

ęć

ucznia stosowanych przez nauczyciela.